Sahna sardary

Qazaq sahna óneriniń qara shańy­raǵy – M.Áýezov atyndaǵy akade­mııalyq drama teatry ulttyq óneri­mizdiń «júzden júırik, myńnan tul­par shyqqan» dúl­dúlderiniń qut mekeni. Munda shashasyna shań juqtyr­maǵan sahna óneriniń nebir sańlaq­tary óz shyǵarmashylyǵymen ult tea­trynyń tarıhyna esimderin altyn árip­termen jazyp ketti. Teatr úıiniń irgetasyn qalaýshy J.Shanın, S.Qo­jam­qulov, Q.Qýanyshbaev, E.О́mir­za­qov, Q.Badyrov, Q.Jandarbekov, K.Baı­­­­­­­­­­s­e­ıi­­tova, Q.Baıseıitov, Sh.Jı­en­­qulova, t.b. sahna sheberleriniń kó­shi kelesi kezeńderde de sýalǵan emes. «El ishi óner kenishi» degen qanatty sózdiń rastyǵyn kelesi kezeńderdegi teatr sahnasyna shyǵyp, artyna umy­tyl­mastaı obrazdar gale­reıasyn tas­taǵan tulparlar shabysynan baıqaýǵa bolady. Olar birinen-ekinshisi ozǵan K.Qar­my­sov, N.Jantórın, Á.Mol­dabe­kov, F.Shá­ripova, M.Súr­tibaev, S.Maıqanova, B.Rımova, Sh.Jandarbekova, S.Tel­ǵaraev, E.Jaısańbaev, R.Áýezbaeva, Ǵ.Súleımenov, J.Medetbaev, A.Áshimov, S.Oraz­­baev, Q.Tastanbekov, Á.Boranbaev, Á.Kenjeev, T.Ja­man­qulov, B.Janǵalıeva, Sh.Ahmetova, Ý.Sultanǵazın, G.Ás­pe­to­va, T.Meıramov jáne taǵy da basqa óner ıeleri san qy­rynan jarqyraı kóringen kezder bo­latyn. Sol talanttar shoǵy­rynyń ishinde ózindik jolymen, sah­nalyq keıipker somdaý sheberligimen, alýan taǵdyrly obrazdar gale­reıasymen, artyndaǵy halqy aıta júrerlikteı iz tastap, jar­qyraı kórin­gen talantty akter Ydyrys No­ǵaıbaev esimi erekshe atalady. Y.Noǵaıbaev 1931 jyly 15 ma­myr­da Almaty oblysy Ile aýdany, Talǵar qalasynda dúnıege keldi. Jas­taıynan kóp qıynshylyqtar kórip erjetken Ydyrys jetimdiktiń ashy dámin de erte tartqandyǵy bolsa kerek, anasy Gúlsimge degen qurmeti óle-ólgenshe erekshe bolǵan. Ol jaı­ly akterdiń jary F.Sháripova:  «Ydyrys anasyn óte jaqsy kórdi. Jesirlik pen jetimdiktiń qasiretin birge tartqandyqtan ba, áıteýir ana­syn qatty qurmet tutatyn. Biz sha­ńyraq kótergen soń eń aldymen meni aparǵan jeri – anasynyń qabiriniń basy. Meıram saıyn sonda barýdy paryz kóretin edik, ásirese, gastrolge bararda arnaıy baryp qoshtasyp ketetinbiz» (Farıda Sháripova. Áıgili adam­dar serııasy. Almaty: «О́ner», 2006) – deıdi. Jastaıynan zerdesi hal­qymyzdyń qymbat qazynasy – án-kúıi men salt-dástúrinen sýarylyp ósken ol, er jete kele óziniń bolashaq kásibine barar joldy tańdap, osy ba­ǵytta talmaı eńbektenedi. 1946 jyly on bes jasynda Almaty kórkemóner ýchılıshesine túsip, oqyp bitirdi. Qazaq teatrynyń tarıhynda Keńes eliniń ortalyq oqý ornynda qajetti mamandardy daıyndaý isi birneshe márte iske asyryldy. Alǵashqy Más­keý, Lenıngrad qalalaryndaǵy teatr ınstıtýttary men konser­vatorııasy janynan ashylǵan qazaq stýdııa­larynyń jumysynyń nátıjesinde teatrlarymyz talantty, kásibı bilim alǵan jastardan turatyn jańa tolqyn akterlermen tolyqty. 1938 jyly Lenıngradtaǵy teatr ýchılıshesinde oqyp bitirgen qazaq jastary F.Shıllerdiń «Zulymdyq pen mahabbat», K.Goldonıdiń «Eki myrzaǵa bir qyzmetshi», A.Ostrovskııdiń «Ja­lyn­dy júrek» spektaklderin Shym­kent, Almaty teatrlarynyń sahna­syna, al Máskeýde A.Lýnacharskıı atyndaǵy GITIS janyndaǵy qazaq stýdııasynyń oqýshylary M.Gorkıı­diń «Vassa Jeleznova», O.Balzaktyń «Pamelo Jırosy», K.Goldonıdiń «Eki myrzaǵa bir qyzmetshi», J.Molerdiń «Skapenniń aılasy» sekildi orys jáne shetel dramatýrgteriniń týyndylaryn orys rejısser-pedagog­tarynyń qoıýynda qazaq kórermen­derine usynǵan bolatyn. Bul qazaq jastarynyń sol kezde orys teatr óneriniń tanymal qaıratkerlerinen oqyp úırengen tamasha qoıylym­darmen ósip jetilý jolyndaǵy mektebi bolatyn. Al Otan soǵysy aıaqtalǵannan keıingi elýinshi jyldar basynda bilim alýǵa jiberilgen qazaq stýdııasy Máskeýdiń A.Lýnacharskıı atyndaǵy teatr óneri ınstıtýtynda I.Raevskıı men N.Plotnıkovtyń kórkemdik jetekshiliginde oqydy. Y.Noǵaıbaev oqy­ǵan bul top 1954 jyly oqý bitirýshi kýrstyń dıplomdyq spektakline M.Gorkııdiń «Egor Býlychev jáne basqalar» jáne «Toǵysharlar» pesa­laryn alǵan. Bul qoıylymdarda jas akter Ydyrys basty keıipkerler Egor Býlychev pen Teterev sekildi ishki álemi kúrdeli qaıshylyqtarmen órilgen spektakldiń ortalyq keıipkerlerin somdady. Oryndaýshy akter­diń syrt kelbetiniń kelistiligi, sańqyldaǵan ashyq daýysy, kórermen júregine jol taba alatyn shynaıy kelbeti men oryndaýshylyq qoltań­basy tutas kóńil-kúıdi kórsete alýy­men kórermender men teatr maman­darynyń nazaryna birden ilikken bolatyn. Teatrda Ydyrys ulttyq sahnaǵa eleýli qubylys bolyp engen rejısser Á.Mámbetovpen ómiriniń aıaǵyna deıin birge jumys istedi. Osy rejısserdiń Odaq kólemine tanymal bolǵan kezeńdik spektaklderinde akter ózi­niń repertýarlyq qor­jynyna túsken mańyzdy degen jumys­tarymen kórine aldy. Qarap otyrsań, Y.Noǵaıbaevtyń teatr sahnasynda oryndaǵan rólde­riniń qatary qomaqty. Shyǵarmashylyq tabysy bolyp sanalatyn akterdiń negizgi obrazdary qataryna qazaq dra­matýrgııasynyń alyby M.Áýezovtyń «Aıman-Sholpanynan» – Kótibar, «Eń­lik-Kebeginen» – Esen, «Qara Qypshaq Qoblandysynan» – Qobylandy, «Aba­ıy­­nan» – Abaı, Ǵ.Músirepovtyń «Qozy Kórpesh – Baıan sulýynan» – Qarabaı, «Aqan seri – Aqtoqtysynan» – Balýan, Á.Tájibaevtyń «Maı­rasy­nan» – Aleksandr, Á.Nurpeıisovtiń «Qan men ter» romany negizinde qoıylǵan sahnalyq qoıylymda Qalen, Q.Muhamed­janov­tyń «Jat elindesinen» – Qurban, Sh.Aıtmatovtyń «Aq kemesinen» Orazqul, «Ana – Jer-anada» – Sybanqul t.b. ob­razdary. Mundaı súbeli rólderdi sah­naǵa alyp shyǵý akter úshin tynymsyz izdenispen keletini árkimge aıan. Y.Noǵaıbaev teatrǵa kelgen kezinde qazaq sahnasynyń talantty aǵa býyn ókilderi tolyq quramda teatrda, ja­ńadan qalyptasa bastaǵan kınoda ónim­di eńbek etip jatqan bolatyn. Sol juldyzdy top arasynan oqý bitirip kelgen jas ak­ter­diń óz ornyn ta­býy árıne, sol tynymsyz izdenis­tiń arqasy desek, jańylmaǵan bolar edik. Onyń akade­mııa­­lyq drama tea­try sahnasyndaǵy alǵashqy jumys­tarynyń biri Na­zym Hıkmettiń «Far­had – Shy­ryn» spektaklindegi Farhad ob­ra­zy boldy. Rejısser M.Goldblat qoı­ǵan bul spektakl uzaq ýaqyt boıy repertýarda júrgen qoıy­lym­dardyń biri. Osy rólde qatar óner kórsetken talant­ty akter N.Jantó­rınniń jumysymen Y.Noǵaıbaevty sa­lystyra kele teatr zertteýshisi, óner­taný doktory B.Qundaqbaıuly «Sam­ǵaý» atty maqalasynda: «Eki akterdiń oryndaýynda da ózindik erekshelik, akterlik daralyq aıqyn seziledi. Y.Noǵaıbaevtyń qaharmany qyzýqandy, qımyly shıraq, kózdegen maqsatyna jetýde qıyndyqtan moıymaıtyn, kesek tulǵaly jan bolyp beınelengen. ...Y.Noǵaıbaev oı-tujyrymynda Farhad jigeri jalyn atqan romantıkalyq qaharmanǵa tán kesek qımyl, erkin áreketke beıim» dep jazǵan eken. Akter teatrdaǵy al­ǵashqy osy jumysynan bastap ózindik kelbeti bar, tulǵa bo­larlyq obrazdardy este qalarlyqtaı jarqyn hám nanymdy berýge kúsh salady. Sahna sańlaǵy, birtýar talant­ty akter N.Jantórınniń Y.Noǵaı­baevpen ıin tirestire qatar oınaǵan osy bir rólinen bastalatyn shyǵarmashylyq ǵumyr osyndaı iri belesterden asyp jalǵasa beredi. Iá, akterdiń shyǵarmashylyq ǵumy­rynda teatrtanýshy mamandar ol jasaǵan obrazdar jaıly oǵan deıingi, keıingi tolqyn akterler shyǵarma­shylyǵymen salystyrýlar jasap oty­rary haq. Ol úshin árıne, óner­pazdyń aınalasynda alýan-alýan júı­rikterden quralǵan talanttar shoǵy­rynyń kóp bolýy jáne akterdiń óziniń de ár túrli oı-pikir týdyratyn sal­maqty rólderdi jıi sahnaǵa alyp shyǵýy qajet. Olaı bolsa, sahnaǵa rejısser Á.Mámbetov qoıǵan M.Áýe­zovtiń tragedııasynan uly Abaı beınesin teatr tarıhynda ekinshi márte, arada jıyrma jyldan asa ýaqyt ótkende Y.No­ǵaıbaevtyń shyǵarýy, qazaq sah­nasynyń abyzy atanǵan Qallekı somdaǵan Abaıyn aldyǵa tarta otyryp salystyrýlar jasaýǵa alyp kelýi zańdylyq bolatyn. Árıne, jas rejısserdiń qazaq sah­nasyna alyp kelgen sony estetıkasy, tragedııa tabıǵatyna jańasha kózqa­raspen kelýi, qoıylym formasyn bas­qasha qarastyrýǵa alyp keldi. «...sah­naǵa qaıta shyqqan «Abaı» spektakli uly aqyn týraly burynǵy spektaklderden múlde ózgeshe boldy. ...Et­nografııalyq dáldikti saqtaýdan góri, shyǵarmanyń fılosofııalyq mazmu­nyn, geroılarynyń tragedııalyq taǵ­dyryn ashýdy basty maqsat etip us­tady» – dep jazady osy spektakldi kózimen kórgen B.Qundaqbaıuly. Árı­ne, akterge obraz jasaý jolynda dań­ǵyl joldyń bolmasy belgili. Ol qazaqtyń sóz zergeri M.