Matematıkany oqytý sapasy – ınnovasııalyq bilim berý negizi

Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­­zıdenti N.Á.Nazarbaev ınno­va­sııalyq bolashaqqa jol – jal­py­ulttyq basymdyq retinde jarııa etip, bul maqsatqa jetý jo­lyn­da Qa­zaqstandy álemdik deń­geı­degi bilim ortalyǵyna aınal­dyrý qajet­tigin atap ótken edi. Osy ınnovasııalyq bolashaqtyń negizgi tirekteriniń biri matematıka ǵylymy men biliminiń damýyn­da jatyr. Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi damytýdyń 2011 – 2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda bilim berý jú­ıesin jańa sapamen jáne tereń mazmunmen tolyqtyrý qajet ekeni aıtylǵan. Osy maqsatty oryn­daý­da jeke pánderdi júıeli oqytýdyń mańyzy zor. Ǵylymdardyń patshasy atanǵan matematıka páninen bilim berýdiń erekshe ekenin aıta ketýge bolady. Matematıka adamzattyń jaraty­lys­ty tanýynda, memleketterdiń ǵy­lymı damýynyń negizinde jatqan ǵylym retinde tanyldy. Osydan elý jyl buryn Amerıka Qurama Shtattary ǵarysh keńistigin ıgerýdegi artta qalýynyń negizgi sebebi retinde jaratylystaný ǵylymda­ryn, ásirese, matematıkany oqy­tý­dyń kemshilikterin atap ketken eken. Sondaı mándi pándi oqytýdaǵy ózek­ti máselelerdi taldaý maqsa­tyn­da óteıin dep jatqan Qazaqstan Res­pýblıkasy matematık muǵalim­deri­niń 1 sezi elimizdiń bilim berý sala­syndaǵy eleýli oqıǵa bolary anyq. Qazaqstanda matematıka jaqsy damyǵan ǵylymdar sanatynda. Bas­taýyn áıgili Ál-Farabıdan alatyn Qazaqstan matematıkasynyń da­mýy­­na jáne onyń órkendeýine ataq­ty ǵalymdarymyz, akademıkter O.Jáý­tikov, О́.Sultanǵazın, Q.Qa­symov, T.Kálmenov úlken úles qosty. Elimizdiń táýelsizdigi jyldary erekshe jetistikke jetken ǵalymdar M.О́telbaev, Sh.Smaǵulov, B.Juma­ǵul­ov, N.Danaev, Ý.О́mirbaevtar Mem­lekettik syılyqtyń laýrettary ataqtaryn aldy. Osyndaı ǵylymı jetistikterdi jastarǵa jetkizip, olar­dy ǵylymnyń jańa shyń­dary­na jeteleý ǵalymdar men matematıka muǵalimderiniń negizgi máselesi. Sol ózekti máseleler quryltaı nazarynda bolary anyq. Otandyq matematıka muǵalim­deriniń birinshi 1 sezin ótkizýdegi maqsat Qazaqstan Respýb­lıka­sy­nyń ekonomıkasynyń suranys­tary­na sáıkes matematıkalyq bilimdi jańǵyrtý bolyp tabylady. Matematıka pánin oqytýdyń keıbir máselelerin atap óte ketsek deımiz. Birinshi, matematıkany oqytýdyń mazmuny týraly. Bizde matematıkany oqytý isi onyń teo­rııa­lyq negizderin, klassıkalyq bólimderin tereń meńgertýge ba­ǵyttalǵan. Bul baǵyttaǵy jańa kózqarasqa keletin bolsaq, matema­tıkany oqytýda praktıkalyq má­se­lelerge kóp kóńil bólý qajet­tiginde bolyp otyr. Sońǵy kezde ǵylymnyń negizgi jetistikteri men máseleleri qoldanbaly salaǵa baǵyttalǵandyqtan, olar mektep baǵdarlamasyna enýi qajet. Yq­tımaldyq teorııasy, statıstı­ka­lyq ádister, matematıkalyq modeldeý jáne basqa bólimder matematıka pánine keńinen enýi qajet. Bul álemdegi keń taraǵan úrdiske saı ekendiginiń mysaly retinde PISA halyqaralyq zertteýin atap ketýge bolady. Ol zertteýdegi kóp­tegen tapsyrmalar sol sala­daǵy praktıkaǵa baǵyttalǵan. Sonymen qatar, negizgi taqyryptarda da quzyrettilikke qurylǵan. Bola­shaqta oǵan praktıkalyq mańyzy bar tapsyrmalardy engizý qajet. Ekinshi másele, 12 jyldyq orta bilimge kóshý. 12 jyldyq orta bilimge kóshý tek qana orta bilim berýdi bir jylǵa uzartyp qana qoımaı, bilim berýdiń jańa maz­mu­nyna ótýge baǵyttaıdy. Oqytý­dyń jańa tásili quzyrettilikke ar­nalǵan bul bilimde, talap­ker­ler­diń pánder boıynsha alǵan bilimin jańa máselelerdi sheshýge baǵyt­taıdy. Matematıka pánin oqytýda ár kezde de oqýshylardyń teorııa­ny tıimdi paıdalana bilýine kóp kóńil bólingeni. Búgin bul negizgi talapqa aınalýy qajet bolyp tur. Matematıka pánin beıindik mektepte oqytý kezinde joǵary oqý ornyndaǵy oqýmen sabaqtas júrgizý qajettigi týyndap otyr. Úshinshiden, matematıka páni boıynsha bilim sapasyn arttyrý. Sońǵy jyldary matematıka pánin oqýshylardyń meńgerý deńgeıi tó­mendep ketkeni baıqalady. Res­pýb­lı­kamyzdaǵy Ulttyq biryńǵaı testileý men halyqaralyq zertteýler nátıjesi sonyń aıǵaǵy bola­tyndaı. UBT nátıjesi boıynsha matematıka páni oqýshylardyń eń tómengi deńgeıde meńgergen sabaq­tarynyń qatarynda tur. Al matematıka – oqýshylardyń jan-jaq­ty oılaý qabiletin damytatyn ǵylym. Demek, bul jerde pándi oqytýda, tájirıbe almasýda artta qalýǵa bolmaıdy. Sol sebepti, matematıka pánin oqytýǵa erekshe kóńil bólý qajet. Pavlodar memlekettik pedago­gı­kalyq ınstıtýty pedagogıkalyq bilim berýde jáne ǵylym sala­synda memlekettik saıasatty jú­zege asyratyn, oblystaǵy bilim be­rý júıesiniń básekege qabilet­ti­ligi men turaqty damýyn qamtama­syz etetin joǵary oqý oryn­dary­nyń biri bolyp tabylatynyn aıta ketsek deımiz. Básekege qabiletti, kásiptik-pedagogıkalyq daıyn­dy­ǵy jetik bolashaq matematıka páni­niń muǵalimderin daıarlaý ıns­tıtýttyń alǵa qoıǵan basty maq­sattarynyń biri dep bilemiz. Elý jyldyq tarıhy bar ınstı­týttyń quramynda alǵashqy qurylǵan fızıka-matematıka fakýlteti osy ýaqytqa deıin 5 myńnan astam mu­ǵalimder daıyndap shyǵarǵanyn da aıta ketken jón. Kóptegen tú­lek­terimiz kandıdattyq jáne dok­tor­lyq dıssertasııalar qorǵap, elimiz­diń jáne odan tys jerlerdegi bilim ordalarynda eńbek etip júr. Atap aıtsaq, ınstıtýty­myzdyń alǵashqy túlekteriniń biri, qazirgi kezde oblysymyzdaǵy bel­gili matematık T.Qońyrbaev esi­mi aldy­men oıǵa oralady. Ol Qazaqstan Respýblıkasy blim berý isiniń úzdigi belgisiniń ıegeri. Kóp jyl­dan beri qalamyzdaǵy №3 daryn­dy balalarǵa arnalǵan gımnazııada jemisti eńbek etip keledi. 2009 jyly oqý bitirgen túlegimiz Sholpan Shákeneva 2010 jyly ótki­zilgen «Pedagogıkalyq úmit­ter» atty oblystyq konkýrsta júz­­den júırik shyǵyp, birinshi oryndy jeńip aldy. «Pedagogı­kalyq sheberlik nomınasııasy» bo­ıynsha dıplommen marapattaldy. Pavlodar memlekettik pedago­gı­kalyq ınstıtýtynyń alǵashqy kúnderinen bastap osy kúnge deıin qajyrly eńbek maıdanyna qyzý aralasyp júrgen tanymal matematık ustazdarymyz, professorlar N.Mashrapov, T.Kadkalova jáne dosent N.Haırýllına osy ýaqytqa deıin shákirtterine ǵylymnyń jańa jetistikteri men matematı­kany oqytýdyń ádistemelik erekshelikterin úıretýmen keledi. Bolashaq matematıka muǵalim­deriniń sapaly bilim alýlary olar­dyń matematıkadan daıyn­dyq­­taryna baılanysty. Osyǵan oraı, ınstıtýtta «Algebralyq júıeler», «Geometrııa negizderi», «Olımpıa­dalyq esepterdi sheshý», «Matema­tı­kany oqytýdaǵy ınno­vasııalyq tehnologııalar», «Sha­ǵyn jınaq­tal­ǵan mekteptegi mate­matıkany oqytý teorııasy jáne tehnolo­gııasy», «12 jyldyq mektepterge arnalǵan elek­tıvtik kýrstar uıymdastyrý ádiste­mesi» atty arnaýly sabaqtar júr­gizilip júr. Bul kýrstar bolashaq us­­taz­dardyń kásibı biliktiligin da­mytý­ǵa kóp áserin tıgizýde. Qazirgi jańa álemdik tehno­lo­gııany tolyq meńgeretin dáýir tala­byna saı mamandar daıyndaý basty mindet bolyp tur. Ol úshin jańa­shyl tehnologııany barlyq salada qol­daný qajet. Bul baǵytta ınstıtýtta birqatar ister atqa­rylýda. Bıylǵy oqý jylynan bastap qa­shyq­tan oqytý tehnologııasy engizildi. Osy tehnologııa negizinde aýyl mektepterinde jumys istep júrgen kóptegen muǵalimder bilim ala bastady. Aqparattyq teh­nolo­gııalar damyǵan kezde qa­shyqtan oqy­tý tehnologııasyn damytýdy bas­ty baǵyt retinde qaraımyz. Úsh tildi bilim berý baǵytynda da ınstıtýt tıimdi jumys isteýde desem, Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­liginiń sheshimimen Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ınstı­týty matematıka jáne basqa pán­derdi oqytýdaǵy bazalyq joǵary oqý orny retinde anyqtaldy. Bul sheshimdi júzege asyrý maqsatynda 2010-2011 oqý jylynda ınstıtýt ustazdary aǵylshyn tilin meńgerý kýrstarynan ótti. Kelesi oqý jy­lynan bastap toptar quryp, matematıka jáne basqa pánder bo­ıyn­sha aǵylshyn tilinde oqytatyn mu­ǵalimder daıyndaıtyn bola­myz. Bolashaq muǵalimderdi ǵylymı jumystarmen aınalysýǵa daıyn­daý maqsatynda stýdentterdiń ǵy­lymı keńesi, ártúrli ǵylymı úıir­meler jumys isteıdi. Mysaly, matematıka kafedrasynda kóp jyl­dan beri «Matematıkalyq olımpıada» atty úıirme jumys isteıdi. Úıirme músheleriniń ishinde jyl saıyn matematıkadan ótetin res­pýblıkalyq jáne halyqaralyq olımpıadalar men konferen­sııa­lardyń jeńimpazdary bar. Instıtýt muǵalimderi mektep muǵalimderimen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteıdi. Mate­ma­tıkalyq olımpıadalar men ǵyly­mı jobalar saıysyna oqýshy­lar­dy daıyndap júrgen oqytýshy­lary­myzdyń jetistikteri aıtar­lyqtaı. Bilim berýdi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasynda atap kórsetkendeı, ustaz mártebesin arttyrý barlyǵymyzdyń mindetimiz. Astanada ótetin muǵalimder qu­ryltaıy matematıka páni us­tazdarynyń pikir alysyp, kásibı shyńdalýyna septigin tıgizip, jol­ashar bolatynyna senimdimiz. Bilim jáne ǵylym mınıstri B.Jumaǵulovtyń bastamasymen al­ǵashqy ret óteıin dep jatqan matematıka páni muǵalimderiniń qu­ryl­taıy elimizdiń bilim berý salasyn damytýda jańa jetistikterge bas­taýshy bolady dep bilemiz. Takır BALYQBAEV, Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory mindetin atqarýshy, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory.