«Jadovskaıadan»...

«Qoıshy!» Maqalada baıan etkeli otyrǵan jaıdy aýy­zeki áńgimede aıtqanymyzda aǵa­myz­dyń daýysy osylaısha oqys shyǵyp ketip edi. Sonan keıin-aq: «О́te qyzyqty fakti eken. Eger myna aıtqanyń dáleldi bolsa, gazetke jaz­baı­syń ba?», degen. Muny 2007 jyly shyqqan «Tól­­týma men teltýma» atty monografııalyq zertteýimizde keltirgenimizdi onsha qanaǵat tuta qoı­ǵan joq. «Qazirgi kitap degen ne? Kitabyń kóp bolsa 2-3 myń danamen shyqqan bolar. 170 myńmen taraıtyn ga­zettiń jóni bir basqa», dep taǵy taqymdaı tústi. Sol áńgimeden beri de eki-úsh aıdaı ýaqyt ótti. Aqyry qolǵa alýǵa bel baıladyq. «Betburys oqıǵa» degen tirkes jýr­na­lısterdiń qalamyna jıi-jıi oralyp turady. Keıde oryndy, keıde orynsyz aıtyla beredi. Al 1968 jyly «Qobyz saryny» men  1971 jyly  «Aldaspan» atty kitap­tar­dyń ja­ryq kórýine baıla­nys­ty osy bet­burys oqıǵa só­zin qol­da­ný­dyń esh artyqtyǵy joq. Muhtar Maǵaýın qurasty­ryp, baspaǵa ázirlep,  alǵysó­zin, túsinikterin jazyp jarııa­la­ǵan bul kitap – HV-HVIII ǵa­syr­lar­daǵy qazaq aqyn, jyraý­lary­nyń shyǵarma­lar jınaǵy – shyn máninde qa­zaq ádebıet­indegi belesti bet­burysty tııanaqtap berdi. Bet­burysty sonyń aldyn­da ja­ryq kórgen «Qobyz sary­ny» bas­ta­ǵan. «Al­daspanda»: «Qaı halyq­tyń bolmasyn áde­bıe­tiniń paıda bo­lýy jáne qa­lyptasýy óte kúrdeli qubylys. Qazaq áde­bıeti de óziniń búgingi bıigine, qazirgi óresine bir kúnde jete salǵan joq. Talaı asý-qııa­lar­dan, talaı bel-belesterden ótti. Áldeneshe júz jyldar boıy san qıly tarıhı oqıǵalar­dyń sáý­le­sin boı­y­na sińirip, ótken kún, ozǵan dáýren, kóne zaman­nyń shejireshisi boldy. Qazaq áde­bıetiniń túp negizi qa­dym ǵasyrlar – túrik qaǵanat­tary dáýirine tireledi», dep jaz­ǵan, sonymen birge, túrikter, tatarlar, qazaqtar, qyrǵyzdar, túr­ki­mender, ázirbaı­jandar, óz­bek­­ter, qaraqalpaqtar óz alda­ry­na otaý kóterip, jeke halyq­tarǵa aınalmaı, ara­las-quralas júr­gen kezde jasalǵan eskertkish­ter tegis osy túrki tektes halyqtardyń bárine ortaq muralar bo­lyp sanalatynyn basyn ashyp aıt­qan ǵalym-qa­lamger «Qobyz sary­ny­nyń» birinshi taraý­yndaǵy birinshi sóılemdi «Derbes, qazaq atymen atalatyn ádebıettiń ómir súrýi HV ǵasyrdyń orta sheninen bas­ta­lady», dep shegeleı jazyp, osy tujyrymyn talas týdyr­maı­tyndaı etip dáleldep shyqqan edi.  «Qobyz saryny» men «Aldaspan» qazaq áde­bıeti­niń ta­rıhyn tutastaı úsh ǵasyrǵa ári shegergeni búginde barshaǵa belgili. Sol qos kitap Qaztýǵan jyraý, Asan Qaıǵy, Dospambet jyraý, Shalkıiz jyraý,  Jıembet jyraý, Marǵasqa jy­raý, Aq­tam­berdi jyraý, Tátiqara aqyn, Úmbeteı jyraý, Buqar jyraý, Kótesh aqyn, Shal aqyn shyǵar­malaryn ádebı aınalymǵa qosý arqyly aqyn-jyraýlar poe­zııasynyń ǵajaıyp sulýly­ǵyn da ashyp berdi. Ulttyq maqtanysh sezimimizdi arttyra tústi. Arǵy babalarymyzdyń bostan kún­degi sonsha­lyq­ty bıik rýhyn kelisti kór­setetin sóz mar­ja­nyna tańdaı qaǵa otyryp, bodan kúndegi halimizdi de burynǵydan baıyp­tyraq paıymdaı bastadyq. «Aldaspanmen»  alǵash jetken jaýhar jyr­lar, shynynda da, aýyz ashqyzyp, kóz jumǵyz­ar­lyqtaı edi. Zerdeli zertteýshi jyldar boıy jınap júrip-júrip, sátti bir kúni bizdiń tó­bemizge saý etkizip tógip kep jibergen sol ja­quttardyń arasynan Asan Qaıǵynyń «Taza minsiz asyl tas» dep bastalatyn eki shýmaǵy jarqyraı kó­rinetin. «Aldaspannyń» qo­symsha  muqabasy­nyń for­zas­qa búkteletin jerine ba­sylǵan eki óleńniń biri  osy. Ekinshisi – Buqar jyraýdyń  «Asqar taý­dyń ólgeni» dep bastala­tyn qysqa tolǵaýy. Ondaı orynǵa kitaptyń eń bir shu­raıly shýmaqtary shy­ǵarylatyny belgili. Bul óleńge M.Maǵaýın: «Uzaq tolǵaýdyń alǵashqy joldary. Osy kitapty qurastyrýshy 1968 jyly jazýshy Ilııas Esenberlınnen alǵan. Tuńǵysh jarııa­lanýy» («Aldaspan», A.,1971, 243-bet) degen túsinikteme bergen. I.Esenberlınniń sonyń artynsha jaryq kórgen «Almas qylysh» romanynda mynandaı joldar bar: «El qamyn oılaǵan, uly synshy Asan Qaı­ǵynyń bul jyraýlardyń qaısysynan bolsa da eńsesi bıik jatyr. Onyń jyry qaıǵy tárizdi túpsiz tereń, el muraty tárizdi máńgi óshpes armandy, ana júregindeı meıirimdi keletin... Han ordasynyń aldyna kileń bı, batyrlar alqa-qotan otyrǵannan keıin Asan Qaıǵy aı­tysty bastady. Ol aldymen ózi ishtegi kúıigin syrtqa shyǵara el-jurtynyń qamyn sóz etip biraz tolǵaý aıtty. Halyqqa tarap ketken: «Taza minsiz asyl tas Sý túbinde jatady. Taza minsiz asyl sóz Oı túbinde jatady. Sý túbinde jatqan tas Jel tolqytsa shyǵady. Oı túbinde jatqan sóz Sher tolqytsa shyǵady», – dep bastalatyn uly tolǵaýyn da osy joly aıt­qan-dy. Bir býnap, bir bosatqan naýqastaı, boıyn qysqan jyryn bitirip baryp «ýf» dep demin aldy. Endi ol bıda oramalymen kún súıip, jel úrip qatparlanǵan kústi mańdaıynan sorǵalaǵan terin sypyra súrtti» (I.Esenberlın. On tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. 6-tom. 49-50-better). «Qobyz sarynynan», «Aldaspannan», «Almas qylyshtan» keıin-aq osynaý ǵajaıyp joldar jadymyzda jattalyp, aýyzdan aýyzǵa aýy­syp, kitaptan kitapqa kóship júre berdi. Dala danagóıleriniń fılosofııalyq tereńdigin aıt­saq ta, jyraýlar poezııasynyń kemel kórkem­digin aıt­saq ta aldymen oıy­myz­ǵa osy jol­dar ora­la­tyn. Oǵan mysaldy on-on­dap keltire berýge bolady. Bir-ekeýin ǵana kóldeneń tarta keteıik.  Hanǵalı Súıin­shálıev: «Aqyn sózderine tán nárse tereńdik pen oıly­lyq. Ol tereń­nen tolǵap, qııan­daǵyny kózdeıdi. О́tken-ketkendi eske alyp, ózinshe oı túıindeıdi. Asan sóz qadirin bilgen, oǵan erekshe mán bergen. Asan sóz­de­riniń bári derlik oıly naqyldar. Mysal úshin «Aldaspan» jı­na­ǵynda 1972 jyly tuńǵysh jarııalanǵan myna bir joldardy keltirse de bolady» (H.Súıin­shálıev. «Qazaq ádebıeti­niń tarıhy. A., 1997, 257-bet»), deıdi de, «Taza minsiz asyl tasty» tarata taldaıdy.   Nysan­bek Tórequl qazaqtyń bı-she­shenderi jóninde jazǵan eńbe­ginde: «Bir jazda Ábilqaıyr han óziniń Mańǵyt degen áıe­linen týǵan  tuńǵysh uly qaı­tys bolyp, as beredi. Bul  ulan-asyr as Uly­taý men Aq­kól aralyǵyndaǵy kókoraı shal­ǵyndy keń dalada ótedi. Asqa aıaq jeter atyrap­tan kóp halyq jınalady. Han­dy qur­met tutqan jer-jerdegi  baı, bekter, sultan, bıler birinen biri asyra tartý-taralǵy­symen artynyp-tartynyp jetedi. As birneshe kúnge sozy­lady. At ja­rys, báıge, kókpar, kúres deısiń be, áıteýir qazaq dás­tú­rinde bar barlyq salt-sana, oıyn-saýyqtyń bári óte­di. Aqyndar aıtysady, kúı­shiler kúı shertedi, ánshiler án salady. Han sol bir asty ózi­niń aqylgóı abyzy saraı jy­raýy  Asan­ Qaı­ǵyǵa basqartady» (N.Tó­requl. Dalanyń dara dil­marlary. A., 2001, 62-63-better), deıdi de, bir­neshe kúnge sozylǵan jı­yndy Asan jyraý «Taza minsiz asyl tas» dep keletin tol­ǵaýy­men basta­ǵa­nyn aıtady. Qys­qa­sy, Asan Qaıǵynyń osynaý qos shýmaǵy jyraýlar poezııasynyń etalon­dyq úlgileriniń biri retinde bizdiń rýhanı qazyna­myz­dan oıyp turyp oryn aldy. Sóıtip bári de oryn-ornyna kelgen sııaqty edi. Áıtse de, biz bul maqalada Asan Qaıǵy jaı­ynda eshteńe aıtpaq emespiz. О́ıtkeni... Arada jyldar ótti. Qaıta qurý degen bir ke­zeń bastalyp ketti. Jyljyp jarııalylyq jetti. Alashtyń arystary aqtala bastady. Aldyń­ǵy­lardyń qatarynda Aqań – Ahmet Baıtursynov aqtaldy. 1989 jyly Aqańnyń kitaby da shyqty. Qarasaq  – osy óleń sol kitapta júr! Dál sol kúıinde deýge jaqyn. Minsiz taza merýert Sý túbinde jatady. Minsiz taza asyl sóz Oı túbinde jatady.   Sý túbinde jatqan zat Jel tolqytsa shyǵady. Oı túbinde jatqan sóz Sher tolqytsa shyǵady. Bar aıyrmasy: birinshi jol – «Minsiz taza merýert», úshinshi jol – «Minsiz taza asyl sóz», besinshi jol – «Sý túbinde jatqan zat». Úsh jolda ózgeris bar degen aty ǵana, olarda da tek «taza minsiz» tirkesi «minsiz taza» delingen, «merýert» «asyl taspen», «tas» «zatpen» almasqan.  Bar bolǵany osy. О́leńniń basynda «Iý.Jadovskaıadan» degen jazý tur. Al kerek bolsa! Sonda jıyrma shaqty jyldan beri aınalyp-úıirilip óbektep júrgen, Asan Qaı­­­ǵyǵa tıesili ekendigine tıtteı de kúmán kel­tirmeı kelgen  jyrymyz   qazaqshaǵa aýdaryl­ǵan orys óleńi  bolyp shyqty ma?.. Solaı. Iá, bul óleń Aqańnyń orys aqyny Iýlııa Jadovskaıadan jasaǵan aýdarmasy. Kúmá­ni­ńiz bolmaýy úshin túpnusqany da keltireıik. Bu­ryn ol óleńdi sóz qýyp júrgen maman áde­bıet­tanýshylar bolmasa, bylaıǵy jurt oqı da almaıtyn. О́ıtkeni,  Iý.Jadovskaıanyń óleńde­ri keńestik kezeńde bir-aq ret, 1958 jyly, onyń ózinde Iаroslavl qalasyndaǵy oblystyq baspadan ǵana shyqqan. Ol kitap Qazaqstanǵa jetpegen sııaqty.  Biz ózimiz ol jınaqty 2005 jyly Más­keý­ge barǵanda Reseı memlekettik kitapha­na­sy­nan  (burynǵy «Lenınka») ǵana kóre aldyq.  Endi ǵoı jaǵdaı basqasha. Internetti qarap jiber­seńiz, Iý.Jadovskaıa degen sózdi  terip jiberseńiz boldy, onyń óleńderi órip shyǵa keledi. Sonymen, túpnusqa mynandaı: Lýchshıı perl taıtsıa V glýbıne morskoı; Zreet mysl svıataıa V glýbıne dýshı. Nado sılno býre More vzvolnovat, Chtob ono, v borenı, Vybrosılo perl! Nado sılno chývstvý Dýshý potrıastı Chtob ona, v vostorge, Vyrazıla mysl. Tipti kúmánińiz qalmaýy úshin sózbe-sóz sirestirip aýdaryp ta kóreıik. Asyl marjan teńiz tereńinde jatady. Qasıetti oı jan tereńinde pisip-jetiledi. Marjandy sý betine serpip shyǵarý úshin daýyldyń teńizdi qatty tolqytýy kerek. О́z oıyn shabyttanyp jetkizýi úshin sezimniń  jandy qatty silkýi kerek. Ahmet Baıtursynovtyń alýan qyrly aq almastaı asyl darynynyń ardaqty  bir qyry – aýdarmashylyǵy. Krylovtyń shyǵarmalaryn «Qy­ryq mysal» dep jarııalaǵanda: «Júk aldy Shaıan, Shortan, Aqqý bir kún, Jegilip tartty úsheýi dúrkin-dúrkin. Tartady Aqqý – kókke, Shaıan – keıin, Julqıdy sýǵa qaraı Shortan shirkin» dep tógildiretin Aqań myna óleńdi de sonsha­lyq­ty jatyq etip órgen,  naǵyz qazaqtyń sóz sap­taýymen kádimgi óz jyrymyzǵa aınaldyryp jibergen. Akademık Serik Qırabaevtyń Aqańnyń Krylovtan jasaǵan aýdarmalaryna  aıshyqty mysaldar keltire otyryp, «Munyń nesi Krylov? Bul joldardy oqyǵanda, Krylov umyt qalyp, kóz aldyńda Ahmet qana turady. Taza qazaqy óleń – Ahmet óleńi» (S.Qırabaev. Kóp tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. 5-tom. A., 2007, 244-bet) deıtini eske túsedi. Aqań Jadovskaıa jyryn taza qazaqy óleńge qalaı aınaldyrǵan? Osy oraıda Abaı atamyzdyń asyl úlgisi eske túsedi. Lermontov arqyly Geteden aýdarylǵan «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» sondaı ǵoı. Abaıdyń Ler­mon­tovtaǵy «taý shyńdaryn» «taýǵa» túsirip, asqaqtaǵan shyńy joq Shyńǵys taýyna keltirip, «ańǵardy» jazyq «dalaǵa» aýystyryp, Qa­raýyl­dyń aınalasyna aınal­dyryp jibergen da­nyshpandyǵynyń arqa­syn­da Gete kartınasy qa­zaq jerine kóshken de qoı­ǵan. Úsh tildegi nus­qa­ny qatar salystyryp qara­ǵan,  «Faýst» aýdar­ma­shysy Medeýbaı Qurmanov­tyń: «Dalany jym-jyrt etip qana qoımaı, del-sal ǵyp ketetin tún qazaq saharasynyń túni, qazaq túni bolsa kerek» dep tańdanatyn, tamsanatyn jóni bar. Ahmet Baıtursynov aýdarmasy da osy ustanymmen jasalǵan.  Eń aldymen aýdarmashy­nyń shyǵar­ma­ny aıdyndy teńiz tósinen ózen-kóldi da­laǵa alyp kelgeni nazar aýdartady.  Atyraýdan bas­qa jerde týlaǵan teńiz kóre qoımaıtyn qazaqqa «te­ńizdiń tereńinde» degennen góri «sý túbinde» degen uǵym jaqynyraq ekeni belgili. Jalpy, baıqap otyr­sańyz, qazaq ózi «sý perisi bar» dep ózen-kólge onsha jolaı bermegen ǵoı. Halyq poezııasynda da «Er­tistiń ar jaǵynan kórdim seni» degendeı jekelegen jyrlar, áredik ánder bolmasa, sýǵa qatysty sóz kóp kezdese qoımaıdy.  Dala adamyna shalqar teńizdegi doly  daýyldyń kúshin de  dál seziný qıyndaý. Aqtóbelik ádebıetshi N.Baıǵanına «K probleme lıngvokýltýrnogo vzaımodeıstvııa v poe­zıı Zapada ı Vostoka» degen tamasha maqa­la­syn­da («Ýnıversıtetskoe perevodovedenıe». Vy­pýsk 3. SPb., 2002, 51-str.)   A.Baıtursynov aýdar­masynyń jolma-jol keri tárjimesin de usy­nyp, óte durys jasaǵan. Osylaı etý arqyly zertteýshi orystildi ǵalymdarǵa Aqań aýdar­ma­synyń dáldigin dáleldeı alǵan. Ol nusqa bylaı: Bezýprechno chıstyı jemchýg Na dne vody lejıt (pokoıtsıa). Bezýprechno chıstoe dragosennoe slovo Na dne myslı lejıt (pokoıtsıa). To (predmet), chto na dne vody lejıt, Eslı veter vzvolnýet, poıavıtsıa. Slovo, chto na dne myslı lejıt, Eslı pechal vzvolnýet, poıavıtsıa. Bul joldarǵa, bizdińshe, túsiniktemeniń qaje­ti joq. «Lýchshıı perl» – «bezýprechno chıs­tyı jemchýg», «mysl svıataıa» – «bezýprechno chı­stoe dragosennoe slovo» bolyp máni tereńdep ketkenin árkim-aq kóre alady.  Onyń syrtynda óleń­de «jel» sózin «veter» deýdiń, «sher» sózin «pechal» deýdiń jetimsizdigin sezetinimiz taǵy bar. Iý.Jadovskaıanyń ózindegi «chývstvo» biz qom­sy­nyp otyrǵan osy «pechal» sózine de jetpeı jatyr.  Taǵy bir aıtatyn jaı: túpnusqada predlogtarmen qosqanda 34 sóz, A.Baıtursynovta – 27 sóz. «Nado sılno býre More vzolnovat, Chtob ono, v borenı» degen toǵyz sózdi «Jel tolqytsa» degen eki sózge, «Nado sılno chývstvý Dýshý potrıastı, Chtob ona, v vostorge» degen toǵyz sózdi «Sher tolqytsa» degen eki sózge syıǵyzýǵa tipti aıtar sóz joq!  Sodan da qazaq nusqasy ábden sylynyp, qyrlanyp, syrlanyp tur. Aýdar­mashy óleńdi barynsha shıratqan, jumyrlaǵan, aqyry aforıstik aıshyqqa jetkizgen. Birer oqyǵanda jattalady da qalady. N.Baıǵanına bylaı dep jazady: «Stıhotvorenıe, aforıstıchnoe po forme, obnajenno-fılosofskoe po sýtı, srazý je bylo prınıato kazahskım chıtatelem, ne ýsomnıvshımsıa v ego ıskonnom proıshojdenıı. Eto ı poslýjılo, kak nam kajetsıa, odnoı ız prıchın otnesenııa mınıa­tıý­ry k fılosofskoı poezıı Asana-Kaıgy» («Ýnı­versıtetskoe perevodovedenıe». Vypýsk 3. SPb., 2002, 58-str.). Al bizdińshe, bul «Dáý de bolsa osy óleń Asan Qaıǵyniki shyǵar» degennen jasala qalǵan sharýa emes. Biz biletin Muhtar Maǵaýın sol kezdiń ózinde Aqańnyń mu­ra­symen tanysyp úlgergen adam. Kóne qazaq poe­zııasy antologııasynyń qurastyrýshy-avto­ryna osy qos shýmaqty halyqqa qalaıda jetkizý basty maqsat bolǵan shyǵar. 1971 jyly atyn ataýǵa da tyıym salynatyn Ahmet Baıtursynov aýdarmasyn báribir bastyra almaıtynyn bilgen soń M.Maǵaýın óleńdi Asan Qaıǵy babamyzǵa ádeıi basybaıly etip bergen sııaqty. Búginde bul máseleniń basy ashyq. Ulty­myz­dyń uly ustazy Aqańnyń orny «Qazaq tiliniń damýyna jer jaralyp, sý aqqaly bergi qalǵan qazaqtyń qosqan úlesi bir para da, Baıtursynovtyń bir óziniń sińirgen eńbegi bir para», «Ahmet Baıtursynov – ulttyq damýdyń talaı jyl ábden tot basyp qaraýsyz qalǵan, tipti qarań qala jazdaǵan tegershigin bir ózi aınaldyryp kórip, migirsiz qozǵalysqa qosyp bergen, erteginiń erlerindeı eren tulǵa. Týǵan halqynyń rýhanı jańǵyrýynyń syryn tap ondaı bilip, sol jolda qaltqysyz eńbek etip, máńgi eskirmeıtin aǵyl-tegil mol úles qosa alǵan qaıratker qazaq topyraǵynda oǵan deıin de, odan keıin de bolǵan emes» (Á.Kekilbaev) dep baǵalanady. Aqańnyń aýdarmashylyǵy