Shaıyr shertken shejire

Halyq qazynasy sanalatyn shejire – belgili bir halyqtyń arǵy tegi men taralýyn, sondaı-aq búgingi urpaǵy haqynda syr shertip, tarıhyn baıan­daıtyn tanymdyq dúnıe deýge bolady. О́z zamanynyń ozyq oıly, nusqaly sózdi shaıyry Qarasaqal Erimbet te shejirege den qoıǵan. Ol ózine deıingi ǵulamalar men tarıhshylar, aqyndar, eskiden qalǵan esti sózge úıir quıma- qulaq sheshenderdiń derek jazbalaryna, óleń jyrlaryna, maıyn tamyza jetkizetin aýyzeki sózine, jalpy alǵanda, qazaq aýyz ádebıetiniń úzdik úlgileri men derekterine súıene otyryp, qazaq shejiresin hal-qadirinshe, shama-shar­qyn­sha qaǵazǵa túsirgen. Aqynnyń baǵa jetkisiz bul eńbegi qazaq ádebıetin zert­­teýshiler men jalpy el arasynda «Qara­saqal Erimbet shejiresi», sha­ıyr­dyń óz tilimen aıtqanda, «Ata sanaq shejiresi» atandy. Shaıyrdyń ómir súrgen zamanyn­daǵy qalyptasqan dástúr boıynsha ja­zylǵan shejireniń túpnusqasy avtordyń ózinde ǵana saqtalǵan da, al oǵan qy­zyqqandar men den qoıýshylar qoljaz­bany kóshirip alyp, qoldan kóbeıtip otyrǵan. Erimbet shaıyr óziniń «Aqtam sahaba» dastanynda: «Men Kishi júz, Alshyn, Álim, asylym qazaq, bul kim dep surasa bireý tabylmaqqa», – degen óleń jolymen óziniń shyǵý tegin, qan­daı ataǵa jatatynyn qysqasha tarata kelip, qazaq ekenin áspettep ótedi. Osy jyr tirkesiniń ózinen-aq, ónegeli ósıet pen nasıhat jyr-termeleri, tynysy keń dastan, qıssalary arqyly súıikti halqynyń boıyna izgilik pen adamgershilik nárin sebýdi maqsat tutqan óz zamanynyń jaýjúrek batyry, aryn­dy aqyny, dilmar shesheni, shejireshi bilgiri atanǵan Erimbet atamyzdyń rýlyq, taıpalyq oılaý júıesi deń­geıinde qal­ma­ǵany ańǵarylady. Bar bilgeninshe qazaq shejiresin taratýda ádildikti, naq­tylyqty talap etetin shejire janryna barar jolda shaıyrdyń kóp izdenip, oǵan barynsha jaýapkershilikpen qa­raǵany seziledi. Buǵan bala kezinde sha­ıyrdy kózimen kórgen, onyń ulaǵatty sózin urpaǵyna tynbastan aıtyp ótken, júz jasaǵan Rystyǵul atamyzdyń ót­ken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary basynda aıtqan myna derekteri bul­tartpas aıǵaq. – Jeti qat aspandy, jumyr jerdi qııalymen sharlaıtyndaı kemel jasqa kelgende shaıyr atamyz keıingige úlgi bolsyn degen oımen qazaq shejiresin qaǵazǵa túsirgen. Árıne, shejireniń Kishi júz Alshynnyń on eki ata Baıuly, alty ata Álim men Jeti rýdy, ıaǵnı óziniń jetik biletin tustaryna kóbirek toqtal­ǵa­nyn, taratqanyn joqqa shyǵarýǵa bolmas. Birde Erekeń oqyǵany men toqy­ǵanyna, estigeni men bilgenine súıenip, qaǵazǵa túsirgen jazbasynyń úlgisin alyp, el ishiniń bilgiri atanǵan Aqylbaı aqsaqalǵa izdep baryp jolyqsa kerek. – Biz jaqqa at izin sırek salýshy ediń. Nendeı sharýamen júrsiń, Erimbet? – dep qarııa sózge tartady. – Halyq shejiresin qaǵazǵa túsirgen «shatpaǵym» bar edi. Sonyń úılestire almaǵan tusyn sizge kórsetip, aqyldas­paq nıettemin, – deıdi ol. Sodan ne kerek, bolashaq shejireniń alǵashqy nusqasy shaıyrdyń óz aýzy­men oqylady. Bárin bastan-aıaq tyńda­ǵan dana qart jazbanyń keıbir eskerilmegen tustaryn qostyrady, qate ketken jerlerin túzetedi. Oǵan Erimbet te rıza bolady. Qarasaqal Erimbet shejiresiniń qun­dy­lyǵyna qanyǵý úshin qazaq áde­bıetiniń kórnekti ókiliniń biri Zeınolla Shúkirovtiń «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 1992 jylǵy 25 qyrkúıektegi nómi­rindegi tanymdyq maqalasyna júgi­ne­ıikshi. Onda «Qazaq halqynyń saýat ashyp, jazý-syzýǵa den qoıǵan kezi ót­ken XIX ǵasyr, ásirese, onyń ekinshi jar­tysy. Halyq orta­sy­nan shyqqan ǵu­lamalar atasynyń qaı­dan taraǵanyn anyqtaýǵa talap qyla bastaıdy. Baǵzy bireýleri burynnan aıtylyp kele jatqan ańyzdardy ózinshe tolyqtyryp, jańǵyrtyp qazaq shejiresin jasaıdy. Qarasaqal Erimbet aqyn­nyń shejiresinde qazaq, qaraqalpaq, túrki­men halyqtarynyń arǵy tegin Ánes sahabadan taratady eken», – deı kelip, qazaqtyń shyǵý tarıhy Ánes sahabadan da aryda jatqandyǵyna toq­talady. Biz bul jerde ár ǵasyrda ómir keshken eki aqynnyń qazaq shejiresine qatysty bilim deńgeıin, tanym qabi­letin salys­tyrý­dan múldem aýlaqpyz. Aıtpaǵymyz, halqymyzdyń shejiresi tóńireginde oı tolǵaǵan Zeınolla aǵa­myzdyń Erimbet shaıyrdyń atalǵan murasyn basshylyq­qa alyp, iske jarata bilgendigi. Respýblıkalyk, «Ana tili» gazeti 1992 jyly shejire kitapshasyn daıyndaǵan tusta Bekarys, Alshyn birlestigin tarat­qan sátinde Qarasaqal Erimbet pen Kerderi Áýbákir shaıyrlardyń qaldyryp ketken shejirelerine kóbirek súıengen. Aptalyq qalamgerleri: «Jambyl obly­sy, Qulandy stansasynan Jubatqan О́tegenov aqsaqal jibergen shoǵyr-sho­ǵyr shejireler arqyly biz shaıyr Qa­rasaqal Erimbettiń qoljazbasymen ta­nysýǵa múmkindik aldyq,» – dep aǵynan jarylady. «Jaqsynyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ólmeıdi,» – degen qa­nat­ty uǵym osy bolsa kerek. Qaza­ly­lyq bilgir shejireshi О́mirzaq Ahmetov aǵaı óziniń «Syr elinde jınaqtalǵan qazaqtyń shejiresi» atty tanymdyq kitabynda Erimbet shaıyr shejiresin iltıpatpen eske alady. Bul týrasynda avtor: «Syr óńirindegi shejireni – Qarasaqal Erimbettiń, qyrdaǵy shejireni – Qulaman Bylshyqtyń shejiresi dep ataǵan. Ásirese, Erimbettiń shejiresi halyq arasynan qoldaý taýyp, osy ýaqytqa deıin úlken kisiler: – Shirkin, Erimbettiń shejiresin aıtsaıshy, kerýenniń kósilip jatqan dańǵyl jolyndaı edi-aý, – dep áli kúnge deıin kókseıdi. Shamasy, Erimbet shejiresi – halyqtyń kóńilinen shyqqan sátti jazylǵan shejire bolsa kerek. О́ıtkeni, bul shejirege eshkim qarsy daý aıt­paǵan», – deı kelip, onyń qyr-syryna ke­ńi­rek toqtalady. Al qazalylyq ba­ıyr­ǵy ustaz Qalıbek Beketovtiń «Qa­za­ǵymdy, Qazalymdy jyrlaımyn» ki­ta­bynda  Samarqandy bılegen, qazaq da­lasyn jat dushpandardan qorǵaýǵa ól­sheýsiz úles qosqan Jalańtós baha­dúrdiń shyǵý tegi men urpaǵyn Qarasaqal Erimbet shejiresi negizinde taratqan. Sondaı-aq, Asan Dosjanov jasaǵan aýdarma­syn­daǵy orystyń tarıhshy ǵalymy I.V. Anıch­kovtyń 1894 jylǵy «Qazaq batyry Janqoja Nurmuhameduly» kitapshasynda (Almaty, «Terme» birlestigi, 1991 jyl) Erimbet shaıyr shejiresi aýyzǵa alyna­dy. Tanymal tarıhshy Hamıt Madanov­tyń kitabynda da Erekeńniń shejiresine kóbirek oryn bergen. Túıindeı kelgende, nar tulǵasyna Alla syılaǵan qabilet pen daryndy sheber toǵystyra bilgen Erimbet sha­ıyr­dyń qundylyǵy artpasa kemimeıtin qazaq tarıhyna, halqymyzdyń negizin quraıtyn irgeli atalardy qoldyń salasyndaı etip kelistire taratqan shejiresi tarıhymyz ben ádebıetimizdiń múddesi úshin aldaǵy kúnderde de qyzmet ete bererine kámil senimdimiz. Shaıyr Jekeı qyzben aıtysynda alty ata álimniń eki uly Qarasaqalǵa jáne ózine anyqtama bergen tusta: Álimde alty júıe, bes shekti kóp, Aıtatyn ádetim joq sózimdi eptep, Ekeýi alty álimniń qarasaqal, Ishinde bizdi aıtady sarybasy, dep, - syr aqtarady. Sonymen qazaq shejire­si­niń bastaý alyp, órken jaıýyna óz úlesin qosqan Erimbet shaıyrdyń keıingi urpaqqa qaldyrǵan bul asyl murasy qundylyǵymen erekshelenýimen qatar, onyń boıyndaǵy darynynyń moldyǵy men san qyrlylyǵyn aıǵaqtasa kerek. Qarasha QARAMAN, jýrnalıst. Almaty oblysy, Qaratal aýdany.