Áýezov syndy sheberdiń qalamynan shyqqan týyndy bolǵasyn jumystyń jaýapkershiligi de odan ári kúrdelilene túspek. Teatr syn­shylary Q.­Qýan­dy­qov, B.Qun­daq­baev pen Á.Syǵaı osyn­daı kúrdeli mate­rıal­dy otyzǵa jańa tolǵan Y.­No­ǵaı­baev­tyń kórermen tal­qy­syna usy­nýynda kemshiliksiz bolma­ýyn basa aıta otyryp, akter sahnada oınaǵan jıyrma jylda jan-jaqty ysylyp, basy artyq bolyp sanalǵan tustardy akterdiń oı eleginen ótkizip, tolyq­tyryp, qaıta qaraǵanyn aıtady. Osyndaı tynymsyz eńbektiń arqa­synda ról toqtaýsyz jetilip, ush­talyp, ósý ústinde boldy. Nemese qazaq sahnasynda soǵys kezinde máskeýlik rejısserler Pyjova men Bıbıkov sátti qoıǵan Ý.Sheks­pırdiń «Asaýǵa tusaý» komedııasyndaǵy Petrýchchıo róli qazaqtyń esimi ańyzǵa aınalǵan akteri Sháken Aımanovtyń teatrdan qol úzip, kınostýdııaǵa toly­ǵymen ketkenge deıingi tamasha jumys­tarynyń biri. Osyndaı orny bar spektakldiń juldyzdy oryndaýshy­syna salmaq salatyn róldi Sháken aǵasynyń kózi tirisinde batasyn alyp, rólge kirisken akter de Y.Noǵaıbaev bolatyn. Akterdiń teatrdaǵy kezekti bul jumysy da Sh.Aımanovtaı dara talant ıesiniń oıynyna kózi úırengen kánigi teatr kórermenderi men maman­darynyń qatal súzgisinen ótti. Soǵan qaramastan sahnalyq róldiń sapalyq ósý joly men damý tendensııasy ylǵı damyp, órlep otyrýy spektakldiń ja­ńa tynysyn ashyp, ǵumyrynyń uza­rýyna da sep boldy. Akter sahnada orys jáne álemdik repertýardan aýdarylǵan pesalar boıynsha da eleýli obrazdar galereıa­syn jasady. О́zge ulttyń ómir salty men psıhologııasyn, ózindik qaıtalan­bas erekshelikterin tereń zerttep, barynsha ashyp kór­setýge qajetti izdenister jasaý joldary, obrazdy na­nym­­dy somdaýdyń alǵyshar­ty stýdenttik kezden qalyp­tasqan daǵdylar bolatyn. Oqý-jattyǵý qoıylymdary men dıp­lomdyq jumysta­rynan jınaqtal­ǵan táji­rıbe mundaı jumys bary­synda jaqsy kómektes­kendigi málim. Ol oryndaǵan E.Rannettiń «Adas­­­qan ulynan» Mart Týısk,  O.Io­­­selıanıdiń «Ar­bań aman bolsynynan» Agabo, A.Kap­lerdiń «Lenın 1918 jylynan» M.Gorkıı,  Ý.Shekspırdiń «Asaý­ǵa – tu­saýy» men «Otel­losynan» Petrýchchıo men Otello, Lope de Veganyń «Shóp qo­ryǵan ıtinen» Teodoro, V.Del­­mardyń «О́kinishti ómi­rinen» Barkleı, A.Che­hovtyń «Súıikti meniń aǵataıy­mynan» Astrov t.b. obrazdar álemi­niń árqaı­sysy ózindik sal­maq júgimen oryn­daýshy­nyń sheberlik qyrlaryn tanyta­tyn, bastysy akter­diń oryn­daýshylyq kóp qyr­ly izdenisterin ashyp kórse­te ala­tyn eleýli shy­ǵar­ma­shylyq jumys­tar bolatyn. Qazaq kıno óneri keńes­tik resmı qujattar boıynsha 1938 jyly orys kınemato­grafısteriniń kóme­gimen tú­sirilgen «Amangeldi» fılminen bas­talǵanymen, ulttyq ma­mandardyń kıno týyndaý prosesine keńinen tartylýy soǵystan keıingi jyldar enshisinde. Soǵys kezinde Al­matyǵa shoǵyrlanǵan ortalyq kınostýdııalar jaýdyń beti keri qaıtqannan keıin ózderiniń negizgi turaǵy Máskeý men Lenıngrad qala­laryna qaıta oraldy. Almatyǵa kelgen kıno mamandary men tehnıkalyq jabdyqtardyń bir bóligi negizinde paıda bolǵan Qazaqfılm stý­dııasy óz betinshe ulttyq kıno maman­darymen qazaq kınosyn túsirý isin qolǵa ala bastady. Y.Noǵaıbaevtaı kelbetti, tulǵaly akterdiń Almatyǵa kelgennen keıin kıno mamandarynyń kózine birden ilinýi zańdylyq bolatyn. Mine, soǵystan keıingi jyldarda tú­sirilgen kıno kartınalar qa­ta­rynda belgili ja­zýshy Sábıt Mu­qanovtyń «Botagóz» romany negizinde ja­salǵan kar­tına­sy­nyń salmaqty keıipkeri Aman­taı ró­line jas akter Ydyrys tartyldy. Jas ta bol­sa eliniń qamqor aǵasy bolarlyq to­lymdy beı­ne som­da­ǵan Y.No­ǵaıbaevtyń Amantaıy qazaq kórermenderiniń esinde qarapaıym ha­lyqtyń basshysy, aqylshy aǵasy, dosy retinde jatta­lynyp qaldy. Akter 1955 jyldan bastap «Bul Shuǵylada bolǵan edi» (1955), «Biz osynda tu­ramyz» (1956), «Mazasyz kóktem» (1956), «Botagóz» (1957), «О́mir soq­paqtary» (1965), «Shyńdaǵy shy­nar» (1965), Qyrǵyzfılm týyn­dysy «Asý» (1965), «Qıly kezeń» (1966), «Meniń armanym» (1966), «Qan men ter» (1976), «Qyz Jibek» (1970), «Nan­nyń dámi» (1979), «Jaýshy» (1980), Qyrǵyzfılm tý­yndysy «Tolqyndar ja­ǵada óledi» (1986), «Qala qalqany», «Teńizde júrgender úshin» t.b. kınofılmderde ár alýan minezder men harakterler jıyntyǵynan turatyn jıyrmadan astam obrazdardy somdady. Onyń keıipkerleri qarapaıym sharýa, jumysshy, kolhoz basshysy, qoǵamdyq qaıratker, tarıhı batyr jáne t.b. bolyp kelgenimen, bastysy ózindik adamı kelbeti, qaıtalanbas minez-qulqymen erekshelenetin, ómirdiń ózinen oıyp alynǵan beıneler bolyp shyqqanyn basa aıtý kerek. Ár ke­ıipkerdiń sol tarıhı-qoǵamdyq ortasy usynǵan sheńberinen shyqpaı psı­hologııalyq dáldik pen epıkalyq keń­dik, romantıkalyq jalyn men tur­mystyq dáldikti kórkemdik bıik úlgide bere bilgen akter Ydyrys Noǵaı­baevtyń kınoda jasaǵan beıneleri qazaq-qyrǵyz kınosynyń altyn qoryna engen qymbat muralarymyz. Y.Noǵaıbaev esiminiń erekshe ata­latyn, búgingi urpaq esinde qalar taǵy bir qyry óziniń kásibine