Hırýrg hıkaıasy

«Bir hırýrg aǵamnyń hı­kaıasy bar. Sony jazyńyzshy, – dedi jaqynda tanys inimiz. – Sabaq bolarlyq jaǵy joq emes. Aýpartkomda istep júrgen jyl­darda ol kisiniń ústinen aryz túsken. Teksergenbiz. Adamnyń taǵdyry degen qıyn ǵoı. Bárin men aıta bermeıin. Hırýrgtiń ózimen kezdestireıin». Kezdestik. Hırýrgpen. Áńgi­me­lestik. Alǵash: «Nesin jasy­ramyz, aty-jónderimizdi naq-naq atap jaza berińiz», – dedi. Keıinnen: «Biraz-biraz kisiler baqı­lyq bop ketti. Nyspylaryn anyq kórsetpeı-aq qoıǵanyńyz jón», – dedi. Solaı kelistik. Hırýrgińiz – kádýilgi qazaq­tyń qara balasy. Búginde jasy jetpiske taıaǵan. Shashy býryl. О́mirge, qoǵam men zamanǵa, jal­py adamǵa ókpesi joq. Barlyq nársege, kúlli qubylystarǵa sál-pál kúlińkirep qaraıdy. Pál­sa­palyq mán-mánis beriń­ki­rep. Degendeı. Eń bastysy, áýe­li Alla­nyń arqasynda, sonsoń-sonsoń baryp otashylyq tájirı­besiniń nátıjesinde qanshama adam­dar­dyń ómirin saqtap qal­ǵanyna qýa­nady. Ǵumyryna, kór­gen azaptary men ǵajap­tary­na shúkirlikpen qa­naǵattanady. Jaryq dúnıege kelmegende qaı­te­-tuǵyn edi. Sonaý soǵystyń ekinshi ja­zynda, qyryq ekiniń órigi ýyl­jyp pisip, syrt-syrt úzilip tú­sip jatqanda dúnıege kelgen. О́z­bekstannyń Syrdarııa obly­syn­da. Syrdarııa aýdanynda. «Shy­byn­taı» sharýashyly­ǵyn­da. Áke­si soǵystan qaıtpaǵan. Sheshesi perzentterin qaıtkende qatarǵa qosamyn dep, Shard­a­ra­nyń shal­qar dalasyn sharlap ba­ryp, kezinde Kırov aýdany atan­ǵan aı­maq­qa, búgingi Maqtaaral­dyń bir múıisine turaqtaǵan. Qazirgi hı­rýrgi­ńiz qaıta-qaıta baryp jú­rip, Almatydaǵy medısına ıns­tı­týtyna ázer túsken. Oqý ońaı­ǵa soqpaǵan. Orysshasy nashar­tuǵyn. Evreı qyzdardan úırendi. Qaltasy tesik-tuǵyn. Kúndiz oqyp, túnde máıithanada qara ju­mys istegen. Alǵashqy kýrsta azap­qa shydaı almaı, 360 stý­denttiń 160-y ınstıtýtty tastap  ketken. Bul tisteı qatyp, tyr­my­syp baqqan. Alpys jetinshi jy­ly támamdaǵan. Qazirgi vıse-premerińiz Erbol Oryn­baevtyń ákesi Turmahan Oryn­baev Shym­kentińizde oblystyń bas hırýrgi eken. Qamqorlyq kór­setti. Qa­naty­nyń astyna al­dy. Birte-birte bul – bas hırýrg­tiń qamqor­lyǵyndaǵy jas hırýrg, izdenimpaz, izgi jandy maman retinde ta­nyla bastaǵan. Jumystan ja­lyq­paǵan. Kúni-túni aıanbaǵan. So­laı qalypta­syp ketken. Aı dese aýzy bar, kún dese kózi bar, Shymkent shahary, qala berdi oblysyńyz boıynsha sulý deıtindeı qyzǵa úılendi. Hı­rýrgi­ńiz  qazirge deıin: «Odan ar­tyq sulýdy osy kúnge deıin kórgen emespin», – deıdi. Solaı meńzep, kúlip qoıdy. Kúrsinis kútken edik. Kúrsinbedi. Kúle berdi. «Baqytty boldyq. О́te ba­qytty edik. Qaıyrymdy, rııasyz qamqorlyqty tıtteı de mindetsinbeı jasaıtyn meıirimdi kisiler kóp edi, – deıdi hırýrg aǵa­myz. – Ekeýmizdiń qosylǵany­myz­ǵa qýanbaǵan jan joq sy­qyl­­dy-tuǵyn sonda. Úılený to­ıy­myz­dyń ózin Turmahan Oryn­baev pen Orazaly