Surapyl soǵys erte eseıtti

... 1941 jylǵy 22 maýsym. Soǵys bastaldy. Dál osy kúni bizdiń aýyldyń adamdary so­ǵystyń bastalǵanyn bilgen joq. Ol kezde telefon baılanysy, radıo joq bolatyn. Aýdanǵa barǵan birli-jarym adam bolmasa, aýyl habarsyz edi. Bir apta ótpeı-aq Sarykól aýdandyq partııa komıtetinen jáne áskerı komıssarıattan ókilder kelip, jınalys ótkizdi. Jınalysta aýdannan kelgen ýákil sóıledi. Jınalǵan­dardyń bári «ne aıtar eken» degendeı, ýákilge telmire qaraıdy. Biz de, balalar da odan kóz almaımyz. Ýákil fashıstik Germanııa soǵys ashqanyn, el basyna aýyr kún týǵanyn, endi Otandy qorǵaý úshin er-azamattardyń áskerge shaqyrylatyndyǵyn aıtty. Áje­ler men áıelder kózderine jas aldy. Osylaısha eki kúnniń birinde aýyl azamattary soǵysqa attanyp jatty. Bul jyldy eldegi qarııalar, ájeler men áıelder jylap-syqtaýmen ótkizdi. Aýylda er-azamat qalmady. Bári maıdanǵa attandy. 1942 jyldyń kóktemgi egisi de kelip qaldy. Jaýapty kezeń. Kolhoz basqarmasy aýyl­daǵy úlkender men balalardy jınap, kóktemgi egiske daıyndyq týraly aıtty. Egis aýyldan 3-4 shaqyrymdaı jerde edi. Ol jer Jetiqudyq dep atalatyn. Soǵys kezinde tártip qatań boldy. Tańnyń atysy men qa­rańǵy túskenshe jumys isteıtin. Betimizdi shala-pula jýyp, egis basyna baryp, qamyt-saı­man­dardy jóndep, kólikti soqaǵa jegetinbiz. Sodan kún kóterilip qyzǵansha jer jyrtatynbyz. Osyn­daı qıynshylyq zaman edi. Jetisine bir ret aýdannan ýákil kelip, maıdan jaıyn aıtyp, úgit-nasıhat jumystaryn júrgizetin. Ibrahım Orazov degen aq­saqal poshta tasıtyn. Bir kúni ol ýákilge: «Balam, úkimet bizden ne surasa da, neni talap etse de oryndaımyz. Men jalǵyz ulym Smannan eshteńe de aıamaımyn. Maıdandaǵy balalarymyz aman bolsyn. Olar jeńispen oral­syn», degeni áli esimde. Aýyl turǵyn­darynyń barlyǵy aqsa­qal­dyń osy sózine qosyldy. Eresekteý balalar at má­shınemen shóp shabatyn. Ara­myzda bizge basshylyq jasaıtyn Qajıahmet Mustafın degen aǵa­myz boldy. Ol kisi máshıneniń oraǵyn qaırap, baspalaryn bekitip beretin. Synǵan jerlerin jóndep, durystaıtyn. Shóp aıyr­laý, kóterý aýyr jumys edi. «Basqa tússe, baspaqshy» degendeı, aýyrtpalyqqa tózip, maıdan úshin eńbek ettik. Shóp jınaý naýqany bitken soń, egin jınaýǵa jumyla kirisetin. Aýylda júrýge jaramaıtyn jandar ǵana qa­latyn. Jalda jatqan bıdaılardy sha­naqty arbaǵa artyp, kombaın­men basatyn qolaıly jerge aparyp, maıa salýshy edik. Ol kezdegi kombaın ózdigimen júrmeı­tin. Maıanyń janyna ógizben súıretip jetkizetin. Bıdaıdy qalbyr eleýishpen elep, aram shópterden tazartyp, astyq qoı­masyna tapsyratyn. Astyq qoı­masy qyrmannan 12-15 shaqyrym jerdegi Tóńkeris aýylynda bo­latyn. Astyqty qabyldaıtyn Shalon Baıbolov degen aǵaı edi. Qyrmandaǵy astyqty elep, ta­zartyp, qaptap daıyndaıtyn áje­ler-tuǵyn. Onshaqty arbaǵa qaptap, odan qaldy jáshikke salyp, astyq qoımasyna apa­ra­tynbyz. Ár arbaǵa bir-bir baladan otyratynbyz. Egindi jınap alǵannan keıin aýyl adamdary mal qo­rany jóndeýge kirisetin. Ús­timizdegi kıimderimiz eski-qus­qy jamaýly bolsa da, to­ńý degendi bilmeıtinbiz. Mal basyn saqtaý, kútip baǵý  úl­ken sharýa. Maldardyń qıyn shanamen syrtqa shyǵa­ryp, belgili jerge aparyp tóge­tinbiz. Shar­shadyq deý joq. Tipti, qys aılarynda kórshi Qarasý aýdanyna kó­mekke jiberetin. Basylmaı qalǵan bıdaı maıa­laryn ba­syp, járdem­de­se­tin­biz. El basyna qıynshylyq tý­ǵan kezde meniń zamandastarym sol qıynshylyqtardy birge bólisip, aýyrtpalyǵyn birge kóteristi, Jeńiske úlesterin qosty. Qazirgi tańda sol zamandastarymnyń kópshiligi o dúnıege sapar shekti. Zaman­dastarym Qurmanǵalı Qajıev, Eslám Saǵıtov, Mókesh Mu­saıkın, Qalı Nurbalın, Tas­qoja Qajıev jáne basqa­lardyń rýhyna taǵzym etemin. Aýyl balalary qoly bos kezinde tyshqan aýlaıtyn. Tyshqannyń terisin sypyryp, keptirip dúkenge tapsyratyn. Dúkenshi terilerdi baǵalap, aqsha beretin. Ol aqshaǵa dú­kennen mata satyp alatyn. Úkimet biz tapsyrǵan tyshqan terilerinen kıim tigip, maı­danǵa jiberetin. Ol kezde aqsha degendi kórmeýshi edik. Aq­shany muǵalimder ǵana alatyn. Olarǵa arnaıy azyq-túlik te beretin. Aýyldaǵy eń qur­metti, bedeldi adamdar – mu­ǵalimder bolatyn. Meniń muǵalimdik mamandyqty tań­daýyma da osy jáıtter áser etti. Osylaısha, soǵys jyl­darynda qınala júrip, eń­bekpen shynyqtyq, shıradyq. 9 mamyr kúni aýyldyq keńes keńsesiniń janyna aýyl adamdary jınalypty. Barsaq, aýdannan kelgen ýákil soǵys­tyń bitkenin, jeńiske jetkenimizdi habarlap jatyr. Ákesi opat bolǵan balalar, kúıeýleri mert bolǵan jas kelinshekter, jalǵyz ulynan aıyrylǵan qarııalar men ájeler jylap turdy sol kezde. Olarmen qosylyp biz de jylaǵanbyz. Saı-súıegiń syrqyraıtyn. «Qoryqqan men qýanǵan birdeı» degen sózdiń ras ekenine sonda kózimiz jetti. Soǵystan aman qalǵandar elge kelip qýantty. Balalar oqýlaryn jalǵastyryp, belgili bir mamandyqtyń ıesi bo­lyp shyqty. О́mir degen zy­myrap ótedi eken. Keshegi balalar – búgingi qarııalar. Endi bizdiń soǵys kezindegi eńbe­gimizdi eskerip, soǵys ardagerlerimen teńestirse degen tilegimiz bar. Baıaǵyda bizge «So­ǵys pen tyl – birtutas, ony bólip-jaryp qaraýǵa bolmaı­dy» dep aıtatyn. Soǵys jyldaryndaǵy qıynshy­lyq­tardy búkil keńes elindegi balalar bastarynan ótkizdi. О́z úlesterin jeńis úshin qosa bildi. Bizdiń basymyzǵa túsken qıyndyqtardy qazirgi jas urpaq kórmesin. Seıtý QORJYNOV, tyl ardageri, Halyq aǵartý isiniń úzdigi. Qostanaı oblysy.