Qaterli isikten qalaı saqtandyramyz?

Sońǵy 5 jylda baǵdarlamany iske asyrýǵa 200 mlrd teńgege jý­yq qarajat jumsaldy. Bi­raq, qabyldanǵan baǵdarlama ná­­tıjesinde Qazaqstanda on­ko­­logııalyq qyzmetti jaq­sar­tý­dyń jaqsy jaqtary oryn alǵ­a­ny­men, kóptegen máseleler áli sheshimin tappaı otyr. Bar­lyq oblystyq dıspanser­ler sharýashylyq júrgizý qu­qy­ǵyn­d­aǵy memlekettik kásiporyn már­­tebesin ala almaýda. Onko­lo­gııalyq naýqasty emdeý qu­ny­nyń tarıfteri ár­tú­r­li, on­ko­lo­gııalyq dıspanserlerdi jab­dy­qtaýdyń biryńǵaı standarty anyq­talmaǵan, sıtostatıkterdi orta­­­lyq­tandyrylǵan eri­tý ka­bı­netteri bar­l­yq jerde ash­y­l­­­maǵan. Qazirgi ýaqyt­ta em qa­byldap jatqan onko­lo­gııa­lyq naý­qastar sanyna oraı onk­ologııalyq qyz­met­­ti qar­jy­lan­dyrý (naýqastar sany ós­­­ken saıyn qarjylandyrý óse­di) ózin ózi aqtamaı, qyzmetti je­til­­dirýge yqpal ete almaýda. О́ı­t­keni, qarjylandyrýdy ul­­ǵaı­­tý maqsatynda ár mekeme bas­shy­sy esepke alynǵan onko­lo­gııalyq naý­qas sanyn ósirýge ty­rys­ady. Al bul me­dı­sı­nalyq kó­mek sapasyna da, sta­tıs­tı­ka­nyń durystyǵyna da, jalpy on­ko­­logııalyq qyzmetti damytýǵa ke­ri áserin tıgizedi.

Taǵy bir aıta ketetin jaıt, baǵ­darlama aıasynda skrınıng júr­gizýge qomaqty qa­rajat bó­lingenmen, qaterli isikti anyq­taý kó­lemi aıtarlyqtaı ul­ǵaı­maǵ­an. Búginde skrınıngtiń osy ádis­te­riniń tıimdiligi týraly bir­­qa­­tar másele oryn alyp otyr. Má­­­­s­elen, 2016 jyly memle­kette óńesh, as­qazan, jatyr moıny, ko­­l­o­rektaldyq obyr, qýyqasty be­zi, ge­pa­tos­el­lıý­lıarlyq obyr­dyń 6 lokalı­za­sııasy boı­ynsha skrını­ng júr­gizildi. Tekserilgen 1 988 662 adamnan skrınıng boıyn­sha tek 2015-nen onkologııalyq naýq­as anyqtaldy. Bul barlyq tek­serilgenderdiń 0,1 paıyzyn qurap, onkologııalyq aý­rýlardy anyqtaý kór­s­et­kishiniń tóm­en­digin jáne skrı­nıng kezin­de bıýdjettik qarajattyń tıim­siz jum­salǵanyn kórsetip otyr. Sk­rınıng bastapqy medıko-sa­nıtarlyq kó­mek (BMSK) ma­man­darynyń kómegimen júr­gi­­z­iletindikten, uıymdastyrý má­se­lelerin du­­rys sheship, sondaı-aq, sk­rı­nıngke qa­tysýshylardyń ká­sibı deńgeıin jo­ǵa­ry­l­atý qa­jet edi.

Desek te, onkologııalyq kó­mek­ti je­til­dirý boıynsha júr­gi­ziletin is-sharalar tıim­diliginiń jet­kiliksizdigin myna derekterden de kórýge bolady.

Máselen, elimizde ólim kór­setkishi boı­ynsha qaterli isik­ten qaıtys bolǵandar 2-shi oryn­da tur (12,1 paıyz). Jyl saı­yn elimizde 17 myńǵa jýyq adam qaıtys bolsa, onyń 16,9 paı­yzyn ókpe obyry qu­raı­dy. Jal­py, qaterli isikterden bolatyn aýrý kórsetkishi de ósip, 9,7 paıyzǵa jet­ken.

