«Jeruıyq» – mıllıondardyń muńdy tarıhy

Sonaý 30-jyldardaǵy alapat qıyndyqtarǵa qaramastan, qazaq halqy koreıler, nemister, túrikter, cheshender men kúrdterdi baýyryna basyp, bir úzim nanyn bólip berip, olardy ajaldan aman alyp qalǵany – ómir shyndyǵy. Mine, osy ómir shyndyǵyn «Qazaqfılm» stýdııasy kıno tilinde sóıletip, qazaq dalasyna májbúrlep qonys aýdarylǵan jandardyń jan azaby, kóz jasy, kónbis tirligi jeli bop tartylǵan   «Jeruıyq» fılminiń alǵashqy kórsetilimin jurtshylyqqa usyndy.  Bul týyndyny beınelep aıtqanda, joǵaryda atalǵan ulttar men basqa halyqtardyń ózderin yqylaspen qarsy alǵan qazaqtarǵa degen shynaıy  alǵysynan týǵan fılm dese de bolady. Rejısser Slambek Táýekel­diń osynaý atalmysh fılmi osy­dan birneshe jyl buryn ult­tyq kınostýdııaǵa Elbasy arna­ıy kelgen kezde alda túsiri­letin aýqymdy kartınalar qata­ryn­da usynylǵan bolsa, Máde­nıet mı­nıstrliginiń tapsyrma­sy­men jo­balanǵan «Jeruıyq» fılmin túsirýge baqandaı bir jyl ketipti. О́ıtkeni, zo­ba­lań jyl­dar­dy beıneleıtin kór­kem fılmdi tú­sirý 2009 jyl­dyń qara­sha­sy men 2010 jyldyń qara­shasy araly­ǵyn­da júr­gen. Sebebi, fılm­de qystyń qa­qa­ǵan aıazy, jazdyń ap­tap ys­tyǵy, kók­temgi egin, kúz­dik egin oraǵy syn­dy jyldyń tórt mezgili qamtylýy qa­jet bolypty. «Adamzattyń bárin súı, ba­ýyrym dep» deıtin Abaıd­­yń uly sózimen bas­­talatyn kartına óz maq­satyn oryndaıdy. Fılm: «Eger Orynbaı aǵa bolmaǵanda, sol jyldar men úshin ıt-qus qutyrǵan jyl retinde ǵana esimde qalǵan bolar edi» degen koreı aqsaqalynyń esteligimen bastalady. Sonaý bir ke­zeń­degi san ulttyń jigerin ja­sy­typ, belin qaıystyrǵan qatal jyldarda balalyq shaǵy ótken qarııa ótken jyldar jaıly osy­laı tolǵanady. Aıtqandaı, fılm­­niń ssenarııin sol jyldardyń zarda­byn tartqan qandastarynyń esteligine súıene otyryp jazǵan Lavrentıı Son. Bul jerde sol balanyń prototıpi de Lavrentıı Son dep aı­tý­ǵa da negiz bar. Fılmniń basty ıdeıasy — Qazaqstandaǵy kópulttylyq­tyń paıda bolýyn, bul úrdis­terdiń sebepterin kórsetý. Qa­zaq­standaǵy 1937 jyldan bastap Uly Otan soǵysy aıaqtalǵanǵa deıingi ýaqyt aralyǵyndaǵy óz­ge ulttardy kúshtep deportasııa­laý kezeńin koreılerdiń taǵdy­ry arqyly jetkizý. Iá, basqa ult­tardyń qazaq jerine qalaı qo­nys tepkeni baıandalatyn osy­naý fılmde tonnyń ishki baýyn­daı aralasyp, kúnde qatar júr­gen koreı, cheshen, nemis dostar­dyń qazaq topyraǵyna áý basta qalaı kelgeni naqty kórsetilgen. Osy tustan sóz órbitetin bolsaq, «Jeruıyq» jas kórer­men­ge oı salady, kózińe jas tun­dyryp, tarıhtyń túkpirine jeteleıdi. Stalındik jeke basqa tabyný dáýiriniń qurbandary – týǵan jerlerinen kúshtep jer aýdarylǵan ulttardyń aýyr taǵdyry ertegi de, ańyz da emes, keshegi kúnniń aqıqaty ekeni kórsetiledi. «Jeruıyq» kór­kem fılminiń rejısseri Slambek Táýekeldiń aı­týyn­sha, bas keıipker Orynbaı – ómirde bolǵan adamnyń prototıpi. El basqaryp, bereke-birliktiń uıyt­qysy bolǵan nar tulǵaly azamat beınesin kınoda somdaýǵa nıettengen rejısser kınodramatýrg Lavrentıı Sonǵa qolqa salyp, olar birlese otyryp ssenarııdi jazyp shyqqan. – Keıin fılm óndiriske jiberiler sátte Orynbaı rólin oryndaýǵa daryndy akter Bolat Ábdilmanovty qolaı kórdim. Bu­ryn da birge jumys istep, syral­ǵy bolǵan akterdiń osynaý kúrdeli obrazdy tolyq ashýǵa múmkindigi mol ekenine shúbám bolǵan joq. Sol senimim aqtal­dy. Adamdardyń qıly taǵdyry arqyly tarıhı kezeń shyndyǵyn meılinshe tereńdeı ashýǵa ty­rys­tyq. Belgilegen údeden ta­byl­dyq pa, joq pa, oǵan jalpy kórer­men qaýym, kınotaný­shylar tóre­shi, – deıdi Slambek Táýekel. Fılmnen Nurqanat Jaqyp­baı (Jylqybaı), Muhıtjan Izimov (Ikramjan), Edýard Pak (Petr), Iаkov Lomega (Teıtelbaým), Sergeı Petrov (Potapych), Ánýar Nurpeıisov (Te­mir­jan), Baǵlan Áb­diraıymov (Ýá­lı­jan) jáne t.b. ta­­lanttardyń da oıynyn kóremiz. Taldyqorǵan jaqta, Mataı aýy­lynda, Úshtóbede túsirilgen kar­­tına dál sol halyqtar jer aý­da­rylǵan jerlerde túsirilgen. Kartına barysynda kórermen qaýym mynadaı bir qyzyqty tarıhı derekpen de qaýyshady. San myń­da­ǵan jandardy ajal qushtyrǵan ataq­ty Kalashnıkov avtomatyn Ka­lashnıkov sol Mataıda jasaǵan eken. Biletin­derdiń aıtýynsha, sol avtomatty jasaǵan stanok jergilikti depoda áli saqtaýly turǵan kórinedi. Qonys aýdarylyp kelgen nemis ǵalymy Teıtelbaýmǵa sol qarýdy kórsetýge alyp keletin tus ta tarıh osylaı jasalynatynyn kórsetedi. Fılmniń kórsetiliminen keıin jýrnalıstermen ótkizilgen baspasóz máslıhatynda Lavrentıı Son: – Kórkem fılm bolsa da «Jer­uıyq» – tarıhtyń shyndy­ǵy. Tipti munan da qıyn oqıǵa­lar bolǵan. Al fılm barysyn­daǵy jáıtter 1937 jyly ótedi. Men osynyń bárin óz ba­symnan ke­shirmesem de (1941 jyly týyl­dym ǵoı), aqsaqal­dar­dyń aıtýy­men estelikterdi qalpyna keltirdim. Sol zulmat­ty kórgen keıbir kózi tiri jandar oqıǵalardyń son­shalyqty dál keltirilgenine tań qalyp jatyr. Soǵystan keıingi joq-jitik jyldary kúrd balasy Hasan ekeýmiz mektepte birge oqydyq. Sol do­sym da «oıpyrym-aı, qalaı aınytpaı jasaǵansyńdar» dedi. Al fılmdegi keıipker Oryn­baı degen aqsaqal ómirde bol­ǵan adam. Famılııa­sy esimde qalmapty. Qanshama adamdarǵa jaqsy­lyq jasap, sha­ra­pa­tyn tıgizse de, ózi ómirde óte kóp qıyn­shy­lyq kór­di. Bir qasiretten keıin bir qa­siretke dýshar boldy. О́kinishke qaraı, ol kisiniń taǵ­dyry qalaı aqtalǵanynan habar­syz­byn, – deıdi. Solaı. Fılm Orynbaıdaı márt qazaqtyń Sibirge aıdalýy­men bitedi. Saıasat adamdarǵa ne istemegen?! Alaıda, qanshama qıyn kúnder bolsa da jaqsy adam óz qasıetimen qala beretinin, satqyndardy ýaqyt jaza­laıtynyn osy fılm taǵy da pash etedi. Eń bastysy, fılmniń aty aıtyp turǵandaı, qazaqtar baýy­ryna basqan baýyrlas ha­lyq­tarmen birge – Otanymyz Qa­zaqstannyń jeruıyqqa aı­nal­ǵanyna bú­gin­de kýá bop otyrmyz. Bir aıta ketetin jaıt, bul fılm Saıası qýǵyn-súrgin qur­bandaryn eske alý kúni qar­sańynda Almaty, Astana jurt­shy­lyǵyna qatar kórsetildi. Aınash ESALI, Almaty.