Qazaqstandyq tóraǵalyq: Sabaqtastyq jáne jańashyldyq

Qazaqstannyń Saýd Arabııasyndaǵy elshisi, belgili arabıst-ǵalym Qaırat Lama Shárippen áńgime

– Qurmetti Qaı­rat Qaıyrbekuly, IKU-nyń qury­lý­y­­nyń alǵy­shart­­ta­ry men sebepteri qandaı edi? Bar­lyq iri bastama­lar­dyń, kúrdeli is­terdiń basynda qaı kúnde jeke tulǵalar júredi ǵoı, bul uıymdy qurýǵa belsene eńbek sińirgen qaıratker kim? – XX ǵasyrdyń basynda bir halyq­aralyq uıym qurý arqyly musylman elde­ri­niń basyn qosý ıdeıasy kún tártibine shyq­ty. 1926 jyly qasıetti Mekkede «Búkil­álem­dik Islam Kon­ferensııasy» dep atala­tyn aımaqtyq uıym qury­lyp, onyń úsh jıyny Ierýsalımde, Karachı jáne Mogadıshoda ótti. Alaıda, bul mu­sylmandyq uıym Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵystan keıingi halyqaralyq saıası úderis­ter­ge laıyqty deńgeıde qatysa almady. 1969 jyly Ierýsalımdegi «Ál-Aqsa» meshitin belgisiz bireýler órte­gennen keıin, Saýd Arabııasynyń Koroli Feısaldyń bastama­sy­men 26 musylman eli bas­shylary Marokkonyń asta­na­sy Rabatta bas qosyp, Is­lam dininiń qundylyq­ta­ryn qorǵaýǵa ba­ǵyttalǵan Islam Konferensııa­sy Uıy­myn (IKU) qurý týraly sheshim qabyldady.         – Álemde múshe memle­ket­terdiń sany jaǵynan BUU-dan keıingi ekinshi orynda turǵan halyqaralyq uıymnyń yqpa­ly qazir qandaı dárejede dep oılaısyz? – Azııa, Afrıka, Eýropa jáne Ońtústik Amerıkada, ıaǵnı Jer sharynyń besten bir bóligine ornalasqan 1,5 mıllıardtan astam halqy bar 57 memlekettiń uıytqysy bolyp otyrǵan IKU-nyń bedeli halyqaralyq sahnada joǵary. Qazirgi ýaqytta, ásirese, arab elderinde aýmaly-tókpeli daǵdarystar jú­rip jatqanda halyqaralyq qoǵamdastyq ózin árdaıym baısaldy ustaıtyn Islam Kon­ferensııasy Uıymynyń Bas hatshy­lyǵynyń is-áreketterine oń baǵa berýde. О́ıtkeni, 2005 jyly Mekkede «Onjyldyq is-áreketter baǵdarlamasyn», 2008 jyly Senegaldyń astanasy Dakarda ótken sońǵy 11 sammıtte jańartylǵan Jarǵysyn qa­byl­daǵan Islam Konferensııasy Uıymy­nyń atqaryp jatqan róli barshaǵa aıqyn ári salmaqty. Deı turǵanymen, shtab-páteri Kaırde ornalasqan Arab memleketteri lıgasynyń jumysy toqyraýǵa ushyrap, arab elderi men Irannyń arasynda teketires kúsheıip turǵanda, Afrıka qurlyǵynda jik-jikke bóliný tolastamaı jatqan kezde IKU Bas hatshylyǵy aldynda «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarý» sııaqty kúrdeli mindet pen jaýapkershilik tur. Bizdiń elimiz tóraǵa­lyqty qazirgi zaman tarıhynyń asa kúrdeli kezeńderiniń birinde qolyna alǵaly otyr. Osy kúnderi Qazaqstan Syrtqy ister mınıstri orynbasarynyń tóraǵalyǵymen IKU-nyń Jıdda qalasyndaǵy shtab-páterinde 57 eldiń syrtqy saıası vedomstvolarynyń laýa­zymdy tulǵalarynyń jumys tobynyń jınalystary ótýde, onda Astanada maýsym aıynyń sońynda ótetin IKU-ǵa múshe elder Syrtqy ister mınıstrleriniń kezekti keńe­sinde qarastyrylatyn halyqaralyq jáne aımaqtyq ózekti máseleler talqylanýda. – Uıym musylman elderi arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń barlyq salasyn qam­tyǵan ba? Sonyń ishinde bolashaqta bir­lesken qorǵanys sııaqty  ynty­maq­tas­tyq bolýy múmkin be? – Jyl saıyn ártúrli musylman elde­ri­niń astanalarynda IKU-ǵa múshe elder Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń kezek-kezek ótetin sessııalarynda júzden astam qarar qabyldanady. Bul qujattar musyl­man elderi arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı, aq­parattyq, ekologııalyq, quqyqtyq salala­ry­nyń barlyǵyn qamtıdy. IKU Jarǵy­sy­nyń 2-babyna saı, Uıymǵa múshe elder Birikken Ulttar Uıymynyń Jarǵysynda kór­setilgen ortaq maqsat-múddeler men qa­ǵı­dattarǵa súıenedi jáne musylman elderi arasynda týyndaǵan daýly máselelerdi beıbit jolmen sheshedi, ári ózara qarym-qatynastarda bir-birine qarsy qarýly kúsh kórsetýden ne ony qoldanýdan bas tartady. – Jasyratyny joq, «sharıǵat zań­da­ry» dese, radıkaldy ateıstik tár­tip­ten shyqqan postkeńes­tik elderdiń kóptegen aza­mattarynyń áli kúnge aza boıy qaza turady. Al IKU aıasyndaǵy uıym­dar, so­nyń ishinde Islam damý banki sharıǵat erejesimen áreket etetin kórinedi. Bul ere­je­niń zaıyrly qoǵam­daǵy bank tártibinen qanshalyqty aıyrmashylyqtary bar? – «Qıyndyqta jegen quıqanyń dámi aýyzdan ketpes» dep qazaq atam aıtqandaı, táýelsizdigimizdi alǵashqylardyń biri bolyp tanyǵan arab elderi bolatyn. 1995 jyly Qa­zaqstannyń Islam Konferensııasy Uıy­my­nyń tolyq músheligine ótý-ótpeý qajet­tiligi tóńireginde bizdiń saıasatkerlerdiń arasynda qyzý pikirtalas bolǵanyn da búgin kópshilik bile bermeıdi. Sonda Elbasymyz­dyń kemeńgerligi men tapqyrlyǵy arqa­syn­da musylman elderimen qarym-qatynas­tarymyzdy ornatýdyń alǵashqy kezeńinde «aldymen ekonomıka, sosyn saıasat» qa­ǵıdatyn ustandyq. IKU-nyń arnaıy qarjy ınstıtýty bolyp sanalatyn Islam damý banki Qazaqstannyń sol kezdegi ekono­mıka­lyq reformalaryn qoldaý maqsatynda Almatyda óz ókildigin ashty. Kúni búginge deıin Islam damý bankiniń úsh musylman elinde – Marokko, Malaızııa jáne Qazaq­standa aımaqtyq ókildigi bar ekenin maq­tanyshpen aıtamyz. Islam damý bankimen qatar, arab elderiniń baı qarjy qorlary Almaty – Astana jolyn salýǵa, Saýd Ara­bııasy, Birikken Arab Ámir­likteri, Oman Sultanaty, Kýveıt, Katar ókimetteriniń tegin granttar arqyly ja­salǵan kómegimen Astana­da­ǵy Parlament Senatynyń ǵıma­ra­ty, Saltanat saraıy, Aýyl sharýashylyǵy mı­nıs­trliginiń ǵımaraty, Kar­dıologııalyq ortalyq, «Nur Astana» meshiti sekildi kór­nekti keshenderdiń salyn­ǵa­nyn atap ótýimizge bolady. Bul úrdis odan ári jal­ǵasyn tabýda: byltyr Islam damý banki Ba­tys Qytaı – Batys Eýropa jolynyń Jam­byl oblysyndaǵy bóligin qar­jy­­landyrý úshin 176 mln. AQSh dollary kó­leminde je­ńil­detilgen nesıe berdi. Qazirgi ýaqytta Qa­zaqstan Úkimeti men Islam damý banki ara­synda aldaǵy eki-úsh jyl ishinde elimizdiń iri ınvestısııalyq jobalaryn qar­jy­­lan­dy­rýǵa arnalǵan «Jol kartasy» ázir­lený­de. Osynyń barlyǵy – ıslamı qarjy­landyrý qaǵıdattary negizinde júzege asady. – Al basqa uıymdar is-qımyl­dary­nyń qandaı erekshelikteri bar? Máselen, Islam jańalyqtar agenttiginiń, Islam kásiptik-tehnıkalyq bilim berý ortaly­ǵy­nyń, Islam ǵylymı-tehnıkalyq damý qorynyń, t.b. degen sekildi. – Islam Konferensııasy Uıymyna qa­ras­ty 4 arnaıy ınstıtýt – Islam damý banki, Bilim, ǵylym jáne mádenıet jónindegi uıym (ISESKO), Halyqaralyq Islam ja­ńa­lyqtar agenttigi (IINA), Musylman elderiniń teleradıo uıymy (ISBO), 8 sýb­sıdıarly ınstıtýt – Musylman  elderiniń Statıstıkalyq, ekonomıkalyq jáne áleý­mettik zertteýler ortalyǵy, Islam tarı­hyn, óneri men mádenıetin zertteý ortaly­ǵy, Saýdany damytý ıslam ortalyǵy, Fıkh Islam akademııasy, Islam yntymaqtastyǵy qory, Bangladesh, Nıger, Ýgandadaǵy ıslam ýnıversıtetteri jáne 11 affılırli ınstıtýt – Islam saýda-ónerkásip palatasy, Islam memleketteriniń astanalary men qala­lary uıymy, Búkilálemdik Islam ǵylym akademııasy, Halyqaralyq Qyzyl Aı Islam komıteti, Halyqaralyq arab-musylman mektepteriniń federasııasy, Islam konfe­rensııasynyń Jastar forýmy, Musylman skaýttarynyń Halyqaralyq odaǵy, Teńiz kemeleri ıeleriniń Islam assosıasııasy, Mu­sylman elderiniń sarapshylar federasııa­sy, Tótenshe elektrondy jaǵdaılarǵa toı­ta­rys beretin top sekildi ártúrli musylman elderiniń basty qalalarynda ornalasqan aımaqtyq mekemeler bar. Olar týraly tolyq maǵlumattardy elshilik shyǵarǵan «Qazaqstan Islam Konferensııasy Uıy­my­na tóraǵalyq etedi» dep atalatyn eki tom­dyq kitaptan taýyp alýǵa bolady. Osy oraı­da bárimiz zor yntamen oqıtyn «Egemen Qazaq­stan» gazeti arqyly Qazaq­stan­nyń barlyq basylymdaryna, teleradıo ar­nalaryna usy­nys engizýge ruqsat etińiz. 28-30 maýsym kún­deri Astanada ótetin IKU-ǵa múshe elder Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń 38-shi sessııasyna osy atalǵan Uıymǵa qarasty barlyq aımaqtyq mekeme­lerdiń basshylary da qatysady. Sol alqaly jıyn barysynda ju­mys isteıtin baspasóz ortalyǵynda qalamdas áriptesterimizge aı­maq­tyq mekemelerdiń ókil­derimen tikeleı suhbattar ótkizip, kókeıkesti saýaldardy qoı­yp, olardyń atqaryp jatqan ıgi shara­larymen oqyrmandardy, kórermen­der­di, tyńdaýshylardy tanystyrsańyzdar degen tilegimiz bar. Baspasóz ortalyǵynda elshilik shyǵarǵan anyqtama kitaptar jýrnalıster úshin tegin taratylady.      – IKU-nyń basqa halyqaralyq uı­ym­darmen qarym-qatynasy qandaı? So­nyń ishinde, máselen, EQYU-men qandaı baılanysy bar? – Islam Konferensııasy Uıymy Birikken Ulttar Uıymy, IýNESKO, IýNISEF, BUU Damý baǵdarlamasy, BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy baǵdarlamasy, BUU О́nerkásiptik damý jónindegi baǵdar­la­masy, BUU Joǵarǵy komıssarynyń Bos­qyn­dar isi jónindegi basqarmasy, Dúnıejú­zilik densaýlyq saqtaý uıymy, Qyzyl Krest jáne Qyzyl Aı qoǵamdarynyń Ha­lyqaralyq federasııasy, Arab memleketteri lıgasy, Túbektegi arab memleketteri yn­tymaqtastyǵynyń keńesi, Afrıka odaǵy, Qosylmaý qozǵalysy, Ekonomıkalyq ynty­maqtastyq uıymy, Eýropa Keńesi, Eýropa Keńesiniń Parlamenttik Assambleıasy sekildi bedeldi halyqaralyq uıymdarmen jahan­daný zamanyndaǵy ózekti máseleler boı­ynsha turaqty túrde pikir almasýda, maqsat-múddeleri bir jerden shyqqanda qoıan-qoltyq birlesip is-áreketter de jasaýda. Halyqaralyq sahnada 40 jylǵa jýyq Islam Konferensııasy Uıymy men Eýro­padaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy (EQYU) tatý-tátti kórshilik qaǵı­dat­tary negizinde ómir súrip kelgen bola­tyn. Bir atap óterligi – EQYU-ǵa múshe 56 eldiń segizi – Albanııa, Ázirbaıjan, Qazaq­stan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan, Túrkııa, Túrkimenstan – Islam Konfe­ren­sııasy Uıymynda da tolyqqandy múshe mem­leketter. Onyń ústine Aljır, Aýǵan­stan, Egıpet, Iordanııa, Marokko jáne Týnıs EQYU-nyń seriktesteri bolyp tabyla­dy. Uly Abaıǵa uqsatyp aıtqanda, «EQYU-nyń mú­sheliginen segiz, seriktestiginen altaý, jal­ǵyz­dyq kórer jaıym joq», dep ıisi musylman úmbetine adal qyzmet atqaryp jatqan IKU-nyń EQYU-men etene jaqyn­dasýy eki bedeldi uıymǵa múshe Qazaq­stannyń ıgi bastama­larynan bastaldy desek, artyq aıtpaǵan bolar edik. IKU Bas hat­shysy Ekmeleddın Ih­sanoǵly 2008 jyl­dyń qazan aıynda Astanada ótken «Or­taq álem: ártúrlilik arqyly ilgerileý» atty halyqaralyq forýmǵa, odan keıin ótken jyldyń jeltoqsan aıynda EQYU-nyń Ys­tambuldan keıin araǵa 11 jyl salyp Astanada ótken tarıhı sammıtine qatysýy arqy­ly álemniń 105 memleketin qamtıtyn EQYU men IKU arasynda «qazaqstandyq dos­tyq kópiri» salyndy. Eki iri uıymnyń tizginin birdeı ustaǵan jıyrma jasar Qa­zaqstanǵa qazirgi ýa­qytta halyqaralyq qoǵamdastyq dán rızashylyǵyn bildirýde. – Elshi myrza, bedeldi uıymnyń tóraǵalyǵyna qol jetkizý jolynda qandaı áreketter jasaldy? IKU tóraǵalyǵyna Qazaqstan qalaı tańdaldy? – IKU-ǵa múshe elder shartty túrde úsh topqa bólinedi: 22 arab elderiniń toby, 16 Azııa elderiniń toby jáne 19 Afrıka elderiniń toby. Osy toptar kezekpe-kezek Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń kelesi sessııasy qaı elde ótetini týraly ortaq pikirge kelip, aldymen toptyń ujymdyq sheshimin sessııanyń qorytyndy qujatynyń jobasyna engizedi. Sessııanyń sońǵy kúni barlyq musylman elderiniń delegasııalary ony qarastyryp, biraýyzdan qabyldaıdy. IKU-ǵa múshe elder Qazaqstannyń osy bedeldi halyqaralyq uıymǵa tóraǵalyq etýine múddeli ekenin 2007 jyldan beri tanytyp keledi. Sol jyly Pákstanda (Azııa eli), 2008 jyly Ýgandada (Afrıka eli), 2009 jyly Sırııada (Arab eli), 2010 jyly Tájikstanda (Azııa eli) jylma-jyl ótken sessııalardyń qorytyndy qujattarynda Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyndaǵy tóraǵalyǵyna qoshemet kórsetilip, 2011 jyly sol jınaǵan mol tájirıbesimen musylman álemine jańa úrdis ákeletininen úmit etip, onyń tóraǵa bolǵanyn qalaıtyndyqtaryn turaqty túrde bildirip otyrdy. Tipti, musylman elderi sessııalar ótetin elderdi tańdaǵanda «Azııa eli, odan keıin Afrıka eli, sosyn arab eli bolady» degen hattamalyq dástúrdi de Qazaqstannyń tóraǵalyǵy úshin buzýǵa deıin bardy. Bul bizdiń eldiń bedeli musylman áleminde óte joǵary ekenin bildiredi. Onyń ústine Elbasymyz salǵan «qazaqstandyq joldy» osy jyldyń basynda tosynnan bastalǵan daǵdarystardan shyǵýǵa áreket jasap jatqan arab elderine úlgi retinde usynýǵa daıynbyz. – Elbasynyń álemdik qarym-qatynasty jaqsartý, beıbitshilik pen turaqtylyq saqtaý baǵytyndaǵy bastamalaryn Islam álemi qalaı baǵalaıdy? Sonyń ishinde Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin uıymdastyrýyna kózqarastary qandaı? – Elbasymyzdyń bastamasymen 2006 jyldyń qyrkúıek aıynda Semeıde Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Túrkimenstan Ortalyq Azııada ıadrolyq qarý-jaraqtan ada aımaq qurý týraly kelisim-shartqa qol qoıǵanyn bárimiz bilemiz. Islam Konferensııasy Uıymy óziniń osy bes múshesiniń ortaq sheshimin qýattap, basqa aımaqtardaǵy memleketterge de úndeý jasady. IKU Prezıdent N.Nazarbaevtyń 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-árekettiń halyqaralyq kúni dep jarııalaýyn birden qoldap, byltyr tamyz aıynda Uıymnyń shtab-páterinde Qazaqstannyń óz  táýelsizdigin alǵan sátten bastap óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan Semeı ıadrolyq polıgonyn jabýy, qýaty jóninen álemdegi tórtinshi zymyrandyq-ıadrolyq arsenalynan bas tartýy jáne onyń ınfraqurylymyn tolyqtaı joıýy sekildi naqty úlesterin nasıhattaıtyn arnaıy fotosýretter kórmesin uıymdastyrdy. Bul saıası sharaǵa IKU  janyndaǵy 57 eldiń turaqty ókilderi qatysty. Kóptegen elder basshylarynyń órkenıetter arasynda únqatysý júrgizýge qatysty ıgi bastamalary bar. Alaıda, Saýd Arabııasynyń Koroli, Qos kıeniń shyraqshysy óziniń arnaıy ókilin Qazaqstannyń ultaralyq jáne dinaralyq kelisim jónindegi ónegeli úlgisine aınalǵan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń úsh sezine ǵana turaqty qatystyrdy. Mekkede ornalasqan Dúnıejúzilik Islam lıgasynyń Bas hatshysy men Ál-Azhar sheıhy Astanadaǵy dinı forýmdarǵa belsendi qatysýshylar. Qazir musylman elderiniń ókilderi Qazaqstan Parlamenti Senaty janyndaǵy Sezd hatshylyǵymen birge 2012 jyly ótetin tórtinshi alqaly jıynǵa daıyndyq sharalaryn júrgizýde.  – Qazaqstanǵa Islam áleminiń ınvestısııasy tartylsa, onyń qanshalyqty erekshelikteri bolýy múmkin?  Jalpy, Qazaqstan halqy IKU-men tyǵyz yntymaqtasý arqyly ne utady dep oılaısyz? – Aldaǵy 7-9 maýsym kúnderi Astanada ótetin 7-shi Dúnıejúzilik Islam ekonomıkalyq forýmyna (DIEF) musylman áleminiń túkpir-túkpirinen júzdegen isker adamdar keledi dep kútilýde. DIEF-tyń basty maqsaty – Qazaqstannyń údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýynyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde iske asyp jatqan jobalarǵa arab ınvestısııasyn tartý bolyp tabylady. Máselen, búgingi tańda Saýd Arabııasy óziniń mal sharýashylyǵyn saqtap qalý úshin jyl saıyn 7 mıllıon tonna arpany Qazaqstannan satyp alýǵa daıyn. Munyń ózi arab ınvestısııasynyń kómegimen bizdiń aýyl sharýashylyǵymyzdy damytýǵa jáne ónimderimizdi ótkizetin turaqty rynoktarmen jumys isteýge zor múmkindikter beredi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT.