1 maýsym – Balalardy qorǵaýdyń halyqaralyq kúni

Bar jaqsylyq – balalarǵa

Halyqtyń ál-aýqatyn únemi jaqsartyp otyrý Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń strategııalyq baǵytynyń basty maqsaty bolyp tabylady. Sondyqtan mem­leketimiz azamattardyń áleýmettik qoldaýǵa zárý belgili bir toptaryn júıeli jáne turaqty túrde erekshe qamqor­lyq­qa alady. Osy oraıda balalardy qorǵaýǵa qatysty qol­daý túrleri, onyń ishinde múgedek balalardy qamqorlyqqa alý Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ju­mys­tarynyń basym baǵyty bolyp otyr. Halyqaralyq balalardy qorǵaý kúni qarsańynda biz Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vıse-mınıstri Serik AHMETOVPEN áńgimelesken edik. – Serik Ábjálıuly, al­ǵash­qy suraǵymyz múgedek ba­lalar sany týraly bol­maq. Qazirgi kúni Qazaq­stan­da olardyń naqty sany qansha? – Bıylǵy jyldyń 1 ma­my­ryn­daǵy esep boıynsha elimizdegi múgedek balalar sany 56 839 bolyp otyr. Onyń ishinde 16 jasqa deıingi balalar sa­ny 48 049 nemese elimizdegi atal­mysh jasqa deıingi bala­lar­dyń 1,1 %­-yn quraıdy. Olar­­dyń barlyǵyna el zań­da­ryna sáıkes, áleýmettik kómek jáne me­dısınalyq, pedagogı­ka­lyq tú­ze­tý túrindegi qoldaý kórsetiledi. Sonymen qatar mú­gedek bala­lar­dy emdeý jáne ot­basynyń mate­rıaldyq jaǵdaıyn jaqsartýdy qamtamasyz etý qa­rastyrylǵan. – Balalarǵa beriletin ar­naıy járdemaqylar kólemi qan­daı? – Qazirgi tańda múgedek ba­la­lar­ǵa aı saıyn múgedektigi úshin áleý­mettik járdemaqy jáne ba­lalarǵa beriletin kómek or­nyna arnaıy memlekettik jár­demaqy beriledi. Olardyń kór­setkish­te­rine keletin bolsaq, 16 jasqa deıingi múgedek bala­larǵa 17 684 teńge, birinshi dá­re­jeli múge­dek­terge – 24 321, ekinshi dárejeli múgedekterge 20 247 teńge, al úshinshi dáre­jeli múgedek ba­la­larǵa 15 103 teńgeni quraıdy. 2008 jylǵy Elbasy Jol­daý­yna sáıkes, memlekettik áleýmettik járdemaqy men ar­naıy memlekettik járdemaqy­ny ortasha eseppen jyl saıyn 9 %-­ǵa kóterip otyrý qarasty­rylady. 2009 jyly 44 700 múgedek bala 638,1 mln.teńge ar­naıy memlekettik kómek aldy. Al ótken jyly 45 810 bala 724,1 mln. teńgeniń áleýmettik kómegin alsa, 2011 jyldyń alǵashqy toqsanynda bul kór­setkish 48 049 balaǵa 214,1 mln. teńgeni kórsetti. 2007 jylmen salystyrǵanda 4 jáne odan da kóp balaly analarǵa beriletin járdemaqy 4 esege ósip, 1 mamyrdaǵy kórsetkish boıynsha 45 630 teńgeni qu­raıdy. Al bir jasqa deıingi ba­lanyń kútimine beriletin jár­demaqy 2,4 esege kóbeıip, birinshi balaǵa 8 316 (5,5 AEK), ekinshi balaǵa (6,5AEK), úshin­shi balaǵa 11 340 teńge (7,5AEK), tórtinshisine 12 852(8,5 AEK) teńgeni quraıdy. Taǵy bir atap ótetin jáıt – ótken jyldan bastap múgedek balany tár­bıe­lep otyrǵandarǵa eń tó­men­gi aılyq eseptik kórsetkish járdemaqysynyń taǵaıyn­da­lýy. Bul jumysyn tastap, úı­de balamen aınalysýǵa máj­búr bolǵan ata-analar úshin ótkir másele bolatyn. 