jaıynda da az jazylyp jatqan joq. Ahmet Baıtursynovtyń qa­sıetti qalamynan shyqqan bul týyndy kádýilgi aýdarma aıasyna syıa almaıdy. Bul sóz aýdarmany qomsynýdy bildirmeıdi. О́ıtip qaraıtyn bol­sa­ńyz,  «Taza minsiz asyl tas» tipti jalpy áde­bıet­tiń de aıa­syna syıa almaı­dy. Munda bú­kil ómirdiń mán-maǵynasy ja­tyr. Asyl alys qonady, jaý­har jasyryn jatady, shyn tereńdi  za­man­nyń jeli, ýaqyttyń demi ǵana qoz­ǵaı alady, shym te­reń sózdi adamnyń tolǵaýy emes, qo­ǵamnyń tolǵaǵy ǵana aıt­qy­za alady. Demek, báriniń óz jóni bar, óz joly bar, óz ýaqyty bar, óz zań­dylyǵy bar. Sonymen birge, ashylmaıtyn asyl da bol­maıdy, aıtyl­maı­tyn sóz de bolmaıdy. Báriniń kezi keledi, bárine zamannyń tezi keledi. О́leń osylaı deıdi. Sony kóz aldyńyzdan ketpeıtindeı sýretke salady, ordaly oıdy obrazǵa oraıdy. Kórkemdik úshin kóldeneń turǵan, aıtarynan alańdatyp áketer bir sóz joq. Minsiz jyr. Migirsiz syr. «Aýdarylǵan óleń – aýdarǵan aqynnyń da óle­ńi», degenimiz bar edi «Tóltýma men teltýma» atty kitabymyzda (Astana, «Elorda», 2007, 443-bet). Yńǵaısyzdaý bolsa da óz sózimizdi ózimiz qaı­talaýǵa májbúrmiz. Rasynda da, Abaı aýdar­malaryn «Avtory – M.Iý.Lermontov, aýdarǵan – A.Qunanbaev» degendeı etip qalaı ǵana aı­tar­syz?! Aıtpaımyz. Qaıta, «Til óneri dertpen teń» dep «Abaı atamyz jazǵandaı» dep turyp sóı­leımiz, solaı silteme jasaımyz.  Al, bylaı qarasańyz,  bul Abaı sózi emes qoı. Bul Ler­mon­tovtyń «Ne ver sebe, mechtatel molodoı, Kak ıazvy boısıa vdohnovenııa» degen joldarynyń aýdarmasy («О́zińe senbe, jas oıshyl, Til óneri dertpen teń») ǵoı. Joq, bul Abaı sózi. Nemese – Abaıdyń da sózi. «Shabyt – jannyń jarasy», «Shabyttan shoshyn, jaralaıtyn janyńdy» degen sııaqty alynsa, bálkim, aýdarma bolar. Al «Til óneri dertpen teń» aýdarma emes. Aýdarma bolsa da tek Lermontovtyń ǵana  sózi emes. Sol sııaqty, «Taza minsiz asyl tas» ta Jadovskaıanyń ǵana sózi emes, Aqańnyń da sózi. Sonymen, bul ataqty óleń ıesiniń ózine qaıtarylyp otyr. «О́zine»? Kimge? Jadov­skaıaǵa ma? Baıtursynovqa ma?  Aldymen – Baıtursynovqa. Nege? Bul suraqtyń jaýabyn S.Qırabaev biz joǵaryda keltirgen maqalada Krylovtan jasalǵan aýdarmalarǵa baılanysty aıta otyryp, bylaı qaıtarǵan: «Ahmet paı­dasyna shyǵatyn taǵy bir fakt – onyń Krylov óleń joldaryn jolma-jol aýdaryp otyrmaı, mazmunyn alyp, ózinshe qara óleń úlgisimen, óz sózimen jańa óleń jasaýynda». Nazar aýdaryńyz: óz sózimen jańa óleń jasaýynda. Ahmet Baıtursynovtyń dál solaı etkenin hal-qaderimizshe dáleldeýge tyrystyq. Árıne, bul óleń Jadov­skaıaǵa da qaıtary­lyp otyr. Qalaı degende de, Aqań Jadovskaıa jyryn arqaý etip aldy ǵoı, sondaǵy beıneli oıdan qanattandy ǵoı. Osy jaǵynan qara­ǵanda, biz túpnusqa avtoryna da qaryzdarmyz. Buǵan deıin Jadovskaıa esimi shyn máninde qazaq ádebıettanýynyń, naqty aıtqanda aýdarmatanýynyń ǵylymı aınalymyna túse qoıǵan joq. Ol kim? Muny bile júrý bizge artyq etpeıdi dep oılaımyz. Iýlııa Valerıanovna Jadovskaıa – on toǵy­zynshy ǵasyrdaǵy orys aqyny. 1824 jyly Iаroslavl gýbernııasynyń Lıýbımov ýezindegi Sýbbotıno selosynda dvorıan otbasynda dúnıege kelgen. Jadovskaıa jaıynda janyń tebirenbeı jaza almaısyń. 1 shilde kúni gýbernııadaǵy iri sheneýnik­terdiń biri Valerıan Jadovskııdiń áıeli bosa­nyp, qyz tabady. Qyzylshaqa náresteni alǵash kórgen sátte anasy talyp túsedi. Sábıdiń sol qoly atymen joq, oń qolynyń  tek úsh saýsaǵy ǵana qyltııady... Jas bosanǵan áıel bala­sy­nyń dál mundaılyq jarymjan bolyp týýyn qudaıdyń kárine ushyraǵanymnan dep biledi. Ol turmysqa bolashaq kúıeýiniń qalyń­dy­ǵy­nyń jolyn kesip baryp shyqqan eken. Aqyry kúni-túni qaıǵyǵa batqan sheshesi kóp uzamaı aıyqpas dertke shaldyǵyp, az ýaqyttyń aıa­syn­da ómirden ótip kete barady. Nebári úsh ja­synda jetim qalǵan Iýlıany ákesi (aıtqandaı, onyń ózi naǵyz áýmeser, qatygez kisi bolǵan kórinedi, áýmeserligi sol – ýsadbadaǵy úıdiń baspaldaqtary ózgelerdikine uqsamasyn dep ádeıi barynsha tik jasatypty, áıeli aıaǵy aýyr kezinde sol tik baspaldaqtan qulap, qatty jaraqat alǵan eken, al qatygezdigin qosymsha jazarmyz) naǵashy  ájesiniń qaraýyna beredi. Ájesi – N.L.Gotovseva. Bolashaq aqynnyń naǵashy jurtynyń hıkaıasy ózinshe  qyzyq. Gotovsevter áýleti sonaý HV ǵasyrdan bastaý alady eken. Uly knıaz Vasılıı II-niń bıligi tusynda onyń tatarlarǵa tutqynǵa túsip qalatyny bar. Sony tutqynnan bosaǵanda Máskeýge Ahmet degen tatar myrzasy jetkizipti. Álgi Ahmet Máskeýge kelgen soń qaıtpaı qalypty, qaıtpaı qalǵanymen qoımaı, pravoslavıe dinine ótip, shoqynǵanda Petr degen at alypty. Petr atanǵan Ah­met­tiń Andreı degen balasy tap-tuınaqtaı tyndy­rym­dy­lyǵymen kózge túsip, Gotoves degen laqap atqa ıe bolypty. Sol saqadaı saı Gotovestiń aty keıin búkil bir áýlettiń famılııasyna aınalypty. Sóıtip, Iýlııa Jadovskaıanyń boıynda túr­ki qany da bar. Tán kemistigin Iýlııa Valerıanovna jan baılyǵymen toltyra bilgen. 5 jasynda árip tanyǵan qyz bala 12 jasyna jetkende atasynyń qolyndaǵy jeke kitaphanany túgel oqyp bitirgen eken. Al endi jańaǵy aıtqan áke qatygezdigine keleıik. Iýlııa jastaıynan kórkemsózge qu­mar bolyp ósedi. Jeke pansıonda oǵan sóz ónerinen sabaq bergen ustazy Petr Perevlevskıı men jas qyz­dyń arasynda súıispenshilik oty tutanady. Sony baıqa­symen-aq qyz ákesi bulqan-talqan ashýla­nyp, aqyry muǵalimdi qýyp shyǵady. Onymen turmys qurý jó­ninde oıyńa da alý­shy bolma dep qatań eskertedi qyzyna. Jas jigittiń son­daǵy bar kinási dinı semı­na­rııany bitirgeni, dıakonnyń balasy ekendigi, ıaǵnı dvorıan áý­letine kúıeý­likke jaramaı­tyndyǵy. Qysqasy, súıisken jastar amalsyz aıyrylysady. Petr uzaq jyl­dar boıy Iýlııany qımaı, qaıta-qaıta gýbernııaǵa kele berse de qyz ákesi bir jibimeı qoıady. Iýlııa Jadovskaıa óleńderiniń ómir boıǵy basty saryny baqytsyz mahabbat, japa shektirer jalǵyzdyq, saǵynysh sazdary bolyp keletini sodan. Iý.Jadovskaıanyń baspa betin kórgen alǵashqy eki óleńiniń biri – biz sóz etip otyrǵan «Lýchshıı perl taıtsıa». Ol 1843 jyly «Moskvıtıanın» jýrnalynyń 12-shi sanynda ja­rııa­lanǵan eken. Bul ara aqyn shyǵarmashyly­ǵyn taldap jatatyn jer emes. Bizdiń de ja­dov­skaıatanýshy bola qalýǵa jaǵdaıymyz joq. Tek  Iý.Jadovskaıa poezııasyna óz zamanynyń talaı myqtylary joǵary baǵa bergenin aıta ketkimiz keledi. Árıne, olardyń ishindegi eń eleýlisi – N.A.Dobrolıýbovtyń «Stıhotvorenııa Iýlıı Jadovskoı» degen kólemdi maqalasy. Uly synshy keıin bizdiń Aqań aýdaratyn óleńge de toqtalǵan. «Etot vostorg, v kotoryı prıhodıt dýsha, potrıasennaıa chývstvom, chtoby vyrazıt svıatýıý mysl, zreıýshýıý v dýshevnoı glýbıne, sostavlıaet neotemlemoe dostoınstvo vseh ılı po kraıneı mere pochtı vseh stıhotvorenıı g-jı Jadovskoı», dep jazǵan N.­A.Dob­rolıýbov. Bizdińshe, A.Baı­tursynov Jadovskaıa jyryna osy maqala arqyly nazar salǵan. Tipti óleńdi úsh shýmaq jyr tolyq keltirilgen sol maqaladan alyp aýdarýy da múmkin. Olaı deıtinimiz, Aqań álgi óleńdi tárjimelegen 1911 jyly Ja­dovskaıanyń ómirden ótkenine shırek ǵa­syrdan asyp ketken edi. Jadovskaıa shyǵar­malarynyń tórt tomdyq tolyq jınaǵy jarııalanǵanyna da 17 jyldyń júzi bolyp qalǵan. Sonsha jyl burynǵy, aty beımálim­deý avtordyń  kitaptary qazaq dalasyna jetse de saqtala qoıýy qıyn shyǵar. Ǵumyr boıy tán jarasy da, jan jarasy da jazylmaı ketken, jas kúnindegi ǵashyǵyn kútý­men ótken  osy bir aıaýly adamnyń aqylmen emes, tek júrekpen ómir súrgenin, qatygez sheshimimen ómirin óksitken ákesimen de til ta­bysyp, onyń qol-aıaǵy semip qalǵanda qanshama jyldar boıy basynda otyryp kútkenin, aqyr aıaǵynda júrek qyspasynan qaıtys bolǵanyn V.Blagovonyń «Poezııa ı lıchnost Iý.­V.Ja­dovskoı» (Saratov, 1981) kitabynan, búginde ınternetten kez kelgen adam oqıtyn dıssertasııalardan (I.Voıtenko. Proza Iýlıı Jadovskoı: janrovoe ı stılevoe svoeobrazıe. E.Trýshına. Lırıka Iý.V.Jadovskoı: mırovozrenıe ı poetıka), keıingi jyldarda onyń týǵan jerinde júıeli túrde ótip júrgen poezııa festıvalderindegi jyly pikirlerden de bilemiz. Qaıtkende de Iý.Jadovskaıanyń orys ádebıeti­niń tarıhynda ózindik orny bary anyq. 7 maý­symnyń – aqyn Iýlııa Jadovskaıany eske alýǵa arnalǵan dástúrli poezııa merekesiniń aldynda osy maqalany bir paryzymyzdyń óteýi retinde jazdyq. Biz úshin eń bastysy – Jadovskaıa jy­ry­nyń qazaqtyń uly tulǵasynyń qolynan shyp-shymyr, jup-jumyr qos shýmaqtyń tógilip túse qalýyna sebepshi bolǵandyǵy, onyń bizdiń rýhanı ómirimizge qymbat qazyna bolyp qosylǵan­dyǵy. Sóz túıinine keleıik. Munan bylaı «Taza minsiz asyl tas» dep bastalatyn  jaýhar jyrdyń ıesi Ahmet Baıtursynov dep túpkilikti tanýymyz maqul der edik. Árıne, osyndaı bir maqala jazyldy eken dep qazaqtyń sanasyna Asan Qaıǵy sózi bolyp, durysy – halyqtyń sózi bolyp sińip ketken óleńge qaıtadan avtorlyq alyp berý ońaı da emes ekenin bilemiz. Áıtse de, ádilettilik osyny talap etedi. Saýytbek ABDRAHMANOV.