Osy rette, onkologııalyq kó­­­mek­ti da­my­týdyń 2012-2016 jyl­­darǵa arnalǵan baǵ­dar­la­ma­syn iske asyrý nátıjesi ha­lyq pen medısınalyq qoǵam arasynda keńi­nen talqylanbaǵanyn atap ótken jón. Halyqqa kórsetiletin on­kologııalyq kó­mek­ti damytý úshin bul baǵdarlamany qa­b­yl­daý tıimdiligi men qansha qarajat jum­salǵany belgisiz. Desek te, 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan «Densaýlyq» mem­lekettik baǵ­dar­lamasynda onkolo­gııa eli­miz­de densaýlyq saqtaýdy da­my­týd­yń 5 basymdyǵynyń biri re­­tinde anyq­talǵan. Onkologııa – bul mýl­tı­pán­dik sala, naýqasty emdeý ke­z­inde ár­túr­li sala mamandary qaty­sa­­dy: hırýr­gter, hımıoterapevter, ár ba­ǵyttaǵy terapevter, sáýlelik terapııa dá­­ri­gerleri, dıagnostıkalyq qu­ral­darda ju­mys isteı­tin ma­mand­ar, psıhologtar, áleý­met­tik qyzmetkerler. Iаǵnı, adamnyń ómir sú­rý uzaqtyǵy mamandardyń durys qoıǵan dıag­noz­daryna, kásibı sheberlikterine, em­di durys bastap, emdeý kezeńin durys tań­daýyna baılanysty.

Qazaqstanda dıspanserlik ádis­­terge negiz­delgen onko­lo­gııa­lyq qyzmetti uı­ym­­das­tyrý us­tanymdary ózin aq­ta­­ǵanyn atap ótkenimiz jón. Bul qa­ter­li isikpen aýyratyn naý­qas­­tar­ǵa mamandandyrylǵan m­e­dı­sınalyq kómek kórsetilýin qam­­ta­masyz etedi.

Alaıda, bizdi Mindetti áleý­­mettik me­dı­sınalyq saq­tan­dyrý (MÁMS) júıe­si aıasyn­da onkologııalyq qyz­metti júr­gizý barysy alań­da­tady. My­saly, Reseıde onko­logııalyq naý­qas­tar­dy kez kelgen kóp salaly klınıka emdeı alady. О́ńirlerdegi aýrý­ha­nalar onkologııalyq naý­qas­tar­dy qa­byldaı beredi. Se­be­bi, olarǵa mindetti medı­sı­na­lyq saqtandyrý boıynsha aq­sha tólenedi. Al resıdıv­terge ope­rasııa qajet kerek bolsa, on­kologııalyq orta­lyq­tarda ja­­sa­lady. Al bizdiń tá­ji­rı­be­miz­de jal­py emdeý júr­gi­ze­tin me­dı­sınalyq uıym­dar­da, jeke klınıkalarda, shetelde operasııa jasalyp, naýqastyń as­qynýmen kelý jaǵ­daı­lary kóptep oryn alǵan.

Elimizde MÁMS júıesiniń en­gi­­zi­lýi jáne kóp salaly hırý­rgııalyq sta­sıonarlar, onyń ishinde jekemenshik klı­nı­ka­lardyń onkonaýqastarǵa ope­ra­sııa jasaýǵa ruqsat alýy obyr­dyń as­qy­nýynyń ósýine áke­lýi múmkin. Sóıtip, kóp jyl­dar boıy jolǵa qoıylǵan júı­eni jo­ǵaltyp alýymyz múm­kin. MÁMS ja­ǵ­daıynda on­ko­logııalyq qyzmetti damy­tý úshin qarjylandyrýdyń ny­­­sany men tú­ri mańyzǵa ıe. MÁMS sheńberinde on­kolo­gııa­­lyq qyzmetti damytýdy qar­­­­jy­landyrý tetigi áli jasala qoıǵan joq. On­kologııalyq naý­­qastarǵa operasııa j­asaýǵa ruq­­sat beriletin medısınalyq uı­­ym­­­dardy akkredıtteý talap­tary qatań bo­lýy qajet. Bar­lyq resıdıv jaǵdaılary den­saý­lyq saqtaý basqarmasy deń­geı­inde qa­tań qaralyp, lısenzııa­syn alýǵa deıingi sha­ralar qo­l­da­nylýy tıis.