keler urpaqty baýlyp, artynda iz qaldyrýy. Teatr akterlerin tárbıeleý, olarǵa aldyńǵy ustazdardan alǵan tálim-tárbıeni, sah­nanyń qupııasyn mura etip tastap ketý úlken jaýapkershilik pen talmaı eńbektenýdi qajet etedi. Y.Noǵaıbaev óziniń sahnadaǵy, kınodaǵy shyǵarma­shylyq jumystarymen birge óziniń oqyǵan-toqyǵanyn talantty jastar boıyna darytýǵa, ekran men sahnada obrazdyń shynaıy kelbetin ashý, onyń týyndaý jolymen bólisýge qushtar bolatyn. 1970 jyldan bastap ustazdyq­pen aınalysqan ol qazirgi Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservato­rııasy janyndaǵy akterler daıyndaı­tyn kýrsqa, keıin Almaty Teatr jáne kórkemsýret ınstıtýtynda (qazirgi T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy) sabaq berdi. 1984 jyly professor ataǵyn aldy. Akterlik kýrs­ty ómirdegi hám ónerdegi serigi qazaq sahnasynyń asa talantty aktrısasy, KSRO halyq ártisi F.Sháripovamen birge qabyldap, olardy bitirip shyqqansha ózderiniń týǵan balalarynan kem kór­meı áke ornyna áke, sheshe ornyna sheshesi bolyp qanattandyrǵandary óz aldyna bir áńgime. Akademııalyq drama teatrynyń sah­nasynda, kıno ekranda jasaǵan ju­mystaryn kúnde kórip júrgen «jul­dyzdy juptyń» shákirti bolyp, erteńgi kúni halyq aldyna shyǵýdyń ózi de jastarǵa salmaq júgin aıamaı artar edi. Eki birdeı halyq ártisiniń aldyn kórgen stýdentterdiń biri E.Jýasbek «Jumbaq tulǵa» atty eske alýynda: «Kórgen spektaklden osyndaı ásermen erteńine sabaqqa keletin bizder úshin qarapaıym ustazdyń ár áreketi, dárisi, tipti sózi taǵy bir spektakl sııaqty bolýshy edi. Qaıta-qaıta jasalynatyn ár kórinis ústinde qolymyzdan kelmeıtindi ustazdarymyzdyń «úlgisinde» jasaı salǵymyz kelip turatyn bizderdi Ydyrys aǵa da, Farıda apaı da «syn­dyrýǵa» tyrysatyn. Sol kezde ózderi istegendi bizdiń qolymyzdan kelmeıdi deıdi me eken dep ókpeleıtin sátter de bolatyn. Ýaqyt óte kele keshegi kúnge zer salsaq, ustazdarymyz bizdiń ekinshi Ydyrys, ekinshi Farıda bola almaıty­nymyzdyń zańdylyq ekenin bilip, ónerdegi, sahnadaǵy, árbirimiz jasaýy­myz múmkin keıipkerlerimizdegi óz jumbaǵymyzdy týdyrý úshin syndyr­ǵysy kelgen eken ǵoı dep túsinemiz» – dep tolǵanady. Búginde respýblıka­myzdyń túkpir-túkpirindegi elýden astam teatrlarda eńbek etip jatqan shákirtteri professorlar Y.Noǵaıbaev pen F.Sháripovany ózderiniń tálimger ustazdary retinde zor iltıpatpen eske alady. Halqymyz áıel-ananyń qoǵam ómi­rindegi rólin óte joǵary sanaǵan. Nege deseńiz, otbasy jylýy, shańyraqtyń tútininiń túzý shyǵýy kóp jaǵdaıda áıeldiń aqyl-parasatyna baılanysty jaı. Aıtsa aıtqandaı sahna sańlaǵy Ydyrystyń el aýzyna ilinip, talan­tymen halqyna tanylýyna, boıyndaǵy barlyq ónerin sarqa sahna men ekran arqyly halqyna berýine, ustazdyq etip shákirtter baýlýyna jıyrma segiz jyl birge dombyranyń qos ishegindeı qatar tartylyp ǵumyr keshken jary, árip­tesi, sahnadaǵy partneri, qazaqtyń birtýar talantty qyzy Farıda Sháripo­vanyń orny erekshe. Olar óner men ómirdiń ara jiginde ajyramastaı bolyp baılanysqan. Taǵ­dyr olarǵa bas aınaldyrar shyǵarma­shylyq jeńister men bıikterdi, ómirdiń ózekti órte­gendeı ashysy men tushyny, salmaq salǵan aýyrlyqtar men ókinish­terdi de qatar kórýge jazǵan edi. О́zekti órte­gendeı etip aramyzdan ketkenine kóp bola qoımaǵan F.Sháripova jan-jary Ydyrys jaıly tolǵanǵanda oı-pi­kirinde erekshe ystyq sezim ıirimderi baıqalatyn. Ol «Ydyrys men úshin úlken qamqor ári arqa súıer tiregim, panam boldy. Alǵash teatrǵa kelgende jas akterge úlken qamqorlyq kerek. Balaýsa talanttyń ósýine qorǵanysh kerek. Sol qorǵansyz, álsiz kezimde maǵan súıenish bolǵan Ydyrystyń arqasynda men ósý jolynda ózime kelgen qıyndyq­tardy moıymaı kóterdim. Ydyrys­tyń arqasynda erke óstim, erkin óstim. Úlken spektaklderdi daıyn­dap júrgen kezimde bar salmaqty ózine alatyn....» deı kele – «Biz ekeý edik. Egiz edik. Máńgi ajyras­paı­tyndaı bolyp kórindik. Danııar – Jámıla bolyp qosylyp, Subanqul – Tolǵanaı bolyp eseıdik. Arada Qob­landy – Qarlyǵa bolyp shaıqastyq. Esen – Eńlik bolyp aıqastyq. Ol Abaı bop Ajarǵa qamqor boldy. Qa­len bop Aqbalany qorǵady» – deıdi. Iá, Ydyrys pen Farıdany ja­qyn­­dastyrǵan, ózara uǵystyryp, ómir­lik jar bolardaı berik baılanys­tyrǵan qasıetti sahna, onda birge oınaǵan tamasha rólderi bolatyn. Sh.Aıtmatovtyń zamandastar beınesin sahnaǵa alyp shyǵyp, osy keıip­kerlerdiń aýyzynan shyǵar shynaıy asyl sózderinen ómir súrýge qushtar, rýhy kúshti aǵa urpaqtyń shynaıy kelbetin kóremiz. Jazýshynyń «Já­mıla» povesi boıyn­sha sahnalyq úlgi­si jasalǵan «Ańsa­ǵan meniń ánimsiń» spektaklindegi Danııar men Jámıla arasyndaǵy ystyq sezim shynaıy ómirde de sondaı bir sátterdi bastan keshýge alyp kelgen sekildi. Kórnekti teatr synshysy Áshirbek Syǵaı «Danııar – Ydyrys, Farıda Sháripova – Jámıla bop úzile óner tolǵaǵanda, ómirde ekeýiniń erli-zaıypty atanyp, ónegeli otbasyǵa aınalyp, perzent súıýlerine sebep bolǵan osy joǵa­ryda aıtylǵan eki keıipker me eken degen oıǵa keletinimiz de ras» – degen pikir aıtqan eken. Bul oıdy akterdiń jary F.Sháripova tómendegishe jal­ǵas­tyrady: «Sh.Aıtmatovpen bizdiń ómirimiz tyǵyz baılanysty. О́ıtkeni, 1962 jyly «Jámılany» oınap júr­genimizde – bizdiń bosqyndap, qashyp-qańǵyp júr­gen kezimizde Jámıla bizdi ta­bystyrdy. Máńgi aıyrylmastaı dos­tastyq». Osy eki talantty óner­paz­­dyń ortasynan órbigen, búginde shańyraqtyń tútinin tútetýshi uldary – Shyńǵys Ydyrysuly da belgili sýretshi. Máskeýdiń Sýrıkov atyndaǵy kórkemsýret akademııasynyń «Dekoratıvti beıneleý óneri» fakýltetin aıaqtaǵan ol osy oqý ornynda oqy­týshy. Almaty, Máskeý t.b. qala­larda belgili rejısserlerdiń birneshe qo­ıy­lymdarynyń dekorasııa­lyq úl­gi­sin jasap, teatr mamandary ara­synda da tanylǵan jan. Qazaq KSR halyq ártisi (1966), KSRO halyq ártisi (1982), KSRO Mem­lekettik syılyqtarynyń eki már­te laýreaty jáne taǵy basqa kóptegen ataqtar men marapattardyń ıegeri Ydyrys Noǵaıbaev esimi qazaq halqynyń sahna óneriniń tutastaı bir kezeńin tolyq qamtıtyn shyǵarma­shylyq ǵumyr. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda shyǵarmashylyq jolyn bastaǵan talantty teatr jáne kıno akteriniń shynaıy kelbetin biz ulttyq sahna men kıno óneriniń kóterilgen kórkemdik belesterimen, irgeli jetistikterimen tikeleı baılanystyramyz. Talantty akter shyǵarmashylyǵy osy kezeńniń eleýli sahnalyq qoıylym­dary bolyp tutastaı ulttyń rýhanı qorjynyna olja salǵan eleýli qoıy­lymdarǵa qatysýy arqyly ashyldy. Jaı qatysyp qoımaı, óziniń talanty men tynymsyz eńbeginiń arqasynda halqynyń jadynda qalarlyqtaı ól­mes obrazdarymen artyna mol mádenı mura tastady. Ult teatrynyń ótken ǵasyrdaǵy oryndaýshylyq óneri, ta­rıhy, teorııasy jáne praktıkasy Ydyrys Noǵaıbaev syndy sahna sańlaqtarynyń shyǵarmashylyǵy my­sa­lynda baılanystyra qarastyry­lýy arqyly bul taqyryp qazaq sahna ónerindegi akterlik sheberliktiń ar­naıy zertteý obektisi bolmaq. Teatr synshysy B.Qundaqbaıuly akter shyǵarmashylyǵy jaıly maqalasyn­da «...ol ról oınaǵan qoıylymdardyń bári de teatrdyń kezeńdik tabysy, tarıhqa altyn árippen jazylǵan kórkem dúnıeler. Onyń ónerdegi jo­lyn tutas qarastyrý – qazaq sahnasy men kınoóneriniń belgili bir damý kezeńin úzbeı zertteý bolyp taby­lady. Demek, onyń shyǵarmashylyq qyzmeti, ulttyq teatrymyzdyń ke­zeńdik damý belesterimen jáne akterlik ónerimizdiń jańa dáýirdegi damý-qalyptasýymen tyǵyz baılanysty» – degen eken. Aıtsa aıtqandaı, qazaq sahna­synyń marǵasqasy, orta býyn talanttar shoǵyrynyń bel orta­synan oıyp turyp alar ózindik orny bar Ydyrys aǵamyzdyń óne­ri ult teatry tarı­hymen ushtasqan qazaq óneriniń jar­qyn belesi. Olaı bolsa, ol óner keler urpaq esinde jattalynyp máń­gige qalýy, ol somdaǵan umy­tyl­mas beı­ne­ler tizbegi jas ónerpaz­da­ry­myz úshin tálim-tárbıe mek­tebine aı­nalýy da bul­jy­mas­taı zańdylyq dep bilemiz. Amankeldi MUQAN, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Teatr óneri bóliminiń meńgerýshisi, ónertaný kandıdaty. Almaty.