«Aqbulaq» memlekettik baǵdarlamasy halyqtyń qolyn sapaly aýyz sýǵa jetkizetin bolady

Úkimet sońǵy jyldary halyqtyń ál-aýqa­tyn, bilimi men densaýlyq jaǵdaıyn jaqsar­týǵa baǵyttalǵan birqatar maqsatty baǵdarla­ma­lardy qabyldap, júzege asyryp keledi. Sonyń mańyz­dy biri aýyz sý máselesi bolyp tabylady. Ibn Sınanyń “Aýrý kóbinese ishken astan paıda bo­lady, sonyń ishinde, ásirese, aýyz sýdan bolady” dep eskertkenindeı, halyq úshin sapaly aýyz sýǵa qoljetimdiliktiń mańyzy zor. Qazaqstandyqtardy sapaly aýyz sýmen qamtý máselesi, bul – Memleket basshysynyń ústimiz­degi jylǵy «Bolashaqtyń irgesin birge qalaı­myz» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Jol­daýyn­daǵy basym baǵyttardyń biri. Elbasy atap kórsetkenindeı, osyǵan deıingi «Aýyz sý» baǵ­dar­lamasyn júzege asyrý barysynda aýyl­dy jerdegi halyqtyń ortalyqtandy­rylǵan sýmen qamtý júıelerine qoljetimdiligi 41 paıyzǵa, al qalalyq jerde 72 paıyzǵa deıin artyp, sýdy ta­syp ishetin adamdardyń sany 4 esege deıin tó­mendedi. Biraq bul baǵdarlama má­seleni tolyq sheship bere almady. Baǵdarlama­nyń oryndalý nátıjelerin jan-jaqty talqylaý barysynda birqatar kemshilikterdiń jiberilgendigi anyqtal­dy. Solardyń qatarynda bıýdjettik, sáýlet-qala qurylysy, sanıtarlyq-epıdemıolo­gııa­lyq zań­dy­lyqtardyń buzylǵandyǵyn ataýǵa bolady. Sonyń saldarynan sýmen qamtý júıe­lerin salý­dyń, sý qubyrlary men káriz júıele­rin qaıta jaraqtandyrýdyń sapasynyń tómen bolýy, respýblıkalyq jáne jergilikti atqarý organda­ry­nyń arasynda jobalardy qarjylan­dy­rýǵa baılanysty ortaq kelisimderdiń bol­maýy, joba­lardyń tıisti sý qorlarymen qamta­masyz etilmeýi, nysandardy jobalaý sapasynyń tómen bolýy sekildi kemshilikterge jol berilgen. – Halyqty aýyz sýmen qamtý máselesinde bul baǵdarlama isti aqyr aıaǵyna deıin jetkize alǵan joq. Máselen, 2010 jyldyń 1 shildesindegi málimet boıynsha, ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qamtylǵan aýyldyq eldi mekenderdiń sany bar bolǵany 12 paıyzǵa ǵana ósip, barlyǵy 41 paıyzdy quraǵan. Sonymen qatar, Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrliginiń málimetteri boıynsha elimizdegi barlyǵy 7002 birlikti quraı­tyn aýyl­dyq eldi mekenderdiń 3849-ynda sýmen qamtý problemalary áli de sheshimin tapqan joq. Iаǵnı, 3 mıllıon adam nemese aýyl halqynyń 40 paıyzy sapaly aýyz sýdan muqtajdyqty sezinip otyr deýge bolady. Onyń ústine, atalǵan baǵdar­lamany júzege asyrý barysynda bıýdjettik qarjynyń tıimsiz paıdalanylýyna jol berilgendigin de jasyrmaımyz. Qurylystardy sa­pa­syz júrgizý, olardy ýaqytynda tapsyrmaý sekildi jaǵdaılar oryn alyp jatty. Iske qosylǵan­darynyń ózi durys jumys istemeı qaıtadan isten shyǵyp qalýy da jıi kezdesti, – degen edi bir áńgimesinde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý resýrstary komıtetiniń bas sarapshysy Serik Sársekeev. Sarapshy aıtqan osy kemshilikterdiń barly­ǵy 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan halyqty aýyz sýmen qamtýdyń «Aqbulaq» baǵdarlamasynda eskerilip otyr eken. Bul baǵdarlamany jasaý barysynda tómendegideı máselelerge basa nazar aýdarylǵan. Birinshi, sýmen qamtý nysandaryn jańadan salǵan jáne burynǵylaryn qaıta jaraqtandyr­ǵan