Nemisterge qarsy soǵysqan nemister

1913 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha,  birinshi dúnıejúzilik soǵys bastalar kezde Reseıdegi nemisterdiń sany  mıllıonnan asyp jyǵylǵan.  Sóz joq, bir jarym ǵasyrdan astam ýaqyt orys jerine baýyr basqan  osynshama jurt qoǵamdyq ómirdiń biraz salasyna qomaqty úlesin qosqandyǵy túsinikti. Osyǵan oraı eldiń abyroı-dańqyn aspandata túskeni úshin tarıhqa kirip, oǵan máńgilik jazylǵan kóptegen adamdardyń  aty-jónin iltıpatpen ataýǵa bolady. Solardyń biri –  mektep qabyrǵasynan bastap  qulaǵymyzǵa ábden sińgen, orys samoderjavıesimen tabandylyqpen  kúresip,  qurban bolǵan búlikshil dekabrıst Pavel Pestel. Nemese 1812 jylǵy qyrǵyn soǵys­ta fransýz basqynshylaryna qarsy kúreste partızan qozǵalysyn basqarǵan Aleksandr Fıgner. Bulardy maqtan eterlik tulǵa emes dep kim aıta alady? Al «Nedorosl» degen pesanyń av­tory  Denıs Fonvızın reseılik dvorıandar­dyń ómirin dál sol qalpynda  kórkem kózben kestelep, jazyp ketti emes pe? Ǵajap sýretshi Orest Kıprenskııdi (ógeı ákesi –  Adam Shvalbe), orystyń beıneleý óneriniń negizin qalaý­shylarynyń biri Karl Brıýllovty qalaı ataýsyz qaldyrar edińiz? Jarqyn bolashaqty ańsaǵan ımperııa ha­lyq­tarynyń ult-azattyq qozǵalysynan nemister de qalys qalǵan emes. «Ochakov» kreıserindegi kóterilisti basqarǵan Petr Shmıd­tiń ómiri men óshpes erligi kúni búginge deıin kimniń bolsa da oǵan degen shyn má­nindegi  sheksiz qurmet sezimin oıa­tady.  О́zin ózi nurly bolashaq úshin qur­ban­dyqqa shalǵan tektilik pen adamgershi­liktiń úlgisi esebinde halyq esinde máńgi saq­talýy da sodan bolar. Birinshi orys revolıý­sııa­synyń ot-j­lyny kezinde bolshevık Nıkolaı Baýman qarajúzdikterdiń qolynan qaza tapty. 4-Mem­lekettik Dý­madaǵy bolshevıkter frak­sııasynyń hat­shysy Emmanýıl Kvırıng lenındik «Prav­danyń» alǵashqy qyzmet­kerle­riniń biri. Qazan tóńkerisinen keıin ol Ýkraına KP (b) Ortalyq Komıtetinde istedi,  Búkil­odaq­tyq Halyq Sharýashylyǵy Keńesi­niń tóraǵasy bolyp,  KSRO-nyń  Memlekettik josparlaý  sa­lasynda jaýapty qyzmet at­qardy. AQSh-taǵy Keńes ókimetiniń alǵash­qy ókili bolǵan Lıýdvıg Martens pen  Eńbek halkomy jáne Halkom keńesi tóraǵasynyń orynbasary Vasılıı Shmıdt kezinde Pıterde revolıýsııalyq qyzmetpen aınalysqan. Otan basyna  aýyrtpalyq túsip, jaýǵa kiriptar  bolarlyq qara bult tóngen kezde  de reseılik nemister eldiń ortaq jaýapkershiliginen qashyp-pysqan joq.  Aıtalyq, 1914 jyl­ǵy maı­danda 300  myńdaı ulty nemis  rekrýtter (áskerge jańadan sha­qyryl­ǵandar) soǵysqa qatysty. Olar 1941-1945 jyldarǵy Gıtler basqyn­shy­larymen bolǵan kúresti de keńes halqymen birge ıyq tirese qarsy aldy. Uly Otan soǵysy bastalǵanda Edil jaǵa­laýyndaǵy Nemis avtonomııalyq respýblıka­sy, Sibir, Ýkraına, Qyrym men Kavkazdaǵy ulttyq aýdandarda týǵan ulty nemis ondaǵan myń soldattar men ofıserler  ásker  qata­rynda  bolǵan. Nemis res­pýb­lıkasynan óz erkimen soǵys­qa jiberiń­der degen 2500 ótinish túsip, 8000-nan astam adam halyq jasaǵyna jazylǵan. Maıdanǵa alǵashqylardyń biri bolyp 1904-1918 jyly týǵan áskerı mindetin óteý­ge tıis kisiler shaqyrylady. Sol bir qıyn-qystaý kúnderde áskerı komıssarıat aldyn­da kezekte turǵandar negizinen mun­daı topqa jatpaı­tyndar bolatyn.  Bular 16-17-degi qyz-jigit­ter, mańdaıyn qyraý shalǵan azamat soǵysynyń ardagerleri, olardyń ishinde 1917-1919 jyl­dar­dan beri Kompartııa múshe­leri Ivan Raısıh,  Karl Rıngelshteın, Rýdolf Rolgeızer, Adam Rambýrger, Oskar Orbert, «Avrora» kreı­se­riniń mıchmany Edgar Valter jáne esimi elge áli belgili bola qoımaǵan taǵy basqalar bar edi. 1939 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha Keńes Odaǵynda 1427222 nemis, onyń ishinde Reseı Federasııasynda  700231, Ýkraınada – 392458, Belorýssııada – 8448, Ázir­baıjanda –  23133, Qyrǵyzstanda – 8426, Grýzııada – 20527, Armenııada – 433, Qazaq­standa – 92 myń adam turatyn. Arnaıy jer aýdarylǵandar arasynda  NKVD-niń 1949 jyly júrgizgen sanaǵy boıyn­sha Qyzyl Armııada buryn qyzmet atqarǵan nemis­terdiń sany bylaı  eken:  jer aýdarylǵandar: ofıserler – 1609, serjanttar – 4282, qatar­daǵy quram­da­ǵylar – 27724, barlyǵy 33615 adam; ota­nyna oralǵandar (repatrıasııalan­ǵandar): ofıserler –  1092, serjanttar – 2828; qatardaǵy quramdaǵylar – 18747, barlyǵy – 22667 adam; áskerge shaqyrylǵandar: ofıserler – 326, serjanttar – 907, qatar­daǵy quram­daǵylar – 4444, barlyǵy – 5677 adam;  jergilikti azamattar: ofıserler – 119, serjanttar – 301, qatar­daǵy quram­daǵy­lar – 2057, barlyǵy – 2477 adam; basqalary: ofıserler – 32, serjanttar – 33, qatardaǵy quramdaǵylar – 143, barly­ǵy – 208 adam. Sonda barlyq 5 túr boıyn­sha – 64644 adam. Nemister búkil Keńes Odaǵynyń halyq­ta­rymen toptasyp, bir ki­sideı jumylyp, fashıst basqynshylaryna qar­sy qorǵanysqa kóterildi. Qara nıetti dushpan­nyń kenetten soǵys ashýy keńes halqyna tó­beden jaı túskendeı áser etti. Bul, sóz joq, nemister úshin de úlken soqqy boldy. Alaıda, olar­dyń qııa­met-qaıy­my, kórer qaıǵy-qasireti alda edi. 1941 jyl­dyń 26 tamyzynda KSRO Halyq Komıssarlar Keńesi men VKP(b) Ortalyq Komıteti Saratov, Stalıngrad oblysta­ryn­da jáne Edil jaǵalaýyndaǵy nemisterdi jer aýdarý týraly qaýly qabyldady. Osydan eki kún ótken soń – 1941 jyldyń 28 tamyzynda osy sheshimge quqyqtyq negiz bolatyn KSRO Joǵarǵy Keńesi Pre­zıdıýmynyń  jarlyǵy shyqty.  