Sondaı-aq, onkologııalyq naý­qastarǵa úsh deńgeıli me­d­ı­­sı­nalyq kómek kórsetý ıdeıa­­syn qol­daımyz. Eli­mizde on­ko­logııa­ny naqty óńir­len­di­rý (regıonalı­zasııa) salany aı­tarlyqtaı je­til­dirýge múm­kin­dik beredi, ma­man­dardyń k­á­si­bı deńgeıin jo­ǵarylatady, za­manaýı qural­dar­dy tıimdi paı­dalanýǵa, jańa tehnolo­gııa­ny jyldam engizýge, ár deń­geıde me­d­ı­sınalyq kómek kórsetý standarttaryn ázir­leýge yqpal etedi. Mysaly, uıqy be­ziniń obyry sııaqty qa­ter­li aýrý sırek kez­desedi. Al ony dıagnostıkalaýdyń ózin­dik qıyndyqtary bar, opera­sııalar da sırek jasalady, ıaǵnı asqyný men resıdıvter jıi bolady, tıisinshe ólim kór­setkishi de joǵary. Naý­qas­ty ýaqtyly 3 deńgeıde emdeý medısınalyq kómek sapasyn joǵarylatýǵa, adam ómirin uzartýǵa múmkindik beredi. Búgingi tańda medısınalyq kómek kórsetýdi 3 deńgeıge bólý cıpaty kóbine oryndalmaıdy, bul em­deý sapasyna áser etedi. Sondyqtan onko­logııalyq naý­qastarǵa medısınalyq kó­mek­ti úsh deńgeıli kórsetý zań­men bek­iti­lýi kerek.

Qalaı degende de, áleý­mett­ik mańyzy bar aýrýlarǵa ja­tatyndyqtan onkologııa qyzmetin qazirgi qalpynda saqtap, qyz­metti qarjylandyrýdy memleket ese­binen júzege asyrý qajet dep sanaı­myz. О́ıtkeni, búginde medısınalyq uı­ymdardyń bir­qataryn sheteldik ın­ves­tor­larǵa be­rý máselesi kóterilip otyr. Bul onkologııa qyzmetine de qa­ty­s­ty bolýy múmkin.

Sondaı-aq, birinshi kezekte pasıent­tiń, medısınalyq qyz­metkerdiń, mem­le­kett­iń múddesin qorǵap, barlyq ju­mys ta­laptaryn anyqtaýdy usy­namyn. Inves­tor­­larǵa mem­le­kett­ik tapsyrysty alyp, obyr­­dyń kúrdeli formalaryn dıa­gnos­­tıkalaý men emdeý júr­gizip, zamanaýı me­dı­sınalyq qura­ldarmen jabdyqtalǵan 4 oblysaralyq onkologııa orta­ly­ǵyn (oń­tústik, soltústik, shy­ǵys, batys) ashýdy usynýǵa bolady. Bul ortalyqtarda jalpy emdeý salasy mamandaryna obyrdy erte dıagnostıkalaý boıynsha úzdiksiz oqýlar júr­giz­ý qajet. Investorlardy eli­mi­z­de joq tehnologııalardy eng­izýge, mamandar­dy bul teh­no­­logııalarǵa oqytýǵa, me­dı­­sı­nal­yq maqsattaǵy buı­ym­dar­dy satyp alý kezinde otandyq ónimderdi alýǵa min­dett­eý kerek. 

Jastardyń onkologııa jón­inde saý­at­tylyǵyn joǵary­la­­tý baǵdarlamasyn ázir­leý qa­jet. Bul aýrýdyń asqynǵan sa­tysynda onkopatologııanyń tó­mendeýine ákeledi. Sondaı-aq, «Onkologııa» mem­le­ket­tik ulttyq baǵdarlamasyn ázir­leýdi qa­jet dep sanaımyz. On­da onkologııalyq qyzmet má­selelerin sheshý tásilderi mýltı­pándik bolýy qajet, den­saýlyq saqtaý salasynyń qyz­metkerleri, memlekettik já­ne jergilikti basqarý organ­dary, qoǵamdyq uıymdar osy ma­ńyzdy máseleni sheshýde bir­­lesip kúsh jumsaýy kerek. Iаǵ­nı, baǵdarlamanyń negizgi ma­q­sa­ty – strategııany anyqtaý já­ne onkologııalyq aýrýlar men naý­qa­stardyń ólim kórsetkishiniń ósý qarqynyn tómendetý úshin oby­rǵa qarsy kúrestiń negizgi ba­ǵyttaryn anyqtaý, emdeý sa­pasyn, medısınalyq jáne áleý­mettik-eńbekpen saýyqtyrý em­derin jaqsartý.

Densaýlyq saqtaý mınıstri­niń tapsyrmasy boıynsha ázir­le­ngen «100 másele – 100 sheshim – 100 kún» áleýmettik jobasy aıasynda densaýlyq saqtaý má­se­lelerin sheshý jónindegi qysqa mer­zimdi is-sharalar jospary onkologııalyq aýrýlardan qa­ýip­tený, qaterli isikterdi erte dıagnostıkalaý, onkologııalyq aýrýlardan bolatyn ólimdi tómendetý máseleleri boıynsha halyqtyń saýattylyǵyn arttyrary sózsiz.

Damır DÁÝLETBAEV,

Almaty qalalyq onkologııalyq

ortalyǵynyń bas dárigeri,

medısına ǵylymdarynyń doktory