Kólik qatynasy – yntymaqtastyq negizi

Kez kelgen memleket ekonomı­ka­synyń kóliktik sektory onyń odan ári áleýmettik-ekonomıkalyq damýy men qoǵamdyq-saıası baǵyt­talýynyń negizgi komponenti. Kó­lik memleket­aralyq saýda-ekono­mı­kalyq qaty­nas­tardyń materıal­dyq bazasy ró­lin atqaryp, dúnıe­júzilik ekono­mıkalyq keńistikti qalyptastyrýshy faktor retinde qyzmet etedi. Qazaqstannyń geosaıası basym­dyqtary men Elbasy N.Á. Nazar­baev­tyń Eýrazııa aýmaǵyndaǵy ıntegrasııalyq úderisterdegi róli konteksinde Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi júzege asyryp jatqan memlekettik saıasat elimiz­diń tranzıttik áleýetin tolyqqan­dy ári tıimdi paıdalanýǵa, kólik ınfraqurylymyn jetildirýge já­ne kóliktik qyzmet túrleriniń sapa­syn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Kóliktik vedomstvo kólik jáne kommýnıkasııa salasynda álemniń 60-tan astam elimen jáne birqatar ıntegrasııalyq uıymdar sheńberin­de halyqaralyq quqyq normala­ry­na sáıkes ózara tıimdilik pen teń­dik negizinde belsendi yntymaq­tastyq júr­gizýde. Qabyldanyp jat­qan sharalar Qazaqstannyń ózindik orny bar dúnıejúzilik júk aǵymynyń j­ú­ıe­sine qyzmet etýge qajet alǵy­sharttar jasaýda jáne taýar aınaly­myn odan ári arttyrýǵa qajet qo­laı­ly jaǵ­daılarmen qamtamasyz etýde. Qazaq­standyq bastamalardy jáne sheteldik áriptestermen birlesken joba­lar­dy iske asyrý arqyly eýra­zııa­lyq kóliktik júıege yntymaq­tasý boıynsha jumystar atqarylýda. Qazaqstannyń Eýrazııa kindigindegi geografııalyq ornalasýy onyń qurlyqtaǵy Ońtústik-Shyǵys Azııa, Taıaý jáne Orta Shyǵys, Ortalyq Azııa, Reseı Federasııasy jáne Eý­ro­odaq sııaqty makroekonomıkalyq aı­maqtarǵa bir mezette shyǵýyna múm­kindik beredi. Qazirgi ýaqytta Qa­zaq­stan aýmaǵy arqyly halyqara­lyq mańyzǵa ıe 6 avtomobıl, 9 temir jol jáne 4 áýe dálizderi ótedi. Osy dáliz­der Qazaqstannyń soltús­tik – ońtús­tik jáne batys – shyǵys baǵyt­tarda ishki qurlyqtyq kóliktik tasymal­dardy transqurlyqtyq memleket retinde qamtamasyz etýdegi rólin kú­sheıtedi. Qazaqstandyq avtomobıl men temir joldardyń ýchaskeleri azııa­lyq jáne eýropalyq joldar jeli­leri­niń, halyqaralyq kólik­tik dá­liz­der­diń quramdas bólikterine aınalǵan. Qazaqstan aýmaǵynan kópjaqty baǵytta shyǵýdy odan ári qamtamasyz etý qajettigine jáne el ekonomıkasy úshin halyqaralyq kóliktik ıntegra­sııa­lyq úderisterge qatysýdyń ma­ńyzdylyǵyna baılanysty tranzıttik áleýetti damytý Qazaqstannyń kóliktik saıasatynyń basym baǵyty bolyp aıqyndalǵan. Avtomobıl men temir joldar jelileriniń kesheni, el aýmaǵynyń ústindegi áýe joldary jáne Kaspıı teńizindegi strategııa­lyq mańyzǵa ıe Aqtaý porty bar Qazaqstan óziniń ulttyq tranzıttik múmkindikterin úzdiksiz ári qaýipsiz eýrazııalyq kóliktik qatynastardy qamtamasyz etýde iske asyra alady. Qazirgi ýaqytta qoldanystaǵy kólik­tik dálizderdi jetildirý jáne jańa tóte dálizder ashý arqyly, sondaı-aq, kólik pen logıstıkanyń tıisti ın­fra­qury­lymyn damytý arqyly Qa­zaq­stannyń tranzıttik áleýetin kúsheıtý boıynsha sharalar qabyldanýda. Memleket basshysy N.Á. Na­zar­baevtyń bastamasymen Qazaqstan, Qytaı, Reseı jáne Eýroodaq ara­syn­da «Batys Eýropa – Batys Qy­taı» halyqaralyq avtomobıl dáli­zin salý men qaıta qurý jobasy, memleket basshylary arasyndaǵy qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtarǵa sáı­kes Qazaqstan, Túrkimenstan já­ne Iran arasynda «О́zen – Gyzylgaıa – Gorgan» temir jol jelisin salý, Qytaımen birlesken «Qorǵas – Jetigen» temir jol jelisin ashý jónin­degi jobalar iske asyrylýda. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq tranzıttik dálizinde jeńildetilgen jáne jedeldetilgen tranzıtti iske asyrý maqsatynda zamanaýı kóliktik quraldar, ıntellek­týaldy kóliktik júıeler, tıimdi ta­sy­mal tehnologııalary jáne utym­dy anyqtalǵan marshrýttar paıda­lanylady. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» mega-jobasynyń basty ereksheligi Qytaı – Eýropa baǵy­tynda eń tóte baǵdarmen eń qysqa merzimde júk tasymalyn avtomobıl kóligimen qamtamasyz etýge múmkindik berýinde. «Jetigen – Qorǵas» jańa temir jol jelisi Qytaımen shekaradaǵy ekinshi shekaradan ótý beketi bolyp, eki el arasyndaǵy kóliktik qatynas­tyń jańa baǵytyn ashady. Nátı­je­sinde, Qytaı men Ońtústik-Shyǵys Azııanyń basqa da memleketteriniń Qazaqstanmen jáne Ortalyq Azııa óńirimen ekonomıkalyq qarym-qatynastaryn damytý men keńeıtýge múmkindik jasalady. Uzyndyǵy 146 shaqyrym bola­tyn О́zen – Túrkimenstan she­karasy marshrýty boıynsha jańa temir jol qatynasyn ashý «Sol­tústik-Ońtústik» halyqaralyq dá­li­ziniń múmkindikterin keńeıtedi. Kólik salasyndaǵy yntymaq­tas­tyqtyń basqa da jetistikterine kelsek, temir jol mashına qury­ly­synda álem­ge áıgili «Djeneral Elektrık», «Alstom», «Transmashholdıng», «Talgo» syndy halyq­ara­lyq kompanııalarmen áriptestik ornatylyp, elimizde tanymal brendterdiń ónim­deri paıda bola bastady. О́zara tıimdi áriptestik halyqaralyq qarjy ınstıtýt­tary­men de júzege asyry­lýda. Azııa damý bankimen birlesip, bir­neshe iri ınfraqurylym joba­lary iske asty. Mysaly, 2001 jyly «Astana – Almaty» jáne 2005 jyly «Almaty – Bishkek» avtojol ýchaskeleri qaıta jańartyldy. Qazirgi ýaqytta osy halyqaralyq qarjy ınstıtýtymen birlesip, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» dáliziniń bir­qatar ýchaskeleri qarjylandy­rylyp jatsa, «Atyraý – Aqtaý» avtojolyn salý josparda bar. Eýropa qaıta qurý jáne damý banki de kólik salasyndaǵy ınfraqury­lym­dyq jo­ba­lardy iske asyrýǵa belsendi aralasýda. Mundaılardyń qataryna Aqtaý portyn qaıta jańartý, «Almaty – Bishkek» jáne «Atyraý – Aqtaý» avtojoldaryn qaıta jańar­tý, qazirgi ýaqyttaǵy «Aqtóbe – Már­tók – Reseımen shekara» avtojolyn qaıta jańartý men «Qazaqstan temir joly» AQ-tyń ınfraqurylym men eskirgen jyljymaly quramdy jańǵyrtý jónindegi jobalaryna qatysýdy jatqyzamyz. 2010 jylǵy 1 qańtardan bastap Qazaqstan, Reseı men Belarýs arasynda Keden odaǵynyń kúshine enýiniń birinshi kezeńi bastalǵany belgili. Al, aǵymdaǵy jylǵy 1 qańtardan biryńǵaı syrtqy saýda saıasaty iske asa bastap, 1 shildeden ishki kedendik shekaralar joıyla­dy. Keden odaǵynyń quqyqtyq bazasy 83 halyqaralyq kelisim men Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýym­das­tyq sheńberinde qabyldanǵan 13 kelisimnen turady. Qazirgi ýaqytta Keden odaǵynyń 42 halyqaralyq kelisimi ratıfıkasııalandy. Olar­dyń úsheýi Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi enshisinde. Keden odaǵy sheńberindegi kelissózderde otandyq avtomobıl, temir jol jáne áýe tasymaldaýshylary úshin ótpeli kezeńde jyljymaly quram satyp alǵan kezde jeńildetilgen sharttar bolýyna qol jetkizilgenin atap ótken jón. Tájirıbe baıqatqandaı, halyq­aralyq saýda júıesindegi kóliktiń fızıkalyq jáne fızıkalyq emes kedergilerin joıý úderisi kóptegen úkimettik uıymdardyń belsendi atsalysýyn qajet etedi. Atalmysh úderistiń ekinshi shetinde bıýro­kratııalyq prosedýralardyń bar­lyq túrine tap bolatyn jeke-menshik sektor bar. Qoryta kelgende, halyqaralyq ıntegrasııalyq birlestikter sheń­berin­degi kópjaqty, alys-jaqyn she­telmen ekijaqty yntymaqtas­tyq júrgizýde quqyqtyq bazany qamta­masyz etýdi úılestirý, kedendik jáne shekaralyq rásimderdi jeńildetý, salyqtyq zańnamany birizdendirý jáne kólik ınfra­qu­rylymyn tehnı­ka­lyq ári tehno­logııalyq turǵydan jańartý men jetildirý máseleleri basymdyq sıpatqa ıe bolyp, ol elimizdiń kóliktik kesheniniń tıimdi ári qaýipsiz qyzmet etýine, tranzıttik áleýetin kúsheıtýge baǵyttalmaq. Manat BIBASOV, Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi Halyqaralyq yntymaqtastyq  departamentiniń dırektory .