Atalǵan ǵylymı ortalyqqa japsarlas ornalasqan «RachaChacha» meıramhanasyna bir kıer kıimderin kıip, sándenip kelgen sol qonaqtardyń qaısysynyń donor, qaısysynyń resıpıent ekenin ajyratý múmkin emes edi. Báriniń júzderi bal-bul janyp, toıǵa kelgendeı erekshe bir kóńil kúıde júr. Aralarynda kishkene botaqandaryn kótergen ata-analar da bar. Olarmen sóılese kele ǵana kimniń kimge baýyryn bólip bergenin bile alasyz.
– О́mirim qyl ústinde, janymdy shúberekke túıip júrgenimde birinshi Alla, ekinshi dárigerlerdiń arqasynda myna jaryq dúnıege qaıta keldim, – deıdi byltyr baýyryn almastyrǵan eki balanyń anasy, 35 jastaǵy Anar Bekeeva kózine jas alyp. – Janyń qınalyp, ólimdi oılap jatqanda dárigerdiń bir aýyz jyly sóziniń, eń aıaǵy, ashanada tamaq beretin apaılardyń «jaqsy bolyp ketesiń» degen lebiziniń qudireti qandaı deseńizshi! Ol kúnderimdi eshqashan umyta almaımyn. Aýrýhanaǵa aýrýdyń azabyn tartyp, qınalyp kelgen naýqastyń túr-álpeti qandaı bolsyn. Sarǵaıyp ketkenmin, ishim qabaqtaı, ázer júremin. Keıin keselden qutylyp, betimizge ár kirip, janymyz jaı taýyp tekserilýge kelgende, dárigerlerimiz bizdi tanymaı qalady. Sodan arttarynan júgirip baryp: «Aǵaı, men pálenshemin ǵoı!» dep aıtqanda ǵana tańdanyspen qushaqtaryn jaıyp jatqany. Bala degen perishte ǵoı, eki perzentimmen birge inimniń úsh jasar balasy «E, Alla, tátemniń baýyry jazylyp ketsinshi!» dep kesilgen jerime kishkene qoldaryn qoıyp, tilek tilegende baýyrym shym-shymdap ezilip kete jazdaıtyn. Búgingi basymyzdy qosqan jıynǵa maǵan ekinshi ómir syılaǵan jandarǵa bir aýyz rahmetimdi aıtpasam, ómir boıy ókinip ótermin dep keldim. Eń aldymen, elimizde osyndaı kúrdeli otany jasaýǵa múmkindik berip, dárigerlerdi oqytyp, tegin ota, tegin em-domyn jasatýǵa qamqorlyq kórsetken Elbasyna, Úkimetimizge jáne altyn qoldy, jyly júrekti professor Bolatbek Bımendeuly bastaǵan dárigerlerge, sonymen qatar, donor bolyp baýyryn syılaǵan sińlime basymdy ıip, sheksiz alǵys bildiremin. Bizge medal beremiz dep shaqyrypty. Kerisinshe, medaldi biz dárigerlerge berýimiz kerek qoı.
Mamandardyń aıtýynsha, adamnyń baýyry – eń qaıyrymdy aǵza. О́ıtkeni, kesilgen baýyr ýaqyt óte ósip, óz qalpyna kelmek. Bul – baýyrdyń erekshe qasıeti. Eger búırek isten shyqqan jaǵdaıda, onyń qyzmetin dıalızben emdep almastyryp, adam ómirin uzartýǵa bolady. Al baýyrda ondaı múmkindik joq. Sondyqtan, baýyr serrozy jaǵdaıynda dúnıe júzindegi em – baýyr almastyrý arqyly ǵana adam ómirin saqtaıdy. Árıne, 20 saǵatqa deıin sozylatyn operasııa – medbıke, sanıtarlardy sanamaǵanda, elýge jýyq dárigerdiń aıaqtarynan tik turyp jasaıtyn qajyrly eńbegimen atqarylady.
Qarap otyrsaq, Qazaqstanda on shaqty jylda medısınadaǵy ozyq tehnologııanyń nátıjesinde aǵzany transplantasııalaý qarqyndy túrde damyp, keremet jetistikterge qol jetti. Otandyq hırýrgterimiz álemdik deńgeıdegi osy otalardy baǵyndyryp, qanshama adamnyń ómirin uzartyp otyr. Ári bul jetistigimizdi búginde alys-jaqyn shetelder bilip, moıyndaýda.
