Dúbirge toly dúnıe

El táýelsizdigi úshin qyzmetinen de ketpek Italııanyń aqparat quraldaryna bergen suhbatynda Palestına ulttyq ákimshiliginiń (PUÁ) basshysy Mahmýd Abbas «eger Palestına táýelsiz memleket bolsa, prezıdenttik qyzmetinen ketetindigin» málimdedi. Osydan tórt jyl buryn Palestına avto­no­mııa­syna prezıdent bolyp saı­lan­ǵanda Mahmýd Abbas al­dyna my­­­nadaı tórt min­det qoı­ǵan eken: qa­ýip­sizdikti ny­ǵaı­tý, ekonomıkalyq jáne áleýmettik damý, tatý­la­sýdy or­nyqtyrý jáne eldiń táýelsiz­digine jetý. «Bıylǵy jy­ly sonyń bárine qol jetkizýge bolady, sonda men qyzmetten ketemin», deıdi Mahmýd Abbas. Onyń aıtýynsha, endi qalyp turǵany – táýelsizdikke jetý ǵana, basqalary oryndalǵandaı. Eldiń qaýipsizdigine, ekonomıka­lyq jáne áleýmettik damýǵa qanshalyqty qol jetkenin atap aıtý qıyn bolǵanmen, jaqynda tatýlasý jolynda úlken qadam jasaldy. Kaırde Egıpettiń jańa úkimetiniń araǵaıyndyǵymen Pa­les­tınadaǵy áskerı-patrıot­tyq FATH jáne radıkaldy «Hamas» qozǵalystary tatýlasty. Muny baıandy tatýlasý deý de qıyn. Bul ózi burynnan, jarty ǵasyrdan asa ýaqytqa sozylyp kele jatqan daý. Palestına kósemi Iаsır Arafat basqarǵan Palestınany azat etý uıymy (PAU) uzaq ýaqyt óziniń jarǵysynda Izraıldi qur­týdy basty maqsat sanady. Ondaı uıym­men Izraıldiń kelisimge kelýi múmkin emestigi bel­gili. Aqyry ha­lyqaralyq uı­ym­dar (BUU, EO), je­tekshi elder (AQSh, RF) yqpal etýi arqa­synda PAU óz jar­ǵy­sy­nan Izraıldi qurtý ta­la­byn alyp tastasa da, PUÁ men Izraıl ara­synda Pa­lestınanyń táýelsiz­digi jóninde kelisimge qol jetpeı keldi. Onyń bir sebebi – «Hamas» uıymynyń Izraıldi qurtý ta­la­bynan bas tartpaýy. Sol úshin de AQSh bas­ta­ǵan biraz el «Ha­masty» lań­kes­tik uıymǵa jat­qyzady. Tip­ti sol «Hamas» 2007 jy­ly parlamenttik saılaýda kóp­shilik daýys alyp, Palestına úkimetin qurý quqyna ıe bolǵanda, olardy Máskeý óz­derine shaqyrǵanda, sol úshin olardy lań­kesterdi qolda­dyń­dar dep búginge deıin jaz­ǵyrady. Al FATH «Hamaspen» soǵysýǵa deıin bardy. Endi olar­dyń tatýlasýyna ne sebep? Sirá, Izraıldiń sózbuıdaǵa salyp, kelisimge qol qoımaýy­nan shyǵar. Onyń ústine Izraıl bu­rynǵy sózinde turmaı, Batys jaǵa­laýda evreılerge ar­nalǵan turǵyn úıler salýyn jalǵas­tyrdy. Ony­men de tyn­baı, Izraıl premer-mınıstri Bınıamın Netanıahý Mahmýd Abbasqa: «Iá Izraılmen, ıá «Hamaspen» bol», degen shart qoıdy. Kútpegen jerden Mahmýd Abbas: «Men ózi­mizdiń týysta­rymyz – «Hamasty» tań­daı­myn», degen kesimdi sóz aıtty. Sodan keıin sáýir­diń aıaǵynda «Hamaspen» tatýlasýǵa qol qoıyldy. Endi Izraıldiń Palestınamen kelisimge barýy ekitalaı. Mahmýd Abbas muny da eskeripti. «Izraılmen kelissózde kelisimge jete alma­saq, onda tikeleı Birikken Ulttar Uıymyna shyǵamyz», dep otyr. Sirá, BUU óziniń sheshimdi sózin ál­deqa­shan-aq aıtýy kerek edi ǵoı deısiń. Qanshama jańa elder ózde­riniń táýelsizdigin jarııalap, ony halyqaralyq qo­ǵam­dastyq tanyp jatady. Al Pales­tınanyń táýel­sizdigi jar­ty ǵasyrdan astam ýaqyt sóz bolyp keledi, nátıje joq.   Nápsisin tyıa almaǵan qaterge ushyraıdy Qazir Halyqaralyq valıýta qorynyń (HVQ) dırektor- basqarýshysy Domınık Stross-Kannyń nápsiqumarlyq áre­keti týraly áńgime gýildep tur. Bul ózi  adamı pendeshilik qylyqtan góri saıasatqa kóbirek qatysty áńgimege aınalyp barady. Jalpy adamı pendeshilik tur­ǵydan alyp qara­ǵanda da, osy bir náp­si­qumarlyq qa­sıet qatty aı­yp­­­talady. Ol as­­qandyqtyń, mastan­ǵan­dyq­tyń kórinisindeı baǵa­lanady. Ádette oǵan kóbine jaǵdaıy barlar – mansap ıeleri, qaltalylar barady. Bıligimen, qyzmetimen baǵy­nysh­tyny máj­búr­leıdi, aq­sha­­symen kembaǵal­dardy satyp alǵysy keledi. Endi naqty Halyqaralyq valıýta qorynyń basshysyna qa­tysty oqıǵaǵa kelsek, Stross-Kan Nıý-Iork qalasynda  Sofitel deıtin aı­týly qymbat qonaq úıdiń lıýks nómirinde sol mekemeniń qyzmet­shisin zorla­maq bolǵan kórinedi. Sodan keıin ol Nıý-Iork áýejaıynda Parıjge ushpaq bolyp turǵanda ustalyp, qamaýǵa alynady. Sol áreketine qatysty oǵan alty aıyp taǵylyp otyr. Olar dáleldengen jaǵdaıda 62 jas­taǵy úlken laýazymdy sheneýnik bi­reýlerdiń aıtýynsha 20 jyl­ǵa, ekinshileriniń aıtýynsha 25 jylǵa sottalýǵa tıis. Endi bireýlerdiń esebinshe ol 74 jyl úsh aıǵa kesilýi múmkin. Fransııada taǵy da bir jýrnalıst-jazýshy Trıstan Banon sotqa júginip, osydan 9 jyl buryn Stross-Kannyń ózin zor­lamaq bolǵanyn baıandaǵan. Ol da dáleldenip, soǵan oraı úkim shy­ǵarylatyn bolsa, bul sheneýnik úshin túrme onyń aqyrǵy orny bolýy yqtımal. Ol qazir de Nıý-Iorktegi «Raıkers-Aılend» deıtin túrmeler kesheninde jatyr. Sot Melıssa Djekson ony qashyp ketedi dep bir mıllıon dollar amanatqa bosatýǵa da kón­bepti. Sóıtse de ony aqtaıtyndar, bul ózi qasaqana uıymdas­ty­ryl­ǵan áreket deıtinder de bar. Tipti Stross-Kan­nyń qor­ǵaý­shysy ataq­­ty ad­vokat Bend­jamın Brafman aqtaýdyń bir jo­­lyn tap­qan­daı – sol kúni HVQ dırektory qonaq úıde bol­maǵa­nyn, óziniń osy qaladaǵy tý­­ǵan qy­zymen bir­­ge meı­ram­ha­nada bolǵanyn dálel­demek. Sonda Domınık Stross-Kannyń bulaı «qylmysqa ushy­raýy» kimge kerek? Osynaý asa bedeldi uıym – HVQ-nyń basshysy óz adamy bolǵanyn qalaıtyn memleketter bar. Ol ketse, onda óz adamyn qoıady. Sonan soń, Stross-Kan 2012 jyly Fransııada ótetin prezıdent saılaýyna qatyspaq jáne onda jeńiske jetedi-aý degen adamdardyń birinen sanalady. Bul ketse, bas­qalarǵa jol ashylady. Osydan biraz buryn Dúnıe­júzilik banktiń basshysy Pol Výlfovıs te osyndaı aıyppen qyz­metinen ketýge májbúr bol­ǵan edi. Mundaı qıyn jaǵdaıǵa dýshar bolǵan qaıratkerler az emes. AQSh prezıdenti Bıll Klınton óz aıybyn moıyndap qutyldy. Italııa premer-mınıstri Sılvıo Berlýskonıge mundaı sózdiń ergeni qashan! Sirá, aqyry sodan birjola taıaq ta jeıtin shyǵar. «Vıkılıks» saıtynyń negizin qalaýmen álem­ge aty shyqqan Jýlıan Assandjdyń da quıryǵyna osyn­daı shala baılanǵan. Izraıl­diń prezıdenti bolǵan Kasaf ta aqyry sottalyp tyndy. Bul jerde solardyń birin saıasattyń qurbany boldy dep aqtap, ekinshisin qaralaıyq dep otyrǵan joqpyz. Jel turmasa, shóptiń basy qımyldamaıtyny sııaqty, shyn taza bolsa, na­qaqtan kúıe jaǵylmaıdy. Áńgi­me sol adamdarda nápsiqu­marlyq ádet bar­lyǵynda, reti kelgen kezde qar­sylastary ony oǵan qarsy qarý etip jumsaıdy. Nápsisin tyıa almaǵan adamnyń basy qashanda qaterde júredi. Mamadııar JAQYP.