Iаdrolyq tejeý – qaýipsiz bolashaq bastaýy

Londonda ıadrosyz álem qurý máselelerine arnalǵan halyqaralyq konferensııa aıaqtaldy Buǵan deıin habarlan­ǵa­nyn­daı, Londonda «Tejeý: ót­keni jáne keleshegi» degen ta­qyrypta halyqaralyq kon­­ferensııa bolyp ótti. Álemdik deńgeıdegi atalǵan aýqymdy sha­rany Eýropa­nyń kóshbas­shy­lyq jelisi men Stenford ýnıversıte­ti­niń Gýver ıns­tı­týty jáne «Iаdrolyq qaterdi qysqartý jónindegi bastama» qory bir­lesip uıymdasty­ryp, demeýshilik jasady. О́t­ken ju­ma kúni bastalyp, senbi kúni aıaqtalǵan eki kúndik kon­­fe­rensııaǵa Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Memlekettik hat­shysy Qanat Saýdabaev bas­taǵan qazaqstandyq delegasııa qatysty. Biz Londonda bolǵan 3-4 kún ishinde Anglııa óziniń Tumandy Albıon ataýyn aqtaı qoıǵan joq. Aspandy arakidik ala bult torlaǵany bolmasa, bir tamshy tambady. Árıne, buǵan esh­kimniń de qýanbasa renjimegeni anyq. Biraq munda qansha jań­byr jaýsa da, aıaǵyńa ja­by­sa­tyn bir túıir laı balshyq tap­paısyń. О́ıtkeni, búkil jer as­falttalyp tastalǵan, shóp egilgen jerlerdi aıtpaǵanda, jaı jat­qan qara jer joq. Sondyqtan aıaq kıimińe de túıir shań otyr­maıdy. Jyljymaıtyn múliktiń baǵa­sy óte qymbat ekenin estidik. Sebebi, Anglııa aral memleket bol­ǵandyqtan, jer qymbat jáne tap­shy. Aǵylshyndardyń tilderinde de erekshelik úlken eken, dıalekt ár jiktiń qoǵamda alatyn orny­men baılanystyrylady. Etikshini, kóshe sypyrýshyny, taksıshini, qysqasy, qara jumys atqaratyndardy joǵary jik­tiń adamdary túsinýi qıyn­shylyq týǵyzatyn kórinedi. Tómengi jiktiń adamdary qo­ǵamdaǵy óz ornyn bilgendikten, eshqashan joǵaryǵa qol sozbaıtynyn da bul eldiń ózin­dik bir ereksheligi retinde qabyldadyq. Taksıshi demekshi, konferensııa ótip jatqan Lańkester haýs ǵımaratynyń aýlasyna enip bara jatqan «I Kaz» serııaly elshi Qaırat Ábý­seıitovtiń qyzmet kó­ligin kórip qalǵan bir aǵylshyn aýlada tur­ǵan bir top jýrna­lıs­tiń ja­ny­na kelip toqtap, «Sizder Qazaq­stan­nan emessizder me?» dep su­rady. Osydan-aq, ózgeni aıt­pa­ǵanda, qarapaıym aǵyl­shyn aza­maty úshin de Qazaqstannyń ta­ny­mal el bola bastaǵanyn uǵyn­dyq. Onyń aıtýynsha, Londonda taksıshi bolyp ornalasý úshin 4 jyl oqýyń kerek kórinedi. Onyń bir sebebi, taksıshi qalanyń uńǵyl-shuńǵylyn bes saýsaǵyndaı bilýi tıis bolsa, sondaı-aq ár klıenttiń kóńi­lin tabatyndaı joǵary deń­geı­de qyzmet kórsetýi kerek eken. Taǵy bir atap ótetin jáıt – londondyqtar jón suraǵan adam­ǵa esh bálsinbesten iltıpatpen jaýap berýge beıim turady. Abaısyzda qaǵyp ketseń, oryn­syz jerde turyp qalyppyn degendeı, ózi keshirim surap báıek bolady. Halqynyń 50 paıyzyn shetten kelgen mıgranttar qu­raı­tyndyqtan, etnosaralyq ta­tý­lyq pen dinaralyq kelisimge umtylys úlken ekeni baıqalady. Aǵylshyn tilin bilmegen adamǵa Anglııada jumys ta ta­by­lady eken. Ásirese, qyzmet kórsetý salasynda syrttan kelgender kóp kórindi. Saýda oryndary men qonaq úılerde, qoǵamdyq tamaqtandyrý oryn­darynda qyzmet kórsetetinder qatarynda oryssha biletinderden, ásirese, Baltyq boıy elderinen kelgender barshylyq ekeni baıqalyp qaldy. Muny túp­kilikti halyqtyń «qara jumys» isteýge qulyqsyzdyǵymen qa­tar, ózge de damyǵan Eýropa elderindegi sekildi Anglııada da baıyrǵy halyq arasynda zeı­netkerlerdiń kóp, jas býynnyń az ekendigimen, jalpy eldiń qartaıyp kele jatqandyǵymen túsindirýge bolatyndaı. Al konferensııaǵa keletin bol­saq, álemniń AQSh, Germanııa, Fransııa, Italııa, Qytaı, Reseı, Egıpet, Úndistan, Japonııa, Ulybrıtanııa sııaqty bedeldi elderin qosa eseptegende, barlyq qurlyqty qamtyǵan 18 memleketten ókil qatysqan aýqym­dy shara búginde jalpy adamzat balasyn alańdatqan ıad­rolyq qaterdi meılinshe azaıtý máselelerin ózek etti. Konfe­ren­sııaǵa qatysqan tanymal adam­dar qatary da qalyń boldy. My­sal úshin aıtsaq, Qytaıdan Amerıkany zertteý jónindegi Qytaı halyqaralyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory doktor Lıý Sın, Germanııadan ots­tavkadaǵy vıse-admıral Ýlrıh Vaısser, Halyqaralyq beıbitshilik úshin Karnegı qorynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, ızraıldik doktor Arıel Levıt, Ita­lııanyń Eýropa isteri jó­nin­degi eks-mınıstri, depýtat Djordjıo La Malfa, Koreıadan burynǵy syrtqy ister mınıstri, professor Han Syn Chý, shvesııalyq elshi Rol Ekeýs, t.b. qatysyp, kún tártibindegi ta­qyryp boıynsha ózderiniń oı-paıymdaryn ortaǵa saldy. Konferensııanyń ekinshi kú­ni Qazaqstan delegasııasyn bastap barǵan Memlekettik hatshy Qanat Saýdabaev sóz sóıledi. – Birinshi kezekte konfe­ren­sııanyń jaqsy uıymdas­ty­ry­lyp otyrǵanyna rızashylyǵym­dy bildiremin. Iаdrolyq tejeý dok­trınasy alǵash ret «qyrǵı-qabaq soǵys» dáýirinde kóteril­geni belgili. Sol tusta janjaldy jaǵ­daılar asa kóp bola qoıma­ǵanymen, ajal sepken atom qa­rýyn qoldanbaýǵa qol jetkizildi. Degenmen, ıadrolyq qarýy bar elder qatary arta túsip otyrǵan qazirgi shaqta ıadrolyq tejeý tu­jyrymdamasy óziniń maǵynasyn túpkilikti joǵaltýy múmkin. Osy­ǵan baılanysty biz ıadrolyq arsenaldar sanyn toqtaýsyz tómendetý, barlyq halyqaralyq qoǵamdastyq músheleri taratýdan tolyqtaı bas tartý, taratýǵa ba­qylaý jasaý, atom energııasy men tehnologııasyn paıdalaný úde­risteri Atom energııasy jónindegi halyq­aralyq agenttiktiń (MAGATE) to­lyq­taı baqylaýy sheńberinde júzege asýy tıis dep esepteımiz. Búgingi tańda buǵan balama jol joq, – dedi óziniń sózinde Qanat Bekmyrzauly. Qazaqstannyń Memlekettik hat­shysy kelesi kezekte Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ótken jyldyń sáýirinde Vashıngtonda bolǵan ıadrolyq qaýipsizdik jó­nin­degi sammıtte naq osy sebepti Iаdrosyz álem jónindegi jalpyǵa ortaq deklarasııa qabyldaý tý­ra­ly bastama kótergenin atap kór­setti. Mine, sonda ǵana barlyq mem­leketter senimdi qadammen ıadrosyz álem qurýǵa sheshimdi túrde ilgeri basar edi. Qazaqstan osy bastamany belsendi jáne dáıekti túrde kóterip, planetany ıadrolyq qater qursaýynan bosatý baǵytyndaǵy jumysyn jal­ǵastyratyn bolady. Sońǵy jyldary «Iаdrolyq qaterdi qysqartý jónindegi bastama» qory usynǵan Halyqara­lyq ıadrolyq otyn bankin (HIаOB) qurý taqyryby MAGATE kún tár­tibinde erekshe orynǵa ıe. Atalǵan bankti qurý ıadrolyq taratpaý rejimin nyǵaıtýǵa, MAGATE men Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly sharttyń rólin nyǵaıtýǵa septesetin bolady. Qazaqstan álemdegi jetekshi ýran rýdasyn óndirýshi jáne ıad­ro­lyq otyn óndiretin áleýeti bar memleket retinde atom energııa­syn Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart pen MAGATE aıa­synda beıbit maqsatta paıda­lanýǵa óziniń qatysýyn keńeıtý nıetinde. Osyǵan baılanysty 2009 jyldyń 6 sáýirinde Qa­zaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Iаdrolyq otyn banki qurylǵan jaǵdaıda Qazaqstan­nyń ony óz aýmaǵynda ornalas­tyrý múmkindigin qarastyraty­nyn málimdegen edi. Elimizdiń óz aýmaǵynda bankti ornalastyrýǵa daıyn ekendigi men ıadrolyq otyndy tıisti deńgeıde saqtaý tý­raly tapsyrysy MAGATE-ge ót­ken jyldyń 11 qańtarynda usynylǵan bolatyn. Endi bul máseleni tolyq kóleminde sheshý MAGATE-niń quzyrynda. Halyqaralyq ıadrolyq otyn bankin Qazaqstan aýmaǵynda or­nalastyrý mynadaı obektıvti faktorlarǵa yqpal etedi: – jobaǵa qatysýshylardyń qa­jetti senim deńgeıin qamtamasyz etetin eldegi turaqty áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaı men Qa­zaqstannyń salmaqty syrtqy saıası baǵyty; – elimizdiń taratpaý men ıad­ro­lyq qarýdy qysqartýdyń jahan­dyq úderisine kóp jylǵy jáne be­rik jaqyndyǵy men oǵan belsendi qatysýy, sondaı-aq MAGATE-men jemisti yntymaqtastyǵy; – Qazaqstannyń damyǵan já­ne senimdi eksporttyq baqylaý júıesi, ıadrolyq materıaldardyń tasymaly men eksporty úshin qajetti normatıvtik-quqyqtyq bazanyń jasalýy; – ıadrolyq otyn qaldyǵy úshin burynǵy Semeı ıadrolyq synaq polıgony men О́skemendegi «Úlbi metallýrgııa zaýyty» AQ-tyń daıyn ınfraqurylymdaryn paıdalaný múmkindigi. Atalǵan ǵıma­rat­tar ıadrolyq materıaldardy uzaq merzimdi saqtaýdy qamtama­syz etetin talaptarǵa jaýap beredi; – Qazaqstannyń Reseı Fede­ra­sııasynyń Angarsk qalasynda ornalasqan ýrandy baıytýdyń halyqaralyq ortalyǵy jumysy­na qatysýy. Qanat Saýdabaev osy másele­ler týraly jan-jaqty aıta kelip, Qazaqstannyń kandıdatýra­syna baılanysty oń sheshim qa­byldanǵan jaǵdaıda elimizdiń ıadrolyq otyn bankine qatysty barlyq mindettemeler men jaýapkershilikterdi tolyǵymen oryn­daýǵa kepildik beretinin atap kór­setti. Osy oraıda aıta ketetin bir jáıt – MAGATE-niń tanymal sarapshylarynyń pikirinshe, tó­men baıytylǵan ýran lańkes­ter úshin tartymdy materıal bo­lyp tabylmaıdy. Qazaqstannyń Memlekettik hat­shysy ıadrolyq otyn bankin qurý ıdeıasyn, tipti ıadrolyq taratpaý turǵysynan kelgende ha­lyqaralyq qoǵamdastyqtyń belgili bir deńgeıde alańdaýshy­ly­ǵyn týǵyzatyn elder de qoldap otyrǵanyn atap ótti. Máselen, Iran prezıdenti Mahmud Ahmadınejad 2009 jyldyń sáýirinde Astanaǵa sapary barysynda Qa­zaqstan aýmaǵynda ıadrolyq otyn bankin qurý týraly ıdeıany qol­daıtynyn bildirdi. Onyń pikirinshe, aýmaǵynda ýran qory bar jáne ony baıytý boıynsha teh­nologııaǵa ıe kez kelgen memleket óz aýmaǵynda ıadrolyq otyn bankin qura alady. Konferensııada sóılegen só­zin­de Q.Saýdabaev bul bank ıad­rolyq otyndy saýdalaýdyń tu­raq­ty kózi bolyp tabylmaı­ty­ny­­na nazar aýdardy. Jáne áńgi­mesiniń qorytyndysynda óziniń ıadrolyq arsenalynan álemde alǵashqy bolyp bas tartqan Qa­zaqstannyń taratpaý, qarý­syz­­da­ný jáne atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný má­selelerin­de halyqaralyq qo­ǵam­dastyqtyń senimdi áriptesi bola alatynyna ekpin túsirdi. Atalǵan másele­lerdegi bizdiń saıasatymyz teń­des­tirilgen, birizdi qalpynda qala beretin bolady, dedi ol. Biz álemdik qoǵamdastyqtyń barlyq jaý­ap­ty qatysýshylarymen Jer sharynyń qazirgiden de qaýip­siz bola túsýi úshin yn­tymaqtasýǵa daıynbyz. Qatysýshylar eki kúndik konferensııa barysynda ha­lyq­ara­lyq qaýipsizdikke qan­daı qater bar ekendigi, aǵym­daǵy jáne bo­lashaqtaǵy qater­lerdiń aldyn alý­daǵy ıadrolyq jáne ıadrosyz tejeýdiń róli, ıadrolyq táýekel­derdi meılinshe azaıtyp, búkil álem úshin qaýipsizdikti joǵary­latý degen taqyryptarda egjeı-teg­jeıli pikir almasyp, osy ba­ǵyt­taǵy pikirlerin ortaǵa saldy. Konferensııa jumysyn aıaq­­taǵan soń AQSh-tyń bu­rynǵy senatory, Iаdrolyq otyn bankin qurý jónindegi ıdeıanyń basta­mashysy Sem Nannǵa joly­ǵyp, basqosý týraly suraǵan bolatynbyz. Ol bylaı dedi: Qazaqstan ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartyp qana qoı­maı, qarýsyzdaný úderi­sindegi úlgi tutar memleket retinde tanylyp otyr jáne osy usta­nymǵa óziniń beriktigin kórse­tip keledi. Osydan birneshe jyl buryn Qazaqstanda tómen baıytylǵan ýran óndirisi engizildi. Onyń ústine Semeı po­lı­gonyn jabý arqyly álemge beıbitshilik pen qaýipsizdiktiń qanshalyqty qymbat ta qas­terli ekenin paıymdatatyn úlgi-ónege tanytty. Al biz Prezıdent Nursultan Nazar­baevty osy úderisterdiń naǵyz kóshbasshysy retinde bilemiz. Ol óziniń úlgisi arqyly halyqaralyq qoǵamdastyqqa qaı baǵytta júrý kerektigin aıtyp, jón siltep berdi. Al konferensııada sondaı-aq, joǵaryda aıtylǵan máse­lelermen qatar, ıadrolyq qarý­dy qoldanýdyń táýekelin meılinshe azaıtý qajettigine basa nazar aýdaryldy. Iаdro­lyq qarýǵa ıe Reseı, AQSh, Qytaı, Úndistan sekildi elder ókil­deri bir ústeldiń basyna jınalsa, ıadrolyq qarý qoldaný­dyń táýekeli azaıatyny da sózsiz. Osy úderisterde Qazaq­stan naqty ne isteı alady? Onyń basty úlgisi qarýsyz­daný úderi­sindegi bastamashy­lyǵy desek, bul jáıtter óziniń kókeı­kestiligin áli de joıǵan joq. Samat MUSA.