Mıllıard pen mıllıon

Qazaqtyń úshten biri álemniń 40-tan asa elinde ár alýan tirlikte ómir súrip jatyr. Sol qandastarymyzdyń atamekende basyn qosyp kele jatqan Quryl­taı týraly aıtqanda, eń aldymen osy kúnge jetkizgen táýelsizdik oıyńa ora­lady. Iá, álem qazaqtarynyń I, II, III, IV qaýymdastyq jıynyn ótkizýge qa­sıetti de qasterli uǵym – táýelsizdiktiń arqasynda jetip otyrmyz. Mıllıardtyń ishindegi mıllıon bop esepteletin Qytaı qazaqtarynyń deni jańa aımaq – Shyńjańda turady. On­daǵy eń iri ákimshilik aýmaqtar – avtonomııa men ólkeler bolyp esepteledi. Olarǵa aımaqtar men oblystar qaraı­dy. Odan tómengi qurylym – aýdandar men aýyldar. Ortalyqqa tike qaraıtyn sanaýly iri qalalar da ólke dárejeli mártebege ıe. Shyńjań uıǵyr avtonomııaly aıma­ǵy (ShUAR) burynǵy Han tarıhna­malarynda Batys óńir delinip kelgen. Eýrazııa qurlyǵynyń kindiginde jatqan onyń jer aýmaǵy 1 mıllıon 660 myń sharshy shaqyrymnan asady. Iаǵnı, búkil Qytaı aýmaǵynyń altydan birine ıe. Shet eldermen shekara jelisi 5400 sha­qy­rym­nan artyq. Soltústiginde Altaı, ortasynda Aspantaý – Tıan Shan, oń­tústiginde Koınlon taýlary tur. Aspan­taýdyń soltústiginde Jońǵar (durysy Quby), ońtústiginde Tarym oıpaty jatyr. 750 ózeni bar Shyńjańnyń jer beti sýynyń jyldyq aǵys mólsheri 88 mıllıard 400 mıllıon tekshe metrdi quraıdy. О́zenderdiń ishindegi eń úlkeni – Ile men Ertis. Qalǵandary (Tarym, Qa­rashári, Úlińgir, Manas) ortasha ne sha­ǵyn sý kózderi bolyp esepteledi. Aı­maqtyń orta shenin bitik torańǵy or­man japqan. Taýly massıvterinde 18 myń 600-den astam muzdyq bar. Aýmaǵy bir sharshy shaqyrymnan asatyn kóli­niń sany – 139. Tushy kól Baǵyrashtan jy­lyna myń tonnadan astam balyq aý­lanady. Bul óńir qamysqa da baı. Aıdynkól teńiz deńgeıinen 155 metr tómende jatyr. Boǵda kóli teńiz deńgeıi­nen 2000 metrdeı bıikte tur. Soltústik Shyńjańda budan basqa Saıram, Qanas sekildi tamasha kólder bar. Qytaıdaǵy eń úlken oıpat – Tarym. Ekinshi úlken oıpat – Quby. 380 myń sharshy shaqyrymdyq onyń ortasynda Qubynyń qumy jatyr. Jalpy alǵanda Qytaıdaǵy shóldi jerdiń 60 paıyzy Shyńjańda. Aımaqta kún sáýlesiniń túsýi 3400 saǵatqa sheıin barady. Sondaı-aq sóz etip otyrǵan jerimiz – jeldi ólke. Ta­bı­ǵattyń bul baılyqtary energııa kózi retinde endi ǵana paıdalanyla bastady. Shyńjańnyń 37,8 paıyz jerine ǵana orman ósip, aýyldar ornalasyp, mal sharýashylyǵy órken jaıǵan. Egistik aýmaǵy kisi basyna 3,13 mýdan (bir gektar – 15 mý) keledi. Ormandy alqaptar bir mıllıon 978 myń, paıdalanýǵa bolatyn tabıǵı jaıylym 51 mıllıon 310 myń gektardaı. Shyńjań – qurǵaq, jaýyn-shashyny az, aýa raıy qubyl­maly ólke. Bul ólkeniń ken qory mol, 138-den astam rýda túri bar.  Onyń 26-y qory ja­ǵynan Qytaı boıynsha alǵashqy bes­tiktiń ishinde. Altaıdyń altyny, ja­quty, shyrymtaly álemge áıgili. Shyń­jańda sondaı-aq munaı, tabıǵı gaz, kómir, maılytas, shymtezektiń de qory óte mol. Resmı derekterde munaı baı­lyǵy 20 mıllıard 860 mıllıon tonna, tabıǵı gaz 10 trıllıon 300 mıllıard tekshe metr dep mólsherlengen. Shyńjańda tórt túlikten basqa 700-deı jan-janýarlar ómir súredi. Munda ósetin 3569 túrli ósimdiktiń ishindegi 100-ge jýyǵy qundy dárilik, emdik tabıǵat baılyqtary. Baıyrǵy Uly Jibek jolynda jatqan Shyńjańnyń erte zaman máde­nıet qundylyqtary, óner týyndylary, kóne sáýlet óneri men oba, qorǵandary jáne petroglıfteriniń irileri – 300-ge taıaý. Budan basqa 22 jaratylystyq qoryq bar. Ertedegi qala qaldyqta­rynyń ishindegi eń ataqtylary – Iаrǵul, Ediqut, Kroran, Kóteń, Shaty. Tarıhı derekterge qaraǵanda Shyń­jańda adamzat budan 50-60 myń jyl buryn tirshilik ete bastapty. Olar 4000 jyldyń aldynda qola, 2700 jyl­dyń aldynda temir dáýiri kezeńinen ótken eken. Sonaý Amýr men Saryózenniń (Hýan­­he) batysy ejelden ártúrli taı­pa­lardyń atamekeni ekeni tarıhnamalardan belgili. Bul ulan baıtaq óńirde saqtar, ǵun taıpalyq odaǵy saltanat qurǵan. Ǵun qaǵanaty ydyraı bas­taǵan­da, Aspantaý men Altaı arasyndaǵy óńir úısinder qolyna ótken. Bul b.z.b. II-I ǵasyrlarda bastalǵan edi. Han áýletiniń alǵashqy mámilegeri Jıań Chıan osy tusta (b.z.b.119 jyl) Alataý men Balqashty alyp jatqan Úısin eline kelip sóılesip qaıtqan. Sóz retine qaraı aıta keteıik, Qytaı tarıhnamasynda Úısin memleketi ( Ýsún Go) Jetisýdy kindik etken, batystaǵy óńirdiń alyp eli dep aıqyn jazylǵan. Endi qazirgi zamanǵa kelsek, Shyń­jań­men irgeles Gansý ólkesinde on neshe Beıjiń syqyldy ishki Qytaıdaǵy qalalarda myńǵa tarta qazaq bar. Negizinen bul eldegi qazaqtardyń kóbi Úrim­shide, Qumyl aımaǵymen Sanjy, Bura­tala oblysynda turady. Al qazaqtyń eń jınaqy ornalasqan óńiri Ile Qazaq avtonomııaly oblysy der edik. ShUAR 1955 jyly 1 qazanda qurylǵan. Qytaıdaǵy daǵdy boıynsha, memleket ishinde memleket (respýblıka) bolmaıdy. ShUAR – avtonomııaǵa ıe óńir ǵana. QHR-daǵy zańdar boıynsha, oǵan birqydyrý avtonomııalyq mártebe­ler berilgen jáne berilip te keledi. Shyńjań ishindegi eń iri ákimshilik aýmaqtar avtonomııaly oblystar men aımaqtardan, tike qarasty qalalardan turady. Munda bes avtonomııaly oblys bar. Olar – Ile qazaq, Buratala mońǵol, Sanjy huızý, Baıynǵolyn mońǵol, Qy­zylsý qyrǵyz avtonomııaly oblystary. Altaı, Tarbaǵataı, Turpan, Qumyl, Aqsý, Qashqar, Hotan sııaqty jeti aımaq bar. Úrimshi men Qaramaıly qalasy ShUAR-ǵa tóte qaraıdy. Mundaǵy 20 aýdan dárejeli qala, 62 aýdan, 6 avtono­mııaly aýdandy aıtar bolsaq, sońǵy­lar­dyń ishindegi ekeýi (Sanjyǵa qaraıtyn Morı men Qumylǵa qaraıtyn Barkól) qazaq avtonomııaly aýdandary. ShUAR-daǵy halyq 2009 jylǵy derek boıynsha 21 mıllıon 586 myń 300 dep esepteledi. Munyń ishinde, uıǵyr­lar 10 mıllıon 198 myń 800, hanzýlar 8 mıllıon 416 myń 900, qazaqtar 1 mıl­lıon 514 myń 800, dúngender 980 myń 400, qyrǵyzdar 189 myń 300, moń­ǵoldar 179 myń 600. Qalǵanyn tájik, sibe, mánzý, ózbek, orys, daǵur, tatar ulttary quraıdy. Qytaıdaǵy josparly bala týý saıasaty 1975 jyldan bastap qala han­zý­laryna, 1980 jyldan beri eldegi bar­lyq hanzýlarǵa, 1989 jyldan az ult­tarǵa júrgizile bastady. Az ulttarǵa eki (ishinara jaǵdaıda úsh) perzent kó­rýge ruqsat etiledi. Eginshi, malshylar­ǵa úsh (ishinara jaǵdaıda tórt) perzent kórý múmkindigi bar. Qytaıdaǵy qazaq­tar­dyń jyldyq ósimi, keı jyldary, 26000-ǵa deıin barady. Bul eń keminde 2600 otbasy degen sóz. Qytaı halqy keshegi mádenı revolıýsııa zamanynda nebir aýyr kúnderdi basynan keshti. Biraq sońǵy 30 jyldan asa ýaqyttan beri bul eldiń qarqyndy damyǵany álemge aıan. Sodan beri, árı­ne Qytaı qazaqtary da órkendedi, ósti. Buǵan bir ǵana mádenıet salasynan azdap mysal keltirip kórelik. HH ǵasyr sońynda, ShUAR-da radıo men teledıdar barlyq eldi mekenderge jetkizildi. Qazir damylsyz jumys isteıtin eki qazaq tilindegi telearna men qýatty radıo I mekemesi habar taratady. Beıjiń­degi ortalyq halyq radıostansasynyń da qazaqsha baǵdarlamasy bar. Árıne, mundaǵy qandastarymyz ózge tildegi aqparat kózderinen de emin-erkin ıgilik alady. Úkimet qoly qysqa otbasylary­na teledıdar, radıoqabyldaǵysh áperý úshin qyrýar qarjy jumsaýda. Kompıýter baǵasy men ınternet paıdalaný aqy­lary da tez tómendeýde. Basty ǵa­lam­tor ortalyqtarynyń qazaq tildi bó­lim­deri bar. Qandastarymyzdyń ózderi júrgizip jatqan torbeketteri (vebsaıt) men blogtary kóbeıýde. ShUAR-da qazaq tilinde neshe onda­ǵan merzimdi basylymdar jaryq kóre­di, júzdegen kitaptar mol taralymmen shyǵyp jatady. О́ıtkeni, munda jurtqa uıytqy bolyp otyrǵan qalyń zııaly qaýym, qalamger bar. On­shaqty baspa olar úshin qyzmet etedi. Beıjińdegi «Ulttar» bas­pasynda qa­zaq bólimi bar. Beıjiń demekshi, bul ortalyq­taǵy radıo beketinde, aýdarma mekemesinde qazaq bólim­deri jumys isteıdi. Ortalyq­a bola­tyn Parlament, ózge de jıyndarda resmı qol­da­nylatyn bes tildiń biri – qazaq tili. QHR astanasyndaǵy Ulttar ýnıversıtetinde qazaq fılologııa fakýlteti de jyl saıyn kóptegen til jáne ádebıet mamandaryn daıyn­daıdy. Búgingi kúnde, keshegi uly Abaı­dyń uly isin Qytaıda jalǵastyr­ǵan Aqyt, Áset, Tańjaryq sııaqty alyptardyń jalǵasy, izbasarlary júzdep sanalady. Qytaı qazaqtarynyń dástúri, murasy, salty solaqaı daýylǵa az ushyraǵan joq. Biraq ondaı qubyl­ǵan zamana jeli rýhy myqty jurt­tyń  qaı­­maǵyn buza al­mady. Qazir qazaq ádebıeti qy­randaı túleý ústinde. ShUAR-da aqyn­dar aı­tysy aýdan, aımaq, oblys jáne aımaq dáre­jesinde ótedi. Oǵan úki­mettiń min­­detti túr­degi uıym­das­tyrýy, qar­jy­lan­dy­rýy keń mazmunda ári jos­parly júr­gizilip tu­rady. Iá, bul eldegi qazaq­tardy aıaǵynan tik tur­ǵyzǵan oqý-aǵartý, ıaǵnı bilim berý ekeni daýsyz. Qytaı el erteńiniń jany bilim berýde dep biletin kóregen mem­leketterdiń biri ǵoı. Son­dyqtan buǵan zeıin de, qarjy da toqtaýsyz quıylyp ja­tyr. Bul ShUAR-ǵa da artyǵymen berilgen basym sıpat­taǵy oń qu­bylys. Jalpy alǵanda, mundaǵy qazaq ultyna bilim berý jumysy ShUAR-daǵy ózge halyqtarmen salystyr­ǵanda aldyńǵy lekte kele jatyr. Mysaly, HH ǵasyrdyń 80-jyl­daryna deıin, Qytaı qazaqtarynda joǵary dárejeli ǵylymı ataq al­ǵandar joq edi. 1983 jyly tuńǵysh ret úsh baýyrymyz dosenttikke qol jetkizgeni bar. Olar qazaq ádebıe­tinen Ahmetbek Kirishbaev, marksızm teorııasynan Tóleýhan Yby­raı, radıoelektronıkadan osy ma­qala avtory bolatyn. Ol zamanda doktorlyq sııaqty ǵylymı dáreje­ler býrjýazııa aǵymy sanalyp múlde toqtatylǵan-dy. Keıin Ahmetbek pen Sultan tuńǵysh professor da boldy. Al búginde, tek bir ǵana Shyńjań ýnıversıtetiniń ózinde, qazaqtardan ondaǵan professor, doktorlar bar. Oqý-aǵartýdyń damýy qazaq ul­tynan memleket isine aralasa ala­tyn basshylar men qaıratker­lerdi ári kóbeıtti, ári kúsheıtti. Qazir myńdaǵan qazaq kadrlary ár dáre­jeli basshylyqta júr. Qytaıdaǵy qazaqtar tarıhynda joǵary men tómenge birdeı bedeli asyp, tuń­ǵysh ret eń bıik dárejege – Qytaı Kompartııasy Ortalyq Komıtetine múshe bolýǵa deıin barǵan Ashat Kerimbaıuly buǵan kemeldi mysal. Ol 1947 jyly Quljada týǵan jigit. Shyńjań ýnıversıtetiniń túlegi. Budan buryn Ile aımaǵy ýálıiniń orynbasary, Ile pedınstıtýtynyń partkom hatshysy, osy oblys bas­shysy, ShUAR Úkimeti tóraǵasy­nyń orynbasary sııaqty laýazym­dy qyzmetter atqardy. Qazir Qytaı Kommýnıstik partııasy Ortalyq Komıtetiniń resmı múshesi, ShUAR Saıası Máslıhat keńesiniń (SMK) tóraǵasy. Memlekettiń ishki-syrty­na tanymal qaıratker. Budan basqa ShUAR parlamentinde Alpysbaı Rahymuly, ShUAR partkomynda Nurlan Ábdimájinuly, ShUAR úki­metinde Tilebaldy Ábdirashıt­uly, Saıası máslıhat keńesinde Qyzaı­jan Seıilqojauly, ShО́QA-da Ǵa­nı­bet Sábikeıuly sııaqty qandas­tarymyz basshylyq mindet atqarýda. Qazaq eliniń táýelsizdik alǵa­nyna 20 jyl tolýyna oraı ótetin Astanadaǵy Dúnıejúzi qazaqtary­nyń IV quryltaıyna Qytaı memleketinen 60-tan astam ýákil shaqyry­lyp otyr. Bulardy alyp kórshiden keletin resmı adamdar, ıaǵnı sol elde turatyn basshylar men jazýshy, ǵalym, óner qaıratkerlerinen qu­ral­ǵan úkimettik delegasııa (23 adam), odan keıin Qazaq eli tarapy­nan shaqyrǵan jeke tulǵalar toby (25 adam) quraıdy. Taǵy biri, Qy­taıdaǵy qazaq jastarynyń fýtbol komandasy (13 jigit) der edik. Qytaı resmı delegasııasyn bu­dan burynǵy Dúnıejúzi qazaqtary­nyń II quryltaıyna Ashat Kerim­baıuly, III quryltaıyna Dálelhan Mámıhanuly bastap kelgen bola­tyn. Bul jolǵy resmı delegasııa­nyń basshysy – Tilebaldy Ábdir­áshıtuly. Qytaı qazaqtarynyń Qazaqstan­ǵa arnaǵan tilegi, aq nıeti izgi. Qa­zaq­stan dese, qulaqtary túrýli júre­di. Eki el arasyndaǵy saıası senim men qoldaýdyń kúsheıgenine qýanady. IV quryltaıdyń oıdaǵy­daı ótetinine tilektespiz jáne oǵan bek senimdimiz. Sultan JANBOLATOV, jazýshy, professor, QHR-daǵy ShUAR Bilim komıteti tóraǵasynyń burynǵy orynbasary, Búkilqytaılyq Halyq ókilderi jınalysynyń (Parlamentiniń) 1993-2003 jyldardaǵy 8-9 shaqyrylymynyń depýtaty. Qytaı Halyq Respýblıkasy, Shyńjań ólkesi, Úrimshi shahary.