«Aınalaıyn, aına-a-l-a-ıyn» dep ár joly áýezdi daýysymen izdeıtin bir adam bar. Telefonnyń ar jaǵynda aýylda qalǵan qamqor ápkemdeı, aqylshy ájemdeı bolǵan jan – koreı qyzy Klara Aleksandrovna HAN.
Bul kisimen bizdiń dostyǵymyz álmısaqtan. Týystaı adammen búkpesiz syrlasqan saıyn qazaq pen koreıdiń dástúri men bolmysyndaǵy uqsastyqtardy burynǵydan da tereń sezinetin boldym. Bizdiń dostyǵymyz ulttardyń emes, rýhanı jaqyn adamdardyń dostyǵy ekenin ishteı túısinemiz.
Klara apaımen osy dıdarlasqanda qazaqtyń dalasynan tabylǵan ol kisiniń kúrdeli de qyzyqty taǵdyry, áke-sheshesi, qazaqtar men koreılerdiń tatýlyǵy týraly keńirek bilýdiń sáti tústi. Birde kózine jas alyp, birde qýana áńgime qozǵap otyrǵan otandasymyzdyń ómiri týra kınodaǵydaı, ıakı taǵdyrly kitaptaı...
– Qazaqstandaǵy ulttar men ulystarǵa Qudaı jaqsy adamdy berdi. Bizdi basqaryp kele jatqan Prezıdent 100-den astam etnostyń tatý-tátti ǵumyr keshýine alǵyshart jasap otyr. Elimiz eńsesin tiktep qaldy. Halqymyzdyń ál-aýqaty negizinen alǵanda jaqsy. Meniń Otanym – Qazaqstan. О́ıtkeni, osynda týyp-óstim.
– Osy Otanyńyzdaǵy koreı halqynyń taǵdyry qalaı bastalǵan, Klara Aleksandrovna?
– Sonaý Qıyr Shyǵystan Stalın 1937 jyly búkil koreılerdi kóshirgeni tarıhtan belgili. Ar jaǵynda Japonııa jatyr... Túrimiz japondarǵa uqsaǵan soń, senimsiz halyq retinde deportasııalaǵan. Bir kún, bir túnniń ishinde ulardaı shýlatyp, taýar tasıtyn poıyzdarǵa tıep, kóshirip jibergen ǵoı. Qazaqstanǵa toqtaǵan poıyzdardan 100 myńdaı koreı qalǵan. О́zbekstanǵa qandastarymyz eki ese kóp ketken. Áke-sheshem ol kezde jap-jas eken. Men sol poıyzda Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdanyna jetpeı týyppyn. Sheshemniń aıtýynsha, vagonda bireý náresteni ora dep jeıdesin