Shomanbaev syn­dy áriptes, basshy aǵal­ary­myz jasap berdi». Biraz ýaqyt ótkende hırýrgti qýdalaý bastalypty. Kúnshildik degen qıyn. Ishtarlyq degen bále. Sodan О́zbekstanǵa kóshti de ketti. Syrdarııańyz jańadan oblys bol­ǵan. Tórt aıdan soń Syrdarııa qalasyndaǵy aýrýhananyń hırýrgııa bólimshesiniń meńgerýshiligine kóterildi. Tap sondaı kúnderdiń birinde qala bastyqtarynyń ba­la­lary ózara atysyp, bireýi asa aýyr jaralandy. Hırýrg óte qat­ty qaýip tónip, ólim aýzynda jat­qan balany ajaldan aman alyp qaldy. Ataǵy «álemge» jaıyldy. Úıine anaý-mynaý dúnıe kóp kele bastady. Kelinsheginiń sondaı-sondaıǵa berilińkiregenin keshirek baıqady. Máskeýde úsh aı oqyp, mamandyǵyn jetildirdi. Katego­rııa­sy kóterildi. Ataq-dańqy kú­sheıdi. Eshkim tıise qoımaı­tyn­daı, aramdyq aıaqtan shala almastaı sezingen. Onysy beker eken dá. Taǵy da kúnshildik pen ish­tar­lyq ishten shaldy. Jala jabyldy. Qazaqtyń qaıratker perzentteri Qarjaý Jarqynbekov pen Tóregeldi Sharmanov kómektesti. Jetpis besinshi jyly Shym­kenti­ne qaıta oraldy. Vagıd Meh­ma­nog­ly Alıev oblystyq aýrý­ha­nany basqaratyn. Qýana-qýana qa­byldady. Qyzmetke. Kategorııa­syna kóz jetkizdi. Sheberligin mo­ıyndady. Janynan shyǵarmaı­tyn­ǵa aınaldy. Bul beınet­qor­lyǵynan tanbady. Seksen birinshi jyly úlken bólimsheni basqarýǵa kiristi. Kúni-túni erinbeı eńbek­tenetin qasıetinen tanbady. Úl­ken-úlken basshylarmen, tipti ob­komnyń ekinshi hatshysy Nıko­laev­tyń, qala dókeıleriniń, medısına mekemeleri bastyqtarynyń otbasylarymen aralasatyn bol­dy. Úı-jaılaryn jaqsartty. «Keshirińiz, men ol týraly jaman sóz aıtpaımyn. Kinála­maı­myn. Adamnyń aty adam. Pen­de­niń aty pende. Bárimiz de pendemiz. Dúnıege, altyn-kúmiske, ta­ǵy­syn-taǵylarǵa qatty beriliń­ki­redi. О́zi de ájeptáýir mekemeni basqara­tyn. О́sek kóbeıdi. Alǵash mán bermeıtin em. Jumysqa erte ketem, kesh qaıtam. Sanıtarlyq avıasııa degen bar, issaparlar bar… Arǵy ja­ǵyn túsingen shy­ǵarsyz. Ajy­ras­tyq. Kózim ábden jet­ken soń: «Men ketemin. Qan­daı shartyń bar?» dedim. Úı-jaıdy, taǵysyn-taǵylardy ózine ǵana qaldyrǵysy keletin oıyn bildirdi.  Bárin tastap shyǵyp ket­tim. Taǵy da aıtam, kinálaryn tizbelep, ǵaıbattaǵym joq. Árkim óz áreketine ózi jaýap beredi. Hadıste: «О́mirden ozǵan­dardy sók­peń­der, óıtkeni, olar endigi jerde ózderiniń jasaǵan isterimen jo­lyqty» demeı me? Taǵ­dyr ǵoı. О́mir ǵoı... Ol meni qaıta oralady dep oılady. Oralmadym. Orala almadym...» Osy jerde sizdiń tilshińizdiń tanys inisi áńgimege aralasty. «Bir kúni obkomnyń hatshysy qol qoı­ǵan tapsyrma qaǵaz tóbesine tigilgen kóldeı aryz jetti. Shym­kent­tegi Dzerjınskıı aýpart­komy­nyń birinshi hatshysy Ra­bıǵa Kólbaeva edi. Parasatty, izgi nıetti kisi ǵoı. «Oqyp shyǵy­ńyz­shy», – dedi. Oqydym. Obkom hat­shysy aryzda kórsetilgen faktiler boıynsha shuǵyl shara qol­daný­dy, ıaǵnı aýpartkomǵa qa­raı­tyn bastaýysh partııa uıy­myn­­daǵy kommýnıst dárigerdi – ob­lystyq aýrýhana hırýrgııa bó­lim­shesiniń basshysyn partııadan shy­­ǵarýdy tapsyrǵan. «Qaı­te­miz? Obkom hatshysynyń nus­qaýyn oryndaımyz ba?» – dedi Rabıǵa Qurmanbaıqyzy qına­lys­ty ún­men kúrsinip. «Men bul hırýrgti de, bolǵan oqıǵalardy da biraz-biraz bilemin. О́te bilgir, eń­bek­qor, aq halatty abzal jannyń mindetin eki júz paıyz oryn­­daı­tyn maman. Adal, aq­jú­rek adam. Ajyrasýynyń negizgi sebebi de belgili. Túbegeıli túr­de, qaıta teksereıik. Ujym­dar­dyń, partııa uıymynyń pikirimen sana­saıyq, áıtpese, obal bolady ǵoı», – dedim. Rabıǵa Qurman­baı­qyzy: «Du­­rys, obal bop júr­me­sin, asyq­paı anyqtaıyq», – dedi». «Iá, Isekeńderdiń arqasyn­da aman qalǵanbyz. Áıtpese, ol kezde tipti qıyn edi, – deıdi hırýrg. – Moraldyq jat qylyqqa bárin de jatqyza beretin. Ási­rese, kommýnıst otaǵasylar sy­ńarjaqtyqtan sorlaıtyn. Al men Kólbaeva men Ábýbákirovtiń ádildigi nátıjesin­de partııada qal­dym. Jumystan bo­saǵam joq. Báribir, óte-móte aýyr soqty. Jurttyń betine qa­raý­ǵa qınala­myn. Aınalaıyn, adam­dar-aı, de­seńizshi! «Sen qorsynba da, qor­lanba da. Biz seniń kim eke­nińdi, qandaı adam ekenińdi bilemiz», – degender az emes-ti. Eń­bek bárinen de, qandaı qıyn­dyq­tan da qutqarady eken. Eńbek, eńbek, tek qana eńbek! Osy ustanymnan aı­ny­maýǵa tyrys­tym jáne aqpeıil adamdarǵa sú­ıendim-aý deımin. Jar­ty jyl­daı ýaqyttan soń úı­lendim. О́zimdi ózgeshe túsinetin, ba­­sym­dy baǵalaıtyn adam tap­tym. Biletin edi. Bárin. Eń bas­ty­sy, tereń túsindi. Uǵyndy. Odan beri de talaı-talaı jyldar artta qaldy. Ýaqyt shirkin bárin emdeıdi eken. Búgingi bázbireýlerge sabaq bolsyn degen oı ǵana ǵoı bizdiki. Barlyq bále-bátirler dú­nıe-boqqa shekten tys quny­ǵý­dan bastalady eken dá. Kúnshil­dik pen ishtar­lyq­qa berilip, ba­qyttylardy azǵy­ra­tyndardan abaı­laý kerek eken. Olardyń áreketteri, aıarlyqtary tym-tym tereńde jatady eken dá». Hırýrgtiń hıkaıasy, óte-móte qysqa qaıyrǵanda, osylaı. Al­ǵashqy áıeli keıinnen aýyr naý­qas­qa shaldyqty. Aıady. Ajalǵa ara­sha tura almady. Kek saqtaý hı­rýrgtiń jaratylysynda joq­tu­ǵyn. Eshbir jandy kinála­ma­dy, kir­biń jımady, kir izdemedi. Syr­ty­­nan kisi ǵaıbattaý da bul aǵa­myz­dyń tabıǵatyna múlde jat eke­ni bilinip-aq turypty. Alǵash­qy jarynyń ana dúnıesi jaryq bol­ǵanyn tileıdi. Alla keshirsin bárin de. Ar­tynda qal­ǵan qos perzenti úlken-úlken mamandar bop shyqty. Shet elderde eńbektenip júr. Keıingi ke­lin­shegi burynǵy balalaryn baýy­r­mal­dyq­pen baýrap, úlgi-óne­ge­si­men úıirip alyp ketti. О́zi­niń qos perzentinen kem kór­medi. Toı­la­ryn jasady. Aıaq­­tan­dyrdy. El-jurt erekshe rıza. Kóńil kóńil­den sý ishedi degen osy. Muham­med paı­ǵambarymyz ǵala­ıys­sa­­lam­nyń: «Adamdar­dyń ishinde adam bol!» degeni tegin emes qoı. Marhabat BAIǴUT, Shymkent.