Aıtalyq, sońǵy bes jylda elimizde 183 baýyr transplantasııasy jasalsa, sonyń elý paıyzǵa jýyǵyn, ıaǵnı 85-in, sondaı-aq, sońǵy tórt jylda Qazaqstanda jasalǵan 890-ǵa jýyq búırek almastyrý otasy, ıaǵnı onyń 300-den astamyn Almaty transplantologteri, ıaǵnı professor B.Baımahanov bastaǵan komanda atqarǵan. Al byltyr naýryz aıynan bastap elimizde tuńǵysh ret balalardyń baýyry almastyryldy. Olardyń sany búginde 14-ke jet-
se, arasynda 5-7 aılyq sábıler bar. Eń birinshi ota bes aılyq Asylaıǵa jasalyp, osy sharaǵa ata-anasy rahmet aıtýǵa kelse, byltyr bes aılyǵynda ákesi baýyryn bólip bergen Raıannyń ájesi Gúlzıra ózderi ómirin arashalap qalǵan dárigerlerdi yrym etip, tuńǵysh nemeresiniń tusaýyn kesip berýdi ótindi. Sóıtip, Bolatbek Bımendeuly ustazy, professor Manas Ahmetjarulymen balaqaıǵa uzaq ǵumyr tilep, Raıandy ǵana emes, qonaqqa kelgen 12 balany tórge shyǵaryp, ádemi oıynshyqtar syılap qýantty. Al Raıannyń ájesi bolsa, shashý shashyp, qazaqy salt-dástúrmen shapan jaýyp, jınalǵan jurtshylyqty máre-sáre etti. Sóıtip, Raıannyń ákesi balasyna baýyr da bolyp shyqty.
– Búgin transplantologtar úshin baqytty kún, – dedi kezdesýdi ashqan osy ıdeıanyń avtory, «Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq ǵylymı hırýrgııa ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵasy, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Bolatbek Baımahanov. – О́ıtkeni ómirge qaıta kelgen jandardy bir shańyraqqa shaqyryp, bir ústel basyna jınaý esh eldiń tájirıbesinde joq. Olar baýyrynyń 60-70 paıyzyn óz týystaryna bólip berýge táýekelge baryp, jaqyndarynyń ómirin qutqaryp qalǵan búgingi kúnniń batyrlary desek te bolǵandaı. О́ıtkeni, ol naýqastardyń ómirleri aı, kún emes, saǵattap sanaýly qalǵan edi. Sondyqtan, bul shara – osyndaı erlikke barǵan jandarǵa jasalǵan qurmet, alǵys. Bul adamı basty qundylyqtyń tóresi – úlken adamgershilik. Olar qoryqpaı «densaýlyǵymyz qalaı bolady?», «ony joǵaltyp almaımyz ba?» degen oıdan bıik turdy. Endeshe, mundaı aksııalar olardy nasıhattaý úshin emes, adamnyń jany qyl ústinde turǵanda arasha túsip, osyndaı qadamǵa barǵan batyldyqtaryn sezinýi úshin de qajet. О́ıtkeni, ómir adamǵa bir-aq ret beriledi.
2011 jyly Qazaqstanda tuńǵysh ret baýyrǵa týystyq transplantasııa belarýstik mamandar men otandyq dárigerlerdiń kúshimen shymkenttik Fatıma Baıtanaevaǵa jasaldy. Basqosýǵa Fatımanyń ózi kelip, úlken tebireniste janyna shıpa bolar em izdep shet elge barýǵa oılanyp júrgeninde otanyń ózimizde jasalatynyn estip, táýekelge barǵanyn, donor bolǵan týǵan ápkesi Gúlzıranyń, qanshama dárigerdiń arqasynda aman qalyp, qazir ózin jaqsy sezinetinin, alty jyldan beri tekserilip júrgendikten ortalyqtyń óz úıindeı bolyp ketkenin aıta kelip, barshasyna alǵysyn jaýdyrdy.
Bir tańǵalarlyǵy, týystaryna baýyryn bólip bergenderdiń basym bóligi áıel qaýymy. Sondaı-aq, 19 balaǵa ata-anasy, bir balaǵa jezdesi donor bolǵan. Eń jasy 18 jastaǵy Jazıra Jomartqyzy anasyna baýyryn berse, ákesiz ósken eki qyzdyń úlkeni Bóbek Qarasheva otbasynyń úlkeni bolǵandyqtan, anasy Gúlsim Erjigitovany aman alyp qalýǵa bel býady. «Men anama baýyrymdy berip, ólimnen arashalap aman alyp qalǵanymdy maqtanyshpen aıtamyn. Al anamdy aman alyp qalǵan aq halatty abzal jandarǵa myń, mıllıon rahmet!» dep anasyna daýa izdegen Bóbek kóz jasyn tyıa almaı, jınalǵandardyń da kóńilin bosatty.