2010 jyly mundaı kómekti 51 178 ata-ana jáne qamqorshy alǵan. Al bıylǵy jyldyń alǵashqy toqsanyndaǵy 2674,4 mln.teń­geniń kómegin 53 319 adam al­ǵan. Múmkindigi shekteýli bala­la­ry bar otbasylarǵa áleý­met­tik kómek berý maqsatynda úıde oqytylyp, tárbıe­lene­tin 11 659 múmkindigi shekteýli balaǵa barlyq oblystarda jergilikti bıýdjet esebinen tólemaqy berilip otyrady. Al bilim alý barysynda beriletin aı saıynǵy ortasha tólemaqy 4 myń teńge. – Múmkindigi shekteýli mú­gedek balalardy oqytý máselesi qalaı sheshilýde? – Múmkindigi shekteýli balalardy oqytý máselesimen Bilim jáne ǵylym mınıstrligi aınalysady. Onda múgedek balalar týraly málimetter boı­ynsha ortalyqtandyrylǵan bank jáne arnaıy uıym jelisi qurylǵan. Bul bilim berý uı­ymdarynyń keńeıýi boıynsha úılesimdi sharalar qabyl­daý­ǵa, sondaı-aq respýblıka boı­ynsha jáne ár aımaqtarda arnaıy bilim berýdi basqarý júıesiniń sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi. Psıhologııa­lyq­­-medısınalyq-­pedagogıka­lyq konsýltasııa jelisi ke­ńeıdi. Bul múmkindigi shekteýli balalardyń damýyndaǵy artta qalýshylyqty erte bastan anyqtaýda úlken kómegin tıgizýde. Respýblıkada ondaı PMPK sany – 57. Inklıýzıvti bilim berý de damý ústinde. Búginde arnaıy túzetý uıym­darynyń sany 101-di quraı­dy. Jalpy bilim beretin mektepterde arnaıy synyp­tar sanyn eki esege art­tyr­dyq. О́tken jyly olardyń sany 1155 birlikke jetti. Deni saý qurdastarymen únemi aralasý olardyń qo­ǵam­ǵa birigýi jáne áleý­met­tik beıimdelýi sekildi másele­lerin tıimdi sheshýge septesedi. Son­dyqtan 98 mektepke deıingi bilim berý mekemesinde jáne 1 286 jalpy orta mektepte ın­klıýzıvti oqytý múmkindikteri qarastyryl­ǵan. Onda 17 myńnan astam múm­kindigi shekteýli balalar durys damý ústindegi qur­dastarymen birlesip, damý ústinde. Jańa úlgidegi arnaıy uıym jelisi de damyp keledi. О́tken jyly 17 reabılıtasııalyq orta­lyq, 124 psıhologııalyq-­pedago­gı­kalyq korreksııalaý jáne 402 logoped pýnkti jumys istedi. Sonymen qatar 380 ınklıýzıvti bilim berý jáne korreksııa kabınetteri óz mindetterin atqarýda. Korreksııalyq uıymdar arnaıy qural-jabdyqtarmen, oqytýdyń kómekshi tehnıkalyq jáne kom­pen­satorlyq quraldarymen jab­dyq­talady. Atap aıtsaq, sýrdotehnıka, tıflotehnıka, relaksa­sııa­ǵa arnalǵan sensorly jáne jumsaq bólmelermen, logopedtik jáne emdeý trenajerlerimen 42%-ǵa qamtamasyz etilgen. Jańa úlgidegi oqytý uıymdary buryn oqytýǵa kelmeıtin balalardy oqý úderisine engizýge múmkindik berýde. Qoryta aıtsam, elimizdegi múmkindigi shekteýli balalardy arnaıy jalpy bilim berý baǵdarlamalarymen qamtý 42,6%-dy quraıdy. – Múgedek balalarǵa áleý­met­tik kómek kórsetý jáne rea­bı­lıtasııanyń derbes baǵdar­la­ma­syna sáıkes olardy teh­nı­kalyq kómekshi quraldar­men, mamandarmen qamtamasyz etý másele­leri týraly da aıta ketseńiz. – Iá, oryndy aıtasyz. Sońǵy 3 jyl ishinde 7 myńnan astam ba­laǵa protezdik-ortopedııalyq kó­mek kórsetildi. 3 myńǵa jýyq kóz jáne qulaq kemistigi bar bala, sýrdo, tıflotehnıka (estý ap­pa­raty), kóp fýnksııaly belgi júı­e­simen jáne basqa da tehnıkalarmen qamtamasyz etildi. Múgedek­tigi bar 1748 balaǵa arba-oryn­dyq berildi. Jyl saıyn 1000-ǵa jýyq bala sanatorıı-kýrorttyq em alýǵa jiberiledi. Jalpy al­ǵanda, elimizde arnaıy áleý­met­tik qyzmet túrlerimen múgedek balalardyń 30%-y (17 079 adam) qamtylǵan. 