kezde júıeli ádis-tásilderdi engizý kózdelgen. Ekinshi, eldi mekenderdegi sýmen qamtý júıe­lerin paıdalanýdyń tıimdiligin qamtamasyz etetin kórsetkishter belgilengen. Úshinshi, sý sharýashylyǵy sektorynyń ın­ves­tısııalyq tartymdylyǵyna jáne sýmen qamtý nysandaryn qarjylandyrýǵa jeke menshik kapıtaldy molynan tartý isine mán berilgen. Tórtinshi, halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin jerasty sýlarynyń áleýetin molynan paıdalanýǵa ekpin túsirilgen. Besinshi, sýmen qamtý júıelerin jobalaýdyń sapasyn kóterý eskerilgen. Altynshy, sý sharýashylyǵy sektorynyń jaǵ­daıyna monıtorıng júıesin engizýge basa mán berilgen. Jańa baǵdarlamany jasaý barysynda eskerilgen osynaý júıelik tásilder aýyldyq jáne qalalyq jerlerdegi sýmen qamtý júıeleriniń jaǵdaıyn zertteý isin mindetti túrde talap etti. Osy zertteýden jáne sonyń nátıjesinen belgili bir qorytyndy túıýden keıin baryp aýyldyq jáne qalalyq jerdegi sýmen qamtý joba­lary­nyń arnaıy tizbesi qalyptastyrylady. Munan keıin bul jobalar Ekonomıkalyq damý jáne saýda, Qar­jy mınıstrlikteriniń qaraýyna tapsy­rylady. Atalǵan mınıstrlikterdiń jobalardy qarjylan­dyrý isine qatysty talaptary oryndalǵan jaǵ­daıda baryp, bul tizim Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary tóraǵalyq etetin Vedom­stvoaralyq komıssııanyń qaraýyna beriledi. Munda jobalyq-smetalyq qujattardy qaraǵan kez­de olardy júzege asyrý úshin tıisti dálelden­gen sý qorlarynyń bolýy, joba týraly zertteý­ler­diń nátıjeleri, joba júzege asyrylǵan kezde ony paıdalaný isin uıymdastyratyn uıymnyń bolýy, jobany qarjylandyrýǵa jergilikti bıýd­jettiń de qatysýy sekildi ólshemder basshylyqqa alynady. Sóz bolyp otyrǵan jańa baǵdarlama – «Aqbu­laq» baǵdarlamasy Qazaqstan Respýblıkasy Úki­metiniń 2010 jylǵy 9 qarasha kúngi qaýlysymen bekitilgen bolatyn. Baǵdarlamanyń basty maq­saty – halyqty qajetti mólsherdegi jáne sapa­syna kepildik beriletin aýyz sýmen qamtamasyz etý. Osy maqsatqa qol jetkizý úshin tıisti mindetter belgilengen. Ol mindetterdiń birqataryn biz joǵaryda aıtyp kettik. So­ǵan qosa aıtarymyz, bul baǵ­darlamada sý sharýa­shy­­lyǵy uıymdarynyń tıimdi jáne rentabeldi ju­my­syn qamtamasyz etý úshin qyz­metterdiń tarıf saıasa­tyna da mán berilgen. Máse­len, salynǵan ınvestı­sııa­lardyń qaıtarymdyly­ǵy­na kepildik berý maqsatynda uzaq merzimdi tarıfter belgilenetin bolady. Sonymen qatar, sýdy paıdalanýshyǵa deıin jetkizý barysynda onyń bel­gili bir bóliginiń joǵa­lyp ketýi nemese shy­ǵyn­­dalýy ǵylymı negizdik nor­malarǵa deıin tómendeýi­ne mán berilgen. Jobalardy júzege asyrý kezinde qazaq­stan­dyq úlestiń artýyna da erekshe ekpin túsiriledi. Iаǵnı, baǵdarlamany oryn­daý elimizdegi kásipkerliktiń damýyna da qolaıly jaǵdaı týǵyzatyn bolady. Baǵdarlama ústimizdegi jyldyń mamyr aıynan bastap iske qosyldy. Ony júze­ge asyrý eki kezeńnen turady. Birinshi kezeń – 2011-2015 jyldar ara­lyǵy. Ekinshi kezeń – 2016-2020 jyldar aralyǵy. Baǵdarlamany júzege asyrý barysynda tómen­degi­deı kórsetkishterge qol jetkizý kózdelgen. Birinshiden, barlyq aýyldyq eldi mekenderdiń 80 paıyzynda ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtý júıelerine halyqtyń qolyn jetkizý. Bul kórset­kish qalalyq eldi mekenderde 100 paıyzdy quraıtyn bolady. Ekinshiden, barlyq aýyldyq eldi mekenderdiń 20 paıyzynda halyqtyń qolyn ortalyqtandy­ryl­ǵan káriz júıesiniń qyzmetine jetkizý. Bul kórsetkish qalalyq eldi mekenderde 100 paıyzdy quraıtyn bolady. Úshinshiden, qalalardy sý kózderinen sý alǵan kezde olardy 100 paıyzdyq tazalaý qondyr­ǵylarymen qamtamasyz etý. Tórtinshiden, árbir aýdan ortalyǵynda sýmen qamtıtyn jáne káriz júıeleriniń qyzmetin uıym­dastyratyn arnaýly mamandandyrylǵan paıdalaný kásiporyndary men uıymdaryn qurý. Besinshiden, sýmen qamtý jáne káriz paıdalaný kásiporyndarynyń ishindegi jeke menshik kapıtal­dyń, sonyń ishinde konsessııalyq kelisimder negizinde qatysýshylardyń sanyn 19 birlikke deıin jetkizý. Altynshydan, qalalyq jerlerde sý eseptegish quryldarymen qamtýdy 100 paıyzǵa, al aýyldyq eldi mekenderde 80 paıyzǵa jetkizý. Jetinshiden, sýmen qamtý jáne káriz júıeleri jobalaryn júzege asyrǵan kezde qazaqstandyq buıymdar men tehnologııalardy qoldanýdyń úle­sin 60 paıyzǵa deıin jetkizý. Segizinshiden, 3 myńnan astam aýyldyq eldi mekendi jerasty sý qorlarymen qamtamasyz etý. Toǵyzynshydan, qalalar men iri eldi mekender úshin sý qorlarynyń kólemin qaıta baǵalaý maq­satynda 165 sý kózderiniń ken oryndaryna barlaý jumystaryn júrgizý. Toptyq sý qubyr­lary úshin 15 sý kózderiniń ken oryndarynyń kólemin qaıta zertteý. Onynshydan, 86 qala men 6943 eldi mekendegi sýmen qamtý jáne káriz júıeleriniń jobalaryn júıeli monıtorıngpen qamtý. On birinshiden, halyqty táýligine 24 saǵat sýmen qamtýǵa qol jetkizý. Baǵdarlamany júzege asyrý úshin ony tıisti qarjy kózderimen qamtý isi aldyn-ala eskerilgen. Bul qarjylar damý ınstıtýttarynyń qarajatta­rynan, paıdalanýshy kásiporyndardyń ózindik qarajattarynan, otandyq jáne sheteldik ınvestısııalardan quralady. Sonymen qatar, memlekettik bıýdjetten 1 trıllıon 273 mıllıard 859 mıllıon teńge qarastyrylady. Bul qarjynyń 1 trıllıon 164 mıllıard 142 mıllıon teńgesin respýblı­kalyq bıýdjettiń esebinen, 109 mıllıard 717 mıllıon teńgesin jergilikti bıýdjetterdiń esebinen qarastyrý kózdelingen. Sonyń ishinde «2011-2020 jyldarǵa arnalǵan halyqty sýmen qamtý jó­nindegi «Aqbulaq» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa 900 mıllıard teńge bólý josparlanyp otyr. Bul baǵdarlamanyń burynǵy «Aýyz sý» baǵdar­lamasyna qaraǵanda birqatar artyqshylyq­tary bar. Olardyń keıbirine biz joǵaryda toqtalyp ótkendeı de boldyq. Sonyń ishinde erekshe ekpin túsirip aıtarymyz, baǵdarlamany júzege asyrý aýyldyq eldi mekenderdegi naqty barlan­ǵan jerasty sý qorlarynyń kólemine, sý qubyrlary jelisiniń jaǵdaıyna, sýdyń tazalyǵy men sapasyna negizdeletin bolady. Máselen, Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginiń Geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný komıte­tiniń 2009 jyldyń 1 qańtaryndaǵy málimeti boıyn­sha, elimizde memlekettik balansta turǵan 1282 jerasty sýlarynyń kózderi barlanǵan. Mundaǵy sýlardyń jetkilikti qory respýblı­kadaǵy sýǵa degen suranys deńgeıinen eki ese artyq. Demek, jerasty sýlary biz úshin úlken baılyq kózi jáne sýmen qamtý máselesin sheshýdiń úlken bir joly bolyp tabylady. Qazirgi kúni jer astyndaǵy sýdyń barlanǵan qoryn ıgerý deńgeıi tómen bolyp otyr. Kóptegen sý kózderi sońǵy 10-15 jyldan beri paıdalanyl­ǵan joq. Máselen, qazirgi kúni joǵaryda aıtylǵan 1282 barlanǵan jerasty sý kózderiniń 402-si ǵana paıdalanylady eken. Olardan táýligine 2 mıllıon tekshe metr sý alyný ústinde. Bul qazirgi kúni halyq paıdalanyp otyrǵan jalpy aýyz sý kóleminiń 56 paıyzyn quraıdy. Demek, atalǵan resýrs kóziniń áleýeti zor. Osyny tereńdetip ıgerý arqyly kóp máseleni sheshýge bolady. Sýmen qamtýdyń jańa nysandaryn salýda olardyń jobalyq-smetalyq qujattaryn ázirleý­diń sapasyna erekshe baqylaý júrgiziledi. Olar tıisti talaptarǵa jaýap bere alǵan kezde ǵana (ol talaptardyń keıbirine keletin bolsaq, sýmen qamtýdyń tıisti kólemdegi kózderiniń bolýy, sý júıeleriniń turǵyndardyń úıine deıin jetkizilýi jáne sý eseptegish quraldarymen qamtamasyz etilýi, taǵy basqalar) qurylysty qarjylandyrýǵa tıisti qarajat bólinedi. Baǵdarlamanyń kelesi basty erekshelikte­riniń biri elimizdiń sý sharýashylyǵy júıesinde memleket-jeke menshik áriptestigin qalyptas­tyra oty­ryp, olardyń qabyldanǵan nysan­dardy paıdalanýdaǵy teń dárejeli mindettemeler qa­byl­daýyn qamtamasyz etý. Jobalardy konsessııaǵa tapsyrýdyń tetikteri jetildiriledi. Ekinshiden, joǵary­da aıtylyp ketkendeı, uzaq merzimdi tarıftik retteý júıe­sine kóshetin bolamyz. Ár­bir tekshe metr paıdala­nyl­ǵan sý esepke qoıylady. Mine, osy jaǵdaı jeke ın­vestorlardyń jobany júzege asyrý isine qatysýǵa degen yntasyn arttyrýy ábden múmkin. Atalǵan máselelerdi júzege asyrý úshin qazirgi qol­danystaǵy zańdarǵa, so­nyń ishinde elimizdiń Sý kodeksine, “Halyqtyń densaý­lyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly” kodekske ózgerister engizilýi tıis. Sonymen qatar, jobalar­dy konsessııaǵa tapsyrýdyń qanatqaqty tizimi aıqynda­lyp otyr. Máselen, Qaraǵan­dy oblysynyń Balqash, Shy­ǵys Qazaqstan oblysynyń Semeı, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Saryaǵash qalalarynda memleket-jeke menshik áriptestigi negizinde qanatqaqty jobalardy júzege asyrý kózdelýde. Baǵdarlamany júzege asyrýdyń birinshi kezeńi bolyp tabylatyn 2011-2015 jyldar aralyǵynda munan keıingi kezeńdegi jumystardy jan-jaqty júrgizý úshin keń aýqymdy daıarlyq jasalynady. Sýmen qamtý júıeleriniń qurylysy birinshi kezekte aýdan ortalyqtarynan bastaý alady. Sonan keıin turǵyndarynyń sany 1 myń adamnan asatyn eldi mekendegi jumystar qolǵa alynyp, osyndaı ret boıynsha júrgizile beredi. Qurylystarǵa tıisti qarjy bólý oblystyq ákimdikter ony qosymsha qarjylandyrýǵa kelisken jaǵdaıda júzege asyrylady. Qosymsha qarjylandyrýdyń kólemi oblystyq bıýdjet­terdiń kiris bólikteriniń múmkindikterine baıla­nysty jalpy joba qunynyń 10 paıyzy men 30 paıyzy aralyǵynda aýytqýy múmkin. Sóıtip, óz táýelsizdiginiń jıyrmasynshy jyl­dyǵy qarsańynda turǵan Qazaqstan Respýb­lı­kasy osy qysqa ýaqyt aralyǵynda álemge tanymal, áriptestik qatynastarda bedeldi el retinde qalyptasyp qana qoımaı, sonymen qatar óziniń ishki áleýmettik-ekonomıkalyq problema­laryn batyl sheshe alatyn qýatty memleket retinde boı kórsetip otyr. Eger sońǵy bir-eki jyldyń arasyndaǵy oqıǵalarǵa saralaı kóz salatyn bolsaq, munyń kóptegen belgilerin meılinshe aıqyn baıqaýǵa bolady. Árıne, jańa tarıhy bar bolǵany 20 jyl ýaqytty ǵana qamtıtyn jas memleketimizde barlyq másele sheshimin tapqan dep aıta almaı­myz. Sonyń mańyzdy biri – sý resýrstarynyń máselesi, sonyń ishinde aýyz sý problemasy bolyp tabylady. Jalpy, sý resýrstary máselesin keń kólem­de qarastyratyn bolsaq, HHI ǵasyrdaǵy Qa­zaq­stan úshin onyń eń tolǵaqty taqyryptar qata­ryna shyǵatyndyǵyn baıqaımyz. Qazirgi kúni tushy sý kózderiniń máselesi, sonyń ishinde halyqtyń taza aýyz sýmen qamtylýy jaıy jer sharyndaǵy ekologııalyq ahýaldyń ýshyǵa túsýi­niń aıasynda adamzattyń ortaq problema­syna aınaldy. Kópte­gen sarapshylar endigi kezekte el men eldiń, óńir men óńirdiń arasynda bolýy múmkin daý-janjaldar naq osy máseleden órbýi múmkin degen qaýip aıtady. Demek, ár memleket ózderindegi sý re­sýrs­tary men ony tıimdi jáne únemdi paıdalaný isine aldaǵy ýaqytta barynsha mán bere túspek. Elimizdiń sý resýrstaryn nyǵaıtý men onyń qorlaryn saqtaý máselesine Qazaqstan basshy­lyǵy táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap-aq qatty kóńil bólýde. Elbasymyz bizben kórshi memleketter basshylarymen bolǵan kezdesýlerinde transshekaralyq ózender sýla­ryn paıdalaný isin árdaıym memleketaralyq qarym-qatynastardyń negizgi máselesi retinde kóterip keledi. Ortalyq Azııa memleketterimen birlesip Sý konsorsıýmyn qurý, Sibir ózenderi sýlary­nyń bir bóligin Qazaqstan men Ortalyq Azııaǵa qaraı burý, Araldy qalpyna keltirý isin halyqaralyq deńgeıde júzege asyrý, Ertis pen Ileniń, Syrdarııanyń sýlarynyń azaıýyna jol bermeý, Qazaqstandy ashyq teńizge shyǵa alatyn memleket retinde qalyptastyrý úshin Kaspıı men Qara teńiz nemese Azov teńizi arasynda kanal tartý – mine, bular Elbasymyz bastamashy bolyp, úlken halyqaralyq minberlerde batyl da tabandy túrde kóterip kele jatqan mańyzdy máselelerdiń bir parasy. Atalǵan iste nátıjeler de joq emes. Kishi Aral qalpyna kele bastady. Ońtústik óńirdi sýmen qamtý jáne kóktemgi tasqynnyń aldyn alý úshin mańyzdy bolyp esepteletin Kóksaraı qar­sy rettegishi salyndy. Aýyl sharýashylyǵynda sýdy barynsha únemdep paıdalaný úshin tamshylatyp sýarý tehnologııasy belsendilikpen engizilýde. Sý qoımalarynyń jumystary da retke keltirile bastady. Osynyń barlyǵynan el basshylyǵynyń halyqty taza aýyz sýmen qamtý máselesine erekshe kóńil bólip otyrǵandyǵy baıqalady. О́ıtkeni, bul máseleniń halyq densaýlyǵyna tikeleı qatysy bar. Sondyqtan da osy máseleni sheshýdiń mańyzdy bir joly retinde elimizde Elbasynyń tapsyrmasymen 2002-2010 jyl­dar­­ǵa arnalyp “Aýyz sý” baǵdarlamasy qa­byl­dan­ǵan bolatyn. Bul baǵdarlama óziniń al­dyna qoıylǵan mindetterdi negizinen oryndap, halyqtyń qolyn ortalyqtandyrylǵan taza aýyz sýǵa jetkizý máselesinde birqatar proble­malardyń betin qaıtardy. Endi 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan «Aqbu­laq» baǵ­dar­la­masynyń qolǵa aly­nýy bul máse­leni túbegeıli sheshýde erekshe ma­ńyz­ǵa ıe bolmaq. Sóı­tip, qa­zirgi kúni búkil álem boıynsha barǵan saıyn asqy­nyp kele jatqan asa aý­qym­dy problema El­ba­sy­nyń basta­masymen, Úki­mettiń ázir­leýi­men qol­­ǵa alynǵan memlekettik baǵ­dar­la­ma­nyń nátı­je­sin­de sátti sheshimin tappaq. Suńǵat ÁLIPBAI.