Munda nemis respýblıkasy   nemese pálenshe oblys, aýdan degen sııaqty naqty meken-jaı kórsetil­meı-aq,  «Edil jaǵa­la­ýyn­daǵy aýdandarda turatyn nemisterdi jer aýdarý» degen qujat ómirge keldi. Soǵysqa deıingi ýaqytta da «kúdikti­ler­diń» qataryna iligý úshin tek nemis bol­ǵan­nyń ózi jetkilikti edi. Azamattyǵyna qaramas­tan olardyń bári arnaýly qyzmet­tiń esebinde turdy. Soǵys bastalysymen shuǵyl túrde Edil jaǵalaýynda turatyn nemis halqyna «kúıe jaǵyp», qaralaýǵa qajetti derekter izdestirile bastaıdy. Biraq qaýipsizdik organdary qansha tyrys­qanymen onyń qısyny kele qoımapty: 22 maýsymnan 10 tamyzǵa deıin «nebári» 145 adam tutqyn­dal­ǵan. Onyń ishinde «jeńi­lýshilik nemese kóte­rilisshilik» pıǵylyn kórsetkender 97 adam, antısovettik toptar men keritóńke­ris­shiler uıymyna qatys­qandar – 36, dıver­sııalyq jáne terrorıstik nıet baıqatqandar – 7, «nemis shpıo­najy» esebinde ustalǵandar – 2 adam. 58-baptyń aıasy keń ekenin eskersek, mu­nyń ózi ókimet jarlyǵyn «osy durys edi» dep jurt­shylyqty ılandyra qoımaıtyn esep-qısap bolatyn. Kompromat jetkiliksizdigi ap-aıqyn! Soǵystan keıingi jyldary batystaǵy Kanarıs uıymdary (áskerı barlaý) agres­sııaǵa ushyraýǵa tıisti árbir qurbandy saıası, ekono­mıkalyq jáne áskerı turǵydan «besinshi kolon­nanyń» kómegimen ydyratý­dy maq­sat etken 2-Abver KSRO-da olardy jaqtaý­shylar kóp bola qoımady, sondyq­tan nemis azshylyǵyna arqa súıeı almadyq dep málim­degen. German muraǵattary jarııa­laǵan «úshin­shi reıh» jáne Reseıde turatyn nemis­terdiń arasynda qandaı da bir baılanys bolǵandyǵyn aıǵaqtaıtyn birde-bir qujat tabylmaǵan. Al bılik bolsa, 1941 jyly da, odan keıingi ýaqytta da keńestik nemisterdiń mundaı qarym-qatynasta bolǵan-bolmaǵa­nyn tabandy­lyq­pen úzdiksiz izdegeni aıdan anyq. Tarıhshy ǵalymdar Q. Aldajumanov pen E.Aldajumanov ta osyndaı turǵyda tujy­rym jasaıdy. Jarlyqta kórsetilgen «myń­daǵan já­ne on myńdaǵan dıversanttar men shpıondar­dyń» izin  olar da muraǵattan kezdestirmegendigin jazady. Joq bolsa, qalaı tabarsyń.  Demek, ókimet sheshimi – daqpyrt. Laqap, alyp-qashpa sóz. Tutas bir halyqqa jabylǵan jala, senimsizdik. Ádilettilikten, aqıqattan alshaq jatqan dúnıe. Al nemis respýblıkasynyń joıylýyna kelsek, ol zańsyz jasalǵan. KSRO konstıtý­sııasynyń talaptary saq­tal­maǵan,  AKSR kelisimi alynbaǵan. Keıin bul máseleler resmı turǵyda moıyndaldy da. Ulty nemis keńestik sarbazdar german fa­shız­mimen kúreste qaharmandyq, batyr­lyq kórsetti. 1941 jyldyń tamyz aıynda «Komsomolskaıa pravda» Genrıh Gofman­nyń erligi týraly habarlady. Aýyr jaraqattanyp tutqynǵa túsken,  jaý jaǵyna ótip, aıtqa­nyna kónbegendikten ony azapqa salyp, uryp-soqqan, erlikpen qaza tapqan. Dushpan soqqysyn alǵashqylardyń biri bo­lyp qarsy alǵan Brest qorǵanynyń erjúrek sar­bazdarynyń ishinde keńestik nemister az emes edi.  Bul tizimniń ishinen taban­dylyq pen erjúrektilik kórsetkeni úshin II dárejeli Otan soǵysy ordenimen nagradtalǵan  starshına Vıacheslav Edýardo­vıch Maıerdi (marqum) ataýǵa bolady. Maıor A.Dýlkaıt, aǵa leıtenanttar E. Kroll men G.Shmıdt, A.Gersog, polk dárigeri V. Veber,  qatardaǵy jaýyngerler Damm, Relıng, Kıng, A.Vagenleıtner (onyń áıeli men qyzy fashıster qolynan qaza tapqan)  – bulardyń bári Brestiń ot-jalynyn sharpyp, keńes halqynyń teńdesi joq erligin tarıh betine jazyp ketken asyl jandar. Qolyna qarý ustap nemis fashısterimen bolǵan qııan-keski urystyń ishinde 5 áýe-desant brıgadasynyń quramynda Kıev qalasy ishindegi maıdanǵa qatysqan Georgıı Mıýllerdi aıtýǵa bolady. Osy qurylymnyń sol bir kezdegi jankeshti is-qımyldary  jóninde Evgenıı Dolmatovskıı keıin bylaı dep jazdy: «Qyryq birinshi jylǵy tamyz­dyń 20 kúni ishinde A. Rodım­sevtiń quramyna kiretin áýe desantynyń kor­pýsy qyrǵyn soǵysqa iligip, keıde qoıan-qoltyq teketireske ulasty. Artıllerısterdiń kómegi­men desant táý­ligine nebári 800 metr jyljy­dy. Biraq olar batysqa qadam basty. 1941 jyldyń tamyzynda Batysqa jol tartty! Otan soǵysyna qatysqandar bul qaıǵyly aıdy eshqashan umytpaıdy, olar sol kezeń úshin  Batysqa jyljýdyń ne ekenin túsinedi». Qyzyl Armııanyń 63-atqyshtar bólim­she­­sin fashıster «qara korpýs» dep tegin atamaǵan. Onyń sarbazdary Rogachev qalasyn jaýdan tartyp alyp, bir aı boıyna qolynda ustaǵan. Osy qurylym­nyń qatarynda ke­ńestik nemister de jaýmen arpalysqan. Solardyń biri – erlikpen sháıit bolǵan  Edil jaǵalaýynyń týmasy   Iаkov Vagner. Onyń jeke zattary  men qujat­tary qaza tapqan polktastarynyń múlikterimen birge Rogachev qalasynyń halyq dańqy mura­jaıyna qoıylǵan. Qyzyl Armııanyń ofıseri Adolf Bersh Berlın qalasyn azat etýge qatysyp, keıin jeńilgen Germanııanyń astanasynyń keńes­tik bóliginiń ákimshiliginde qyzmet atqarǵan. Soǵys bitken jyldary  KSRO-ǵa kelip, mektepte nemis tilinen sabaq beripti. Bul týraly bizge qazir tarıhı Otanynda turatyn, al buryn Aqmola­daǵy «Froındshaft», sosyn «Akmolınskaıa pravda» gazetinde istegen onyń shákirti jýrnalıst Alfred Fýnk aıtqan edi. 1941 jylǵy jarlyqqa sáıkes  ulty nemis soldattar men ofıserler soǵysqa jiberilmeı, keıin qaıtaryla bastady. Alaıda, kóptegen  jaýyngerler aty-jónderin ózger­tip, maıdan alańyn tastamady, erlik kórsetip, nemis fashısterimen tabandylyq­pen kúrese berdi. Má­selen, Saratov qalasynan kelgen Keńes Odaǵy­nyń Batyry Voldemar Vensel  famılııasyn ózgertip Vensev bolyp júrgen; aǵa leıtenant Artýr Boıgel bolsa Boıchenko dep jazylǵan; Peter Lıovın Levınge aınalyp, osy famılııa­symen Berlınge  jetken; Georgıı Emılevıch  Rıhter  soǵys bitkenshe Mıhaıl Vasılevıch Smırnov dep tanylǵan. Paýl Shmıdtyń maıdanǵa barýynyń ózi bir hıkaıa. Qolyna qarý alyp fashıst basqynshy­larymen soǵysý úshin eńbek armııa­synan qa­shyp shyǵady, óziniń ázir­baıjan dosy  Álı Ah­me­tovtyń esimin alyp, Qyzyl Armııaǵa kiredi, onyń qata­rynda Berlınge deıin barady. Kóptegen jaýyngerlik orden-medaldarǵa ıe bolady. Al óziniń P.Shmıdt degen naqty aty-jónin  marshal G.K.Jýkovtyń kómegimen (!) soǵystan keıin  ázer qaıtaryp alady. Uly Otan soǵysynyń maıdan dalasyn­daǵy qyrǵyn urysta erlik kórsetken osyn­daı myńdaǵan keńes nemisteri memlekettik nagradalarmen marapattaldy. Olardyń ishinen Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe bolǵan qatardaǵy tankıst jaýyngerler Peter Mıller men Mıhael Gekkel, general-maıor Sergeı Volkenshteın, partızan brıgadasynyń jetekshisi Aleksandr German, aty ańyzǵa aınalǵan barlaýshy Robert Kleın jáne basqalardy ataýǵa bolady. Deı tursaq ta, tek az ulttardyń ókili – nemis  –  bolǵany úshin biraz azamattardyń jan­­qııar­­lyq eńbegi elenbeı tıisti marapat­tarynan shettetilgeni qanshama deseńizshi! Degenmen, sonyń bir-ekeýin tilge tıek etýdi jón dep taptyq. Stalınniń buıryǵyna sáıkes ulty nemis bolǵandyqtan avıasııadan shyǵarylyp,  ózennen aǵash aǵyzýǵa jiberilgen áskerı áýe kúshteriniń burynǵy kapı­tany, tamasha ushqysh Mıhaıl Ivanovıch Asselbornnyń jasaǵan erlik isteri muny aıǵaqtaı túsedi.  Ol bolǵan jaǵdaıǵa moıy­maı arnaıy oqý ornyna jiberýge tirkeledi, ony bitirgen soń dıversııalyq barlaý otrıa­dynyń komandırine taǵaıyn­dalady. As­selborndyqtardyń 180 táýlik boıy jasa­­ǵan joryǵy  Lenıngrad bloka­dasyn joıýǵa járdemin tıgizedi. Olar Baltyq jaǵalaýynda jáne basqa jerlerde talaı erliktiń úlgilerin kórsetken. Ja­ýyngerlik dańqty tabystary kóp.  Bas­shylyq ony marqum bolǵannan keıin tek medalǵa ǵana laıyqty dep eseptedi. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıte­tiniń birinshi hatshysy bolyp turǵan kezinde D. Qonaev ony Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynady. Alaıda, saıası júıe bul joly da óziniń jańylmaıtyndyǵyn sezdirip, marqumdy Qyzyl juldyz ordenimen nagradtady. 1996 jyldyń 19 maýsymynda Reseı prezıdenti mazmuny jaǵynan buryn bolyp kórmegen № 948 jarlyqqa qol qoıady. Munda: «Uly Otan soǵysynda kórsetken erligi men batyrlyǵy úshin serjant Ganýs Feodosıı Grıgorevıchke (marqum) Reseı Fede­rasııasynyń Batyry ataǵy berilsin», delingen. HH ǵasyrdyń sońynda  Reseı jarty ǵasyrdan buryn Stalıngrad túbinde erlikpen qaza tapqan naqty keńes ja­ýyngerin kenetten eske alyp, ony endi ja­ńa memlekettiń eń joǵarǵy nagrada­symen marapattaýynyń ózi túsiniksizdeý edi. Oqıǵa bylaı bolǵan. 1943 jyldyń 21 qańtarynda Stalıngrad túbindegi Novaıa Nadejda hýtorynyń janynda 91-brıgada­nyń leıtenant Alekseı Naýmov basqarǵan KV tank ekıpajy nemis fashısterimen teń kele almaıtyn jaǵdaıda soǵysyp jatty.  Onyń quramyndaǵylar –  kishi serjant Petr Norı­syn, aǵa mehanık-júrgizýshi Pavel Smır­nov, kishi serjant, radıst Nıkolaı Vıalyh, serjant, oq berýshi Feodosıı Ganýs.  Kúni boıǵy jan alyp, jan berisken teketireste osy bes jigit jaýdyń bes tankisin, on jeti pýlemetin joıady. Urys birde údep, birde basylyp turdy. Aqyrynda jaýmen jalǵyz alysqan tank  isten shyqty, jaýyn­gerler  ábden qaljyrady.  Qarańǵy­lyq tús­ti.  Ekıpaj tapsyrmany oryndady, olar tehnıkasyn tastap, keıin sheginýine de bolar edi. Biraq bulardyń áli qarý-jaraǵy, oq-dárileri bolǵandyqtan urysty jalǵas­tyra beredi. Nemister isten shyqqan tankti qor­shap, tutqynǵa túsýin talap etti. Tankıster buǵan jaýap retinde taza nemis tilinde «Russen ergeben sich nicht!» («Nemister berilmeıdi!») degen. Fashıster orys tankine janarmaı quıyp, órtep jiberedi. Kelesi kúni Novaıa Nadejda hýtory azat etilip, qaza bolǵan tankıster dalalyq al­qaptaǵy baýyr­lastar zıratyna jerlenedi. 91-tank brıgadasynyń qolbasshysy polkovnık I. Iаkýbovskıı bes tankısti Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usyna­dy. Buǵan  Áskerı Keńes múshesi general-maıor  K. Telegın men  ásker qolbasshysy armııa gene­raly K. Rokossovskıı de qol qoıady. Tórteýi batyr ataǵyna ıe bolady, al  Feodosıı Ganýske berilmeıdi. Sebebi – nemis. F.Ganýs qazirgi Astana qalasynyń irgesindegi buryn Senokosnoe dep atalatyn eldi mekende 1912 jyly jer ólsheýshi nemis otbasynda týǵan. Komsomoldyq joldamamen Novokýznesk metallýrgııa kombına­tyna bara­­dy. Sonda ózi sııaqty Klavdııa Kozlova degen komsomol qyzǵa úılenip, tuńǵysh balasy týǵan soń áıeliniń tý­ystary turatyn Lıpesk qalasyna kóshedi. Soǵys bastaly­symen-aq áskerı komıs­sarıatqa baryp, qysqa merzimdi tankıster daıyndaıtyn kýrsty aıaqtap,  Novolıpesk metallýrgııa kom­bınatynda jumys istep júrgen jerinen  maıdanǵa attanady.  Klavdııa tórt balasymen úıinde qalady. 1941 jylǵy 8 qyrkúıektegi Stalınniń buıryǵymen (№ 35105) maıdan men tyldaǵy Qyzyl Armııanyń bólimshele­rinen, akade­mııa­­la­rynan, áskerı oqý oryn­darynan jáne mekemelerinen nemis ultynyń qatardaǵy jáne basshylyq quramyndaǵylar túgeldeı alas­taty­lyp, olardy ishki okrýgtar men qurylys bólim­shelerine jiberý  kózdelgen bolatyn. Al maıdan shebi Edil jaǵalaýyna jaqyndap, maman áskerıler jetispeı jatqanda munymen kim eseptesip jatty deısiz. Feodosıı Ganýstyń ásker qatarynda qalyp, Stalıngrad maıda­nyna qatysýyn tek osyndaı  sebeptermen túsindirýge bolady  dep oılaımyz. Mine, osy oqıǵany on jyl boıy zerttegen soǵys ardageri P.Dýnaevtyń  «Ganýs­tyń isin» Kreml deńgeıine deıin kóterip, ádilettilikke qol jetkize   alýy izgilikti qa­dir-qasıettiń, adamgershiliktiń aıqyn  úlgi­si bolary  sózsiz. Amantaı KÁKEN, jýrnalıst. Astana.