2009 jyldan bastap áleý­met­tik jumystar boıynsha mamandar daıyndaýǵa, defektologtar, logopedter, ádiskerler, dene shynyq­tyrý muǵalimderin, eńbek nus­qaýshysy, nevropatolog sekildi qat mamandyqtardy engizý qar­jylandyryla bastady. Atap kórseter jáıt, arnaıy áleýmettik qyzmet kórsetýdiń básekeli rynogyn qalyptastyrý maqsatynda sala boıynsha memlekettik tapsyrysty oryndaýǵa úkimettik emes uıymdar keńinen tartylýda. 2010 jyly úkimettik emes uıymdar psıhonevrologııa­lyq aýrýlarmen aýyratyn 2 myń adamǵa 446,5 mln.teńgege arnaıy áleýmettik qyzmet kórsetken. Jalpy, múgedek balalardyń kóp bóligi tolyqqandy emes ot­basylarda, kóbinese ákesiz ósedi. Al bul tájirıbe kórsetip otyr­ǵan­daı, az qamtylǵan otbasy­lar­ǵa jatady. Áleýmettik qamtama­syz etýdiń jańa formalaryn engizý arqyly múgedek balalardy tárbıelep otyrǵan analardy múgedek balanyń qajetti kómek keshenin alýǵa quqyn saqtaı oty­ra jumysqa ornalastyrý múm­kin bolyp otyr. Múgedektigi bar ba­lalardy tárbıelep otyrǵan eń­bekke qabiletti otbasy múshele­rin qoldaý maqsatynda memleket salyq tóleýge jeńildik beredi. Jalpy, Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń búgingi tańda memleketimizdiń basym baǵyty retinde aıqyndap bergen strategııalyq baǵdary boıynsha ári Memleket basshysynyń jańa áleýmettik saıasatty qalyptasty­rý­ǵa negizdelgen «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz!» atty Jol­daýyna sáıkes qoǵamdaǵy áleý­mettik qoldaýdy bir sátke bolsyn tolastatpaı, azamattardyń ál-aýqatyn arttyrý úshin tynbaı eńbek etý paryzymyz. Al kishkentaı búldirshinderimiz osy qo­ǵamnyń múshesi ári erteńi. Son­dyqtan da olar esh ýaqytta memleket nazarynan tys qalmaıdy. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Venera TÚGELBAI.  

Biz – qazaq eliniń bolashaǵymyz!

Balalardy qorǵaý kúnine jáne Otanymyzdyń Táýelsiz­di­gi­ne oraı, búgin elordada jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan bala­lar­ǵa arnalǵan respýblıkalyq «Tań Sholpan» konkýrsy óz jumysyn bastaıdy. Keshe osy konkýrsqa arnaıy kelgen eli­miz­diń bir top úlbiregen ulda­ry men gúldeı qulpyrǵan qyz­daryn temir jol vokzalynan qar­sy alý rásimi ótti. Bul konkýrs sońǵy 5-6 jyl kóleminde jetim balalardyń boı­yndaǵy daryndy ashý maq­sa­tynda uıymdastyrylyp kele jat­qanyn aıta ketkenimiz lázim. Osy jolǵy óner saıysyna 10-18 jas aralyǵyndaǵy 150 bala qa­tysady. Olardyń bári de ata-ana­sy joqtar jáne ártúrli jaǵ­daıǵa ushyraǵandardyń ul-qyzdary deýge bolady. Bular­dyń deni balalar úıinen kelse, qalǵan birazy ot­basy úlgisindegi janashyrlar­dyń qamqorlyǵyn­da­ǵylar. Konkýrsqa qatysýshylar óz ónerlerin jeke jáne ózderi qur­ǵan ansamblderde kórsetedi. Olardyń segiz qyrly, bir syr­ly talpynysyn qazylar alqa­sy baǵalap, jeńimpazdarǵa dıp­lomdar men baǵaly syılyq­tar tapsyrý kózdelgen. Jáne bir aıtarymyz, mundaı ju­mys­ty Astanada ótkizýdiń de ózindik sebebi bar eken. Olarǵa elordany tanystyra otyryp, joǵary patrıottyq rýhyn oıa­typ, ózderine qamqorlyq jasap jatqan Otanyna adal bolý, meıirim men shapaǵatty tú­si­nip, tárbıeshileriniń eńbegin baǵalaýǵa baýlý. Biz osy konkýrsqa Jez­qazǵan qalasynan kelgen ot­basy úlgi­sin­degi balalar úıiniń tárbıe­le­ný­shi­leri Ba­tyr­lan Jańabergen men Oraz Ahmetovti baýyry­myzǵa tart­qanda, olar ózderiniń qam­qorshylaryna rızalyǵyn bil­dire kelip, qoldaryndaǵy qa­sıetti qara dombyrany qatar turyp qaǵyp-qaǵyp jibergende, halyq kúıi «Salkúreń» vokzal ishin kernep ketti. Al Alma­ty­daǵy №1 balalar úıi­niń tár­bıe­lenýshileri Iýlııa Anıshýk pen Alan Kıt óz­deriniń qazaq tiline jetik eken­dikterin ańǵartyp, «Boz­torǵaı» ansambliniń quramyn­da Qur­man­ǵazynyń «Adaı», «Bal­by­raýyn» kúıle­rin tartý­ǵa qatysatynyn, ózge de án­derdi aıtatyndaryn jetkizdi. Osy kelgen balalardyń qaı-qaısy­symen tildesseń de, júz­derinde kúlki turǵanymen, jap­aqtaǵan janarlarynan bir muń aıqyn kórinip qala beretini bar. Iá, baladan asqan baqyt bar ma? Al sol balaǵa eń al­dymen qajeti ata-ananyń qamqorlyǵy, aıaly alaqany. Keıde ata-ana degen aty bol­ǵanymen, zaty ilikke ilin­beı­tinderdiń tálkeginen taǵdyrly balalardyń aramyzda azaı­maı kele jatqany anyq. Áıtse de táýelsiz memleketi­miz­diń, El­ba­sy­nyń qamqorlyǵy­nyń ar­qasyn­da olar barlyq jaq­sylyqtan kem qalyp júrgen joq. Sonyń bir aıqyn dáleli, osy «Tań Sholpan» konkýrsy der edik. Súleımen MÁMET. Sábı kúlkisi bárinen qymbat Jarymjan jandardyń kóńilin aýlap, kómek kórsetý – halqymyzdyń qashannan bergi qasıeti. Osyndaı ǵasyrdan ǵasyrǵa ulasyp, ata-babamyzdan jetken qasıettiń arqasynda qazaq halqy eshkimdi jetimsiretpegen. «Jetim kórseń, jebeı júr» degen sóz de osyndaı kezde aıtylǵany belgili. Múgedek adamdarǵa kómek kór­setý Keńes Odaǵy kezinde de júrgizilgen bolsa, qazirgi tańda da jarymjan jandardyń jany­nan tabylyp, memlekettiń qam­qorlyǵyna alý elimizde júr­gi­zilip jatqan úlken áleýmettik saıasat bolyp tabylady. Búginde túrli mekemelerdiń Halyqaralyq balalardy qorǵaý kúni qar­sa­ńynda sábı kezinen túrli aýrý­larǵa shaldyqqan balalarǵa jyl saıyn kómek kórsetýdi dástúrge aınaldyrǵanyn atap ótken jón. Jaqynda solardyń biri «Nur Otan» partııasynyń «Birlik» fı­lıalynyń músheleri men Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdenti­niń Is basqarmasy ortalyq ap­paratynyń qyzmetkerleri birigip, Aqmola oblysynyń Pervomaı  aýy­­lynyń júıke aýrýlaryna shal­dyqqan balalarǵa arnalǵan áleýmettik medısınalyq mekemesinde bolyp, dástúrge aınalǵan qaıyrymdylyq sharasyn ótkizip qaıtty. Osy jerde Astrahan aýda­nynyń ákimi Rashıt Ákimov, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Is basqarmasynyń uıym­dastyrý jáne kadr jumysy bó­liminiń meńgerýshisi Boran Dúı­senov, «Nur Otan» HDP Astana qalalyq fılıalynyń «Birlik» bólimshesi tóraǵasynyń orynba­sary Ǵalym Jumshaev pen basqa da azamattar balalardyń jaǵ­daıy­men tanysyp, ózderimen ákel­gen syılyqtardy tabys etti. Bul mekemeniń ózi Pervomaı aýylynda 1946 jyly qurylǵan. 2007 jyly Elbasy N.Nazarbaevtyń bastamasy­men balalar úshin turýǵa qo­laıly ǵımarat salý týraly sheshim qabyldandy. Sol kezde Balalar úıin salýǵa elimizdiń 200-den astam uıymdary men jekelegen azamattary at salysty. Qazirgi kezde aýmaǵy keń, birneshe ǵımarattan tu­ratyn balalar ınternatynda júıke aýrýlaryna shaldyqqan balalardy emdeý men kútýge qajetti jaǵdaıdyń bári bar. Munda balalar emdelip qana qoımaı, konsert ótkizip, sýret salýmen, sportpen aınaly­sa­dy. Internatta 70 bala emdelse, olarǵa 105 adam qyzmet kór­setedi. Balalar úıiniń dı­rektory Záýre Jangeldınova­nyń aıtýynsha, balalar 18 jasqa tolǵannan keıin Kýpchanovka aýylyndaǵy 520 adamǵa arnalǵan eresekter mekemesine jiberiledi. Al Balalar úıin­de olar birneshe saty boı­ynsha emdelse, 4 tıpke bólin­gen oqytý júıesimen bilim ala­dy. Balalardy emdeýmen kóbine áıelder aınalysady. Máselen, Marıana Chýgýnova psıhologııa­lyq jaǵynan emdese, basqa mamandar eńbekpen baý­lıdy. Al Dúısenbaı Qy­dyr­baev sııaqty oqytýshylar qazaq tilin qyz­metkerler men ba­lalarǵa úıre­týmen aınaly­sady. Dastan KENJALIN, Aqmola oblysy, Astrahan aýdany. Oralman  ul-qyzǵa kómek  kórsetildi Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń OQO boı­yn­sha ókildigi jáne respýblıkalyq «Atajurt meıirimi» qoǵamdyq qory birlese otyryp, «Aǵaıyn­nan meıirim» aksııasyn Sary­aǵ­ash, Qazyǵurt, Túrkistan, Kentaý, Otyrar aýdandarynda ótkizip, áleýmettik jaǵdaıy tómen oralman otbasylarynyń 150-den astam balalaryna kıim-keshek, t.b. zattar berdi. Atalmysh sharaǵa oblystyq meshitten Mu­hamed­jan Jamantaıuly men qor tóraǵasy Artyqbaı Úkibaev uıytqy boldy. Qaıy­rym­dy­lyq shara barysynda demeýshiler tarapynan 600 myń teńge kóleminde qarjy jum­saldy. Muhamedjan ESTEMIROV, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy OQO boıynsha ókil ımamynyń orynbasary.   Nárestege qujat alý da mindet «Bala memlekettiń qorǵaýynda bolady. Balalaryna qamqorlyq jasaý jáne tárbıeleý – ata-ananyń tabıǵı quqyǵy ári paryzy» (QR Konstıtýsııasynyń 27-baby) О́mirge kelgen balaǵa qujat alý ata-ananyń mindeti bolyp tabylady. Elordamyzdyń Esil aýdandyq ádilet basqarmasynyń azamattyq hal aktilerin tirkeý bólimi qalamyzdyń sol jaǵa­laýynda ornalasqan № 3 perzenthanada, Ana men bala ulttyq ǵylymı ortalyǵynda týǵan ba­lalardyń týýyn tirkeýdi qam­tamasyz etedi. Balalarǵa «Jeke tulǵa» aqparattyq júıesi boı­ynsha jeke ıdentıfıkasııalyq nómir beriledi. Aǵymdaǵy jyl­dyń basynan beri bizdiń AHAJ bóliminde 4000-ǵa jýyq náreste tirkeldi. Sonymen qatar, dúnıege jańa kelgen sábıge at qoıý rásimi de adam ómirindegi óte mańyzdy ári aıtýly oqıǵa bolyp taby­lady. Qazaq halqy balaǵa at qoıý kezinde beriletin esimge erekshe kóńil bóledi. Tipti elimizde bo­lyp jatqan oqıǵalarǵa sáıkes balalaryn «Azııada», «Sammıthan» dep ataǵandar da bar. Osy kúnderi ultymyzdyń salt-dás­tú­rine sáıkes ata-analardyń qa­laýy boıynsha balalardyń tek­teri men esimderi taza qazaq tilinde jazylady desem, ata-analar balanyń týýyn tirkeý týraly AHAJ organyna óti­nishti bala týǵan kúnnen bastap, eki aı merzimnen keshiktirmeı berýleri tıis. Al eki aı merzim ótkennen keıin týýdy tirkeý Ádilet mınıstrligi bekitken nysan boıynsha, aýmaq­tyq Ádilet departamentiniń AHAJ bóliminiń qorytyn­dy­syna sáıkes júrgiziledi. Eger balanyń týýy onyń naqty týǵan jerinde emes, ata-ana­synyń nemese olardyń bireýi­niń turatyn jeri boıynsha tirkeletin bolsa, balanyń týý týraly kýáliginiń «týǵan jeri» baǵanasynda balanyń tirkelgen jeri kórsetiledi. Baqytjamal BAZARBAEVA, Astana qalasyndaǵy Esil aýdandyq ádilet basqarmasy  AHAJ bóliminiń bastyǵy.