Al resıpıent Boranbaı Ájibaevtyń qaryndasy «О́mirge qaıta kelgenderińiz qutty bolsyn! Aǵamyzdy anamyz ómirge ákelse, ekinshi ret ómir syılaǵan Bolatbek Bımendeulyna, baýyryn qaq bólip bergen inim Qazbekke myń alǵys» dese, baýyr almastyrǵandardyń ishindegi jasy úlkeni, 61 jastaǵy Kúlán Raıymbek te erekshe tebirendi.
– Aýrýdyń kesirinen kúndi kúnge, túndi túnge ulastyryp, Túrkııa, Qytaıǵa janyma shıpa tabamyn ba dep barǵanymda, baýyr almastyrý kerek degen kesimdi úkim aıtty. Bul otany shet elde jasatýǵa qarajattyń joqtyǵynan ózimizdiń dárigerlerge júginýge týra keldi. О́ıtkeni, basqa amal joq. Báribir ólim. Salmaǵym 48 kıloǵa tústi. Adamǵa qaraı almaıtyndaı hal ústinde jatqanda professor Bolat Baımahanovqa jolyǵyp, búgin osy kisilerdiń arqasynda aman otyrmyn. Alǵysymdy sózben jetkizý múmkin emes. Adam qıyndyqty ýaqyt óte kele umytyp ketip jatady ǵoı, al myna jaǵdaıdy eshqashan umytpaıdy ekensiń. Dárigerler bizdiń ómirimiz úshin qanshama ýaqyt aq ter, kók ter bolyp ólimmen kúresti. Olarǵa qandaı qurmet kórsetsek te artyq emes, – dedi.
Bolatbek Bımendeuly erekshe donor dep atap ótken tórt balasy, eń kishkenesi emshekte bola tura baýyryna baýyryn bólip bergen Jazıra Nurǵısanyń qazaq qyzdaryna tán, erlikke barabar qadam jasaǵanyn úlken maqtanyshpen jetkizdi.
Sondaı-aq, professor Baımahanov búginde elimizde qaıtys bolǵan adamnyń aǵzasyn alý máselesi jolǵa qoıylmaǵandyqtan, amalsyzdan týystyq donor alýǵa týra keletinin alǵa tartty. «Ony sheshý joly – aǵza berý máselesin halyqqa túsindirý kerek. Bir jaǵynan osy aksııany sol úshin de uıymdastyryp otyrmyz. Transplantasııa 92 paıyz jaǵdaıda adamǵa qaıtadan ómir syılaıdy. Adamdar óz basyna túsken kezde ǵana «marqumdardyń týystary nege kelisim bermeıdi?» dep jatady. Sondyqtan, ár adam oılanýy kerek. Bul áreket eshbir dinge qarsy kelmeıdi. Qaıtys bolǵan adam ólimnen keıin de 5-6 adamǵa qaıta ómir syılap jatsa, odan artyq saýap joq dep oılaımyn. Azııa elderinde – Japonııa men Koreıada 80-85 paıyz donor tiri adamnan alynsa, Eýropa, Amerıkada qaıtys bolǵandardyń aǵzasyn alý joǵary deńgeıge qoıylǵan. Máselen, ortalyqta byltyr jasalǵan 26 otanyń tórteýi ǵana qaıtys bolǵan adamnan alyndy, – dedi Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń bas hırýrgi, Almaty qalasynyń bas transplantologi B.Baımahanov.
Baýyr almastyrý operasııasynyń quny shet elde shamamen 150-200 myń dollar tursa, bizdiń memleket bul kúrdeli otany da, operasııadan keıingi dári-dármekpen de tegin qamtamasyz etýde. Búginde elimizde 500 adam baýyr, 3 myńdaı adam búırek, 50-60 adam júrek, jańadan týǵan 20-25 náreste aǵza almastyrýǵa kezekte tur. Qazir ortalyqta kezekte turǵan otyz adamnyń jeteýi 5-10 aılyq sábıler.
Iá, elimizde keıingi jyldary baýyrdyń vırýstyq, aýtoımmýndyq jáne toksındik zaqymdanýy kóbeıip kele jatqany mamandardy alańdatyp otyr. Jalpy, transplantologııada eń kúrdeli ota – tiri donordan baýyr alyp, almastyrý bolyp sanalady. О́ıtkeni, baýyr qan tamyrlary eń kóp aǵza. Ras, aýrý jas talǵamaıdy. Ári eshkim aýrýdan saqtandyrylmaǵan. Álbette, qudaı basqa salsa, amal joq, kónesiz. Ondaıda sol baýyrdy shyn júregimen, shyn peıilimen óz baýyryń berip jatsa, ǵanıbet emes pe?..
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen Rýslan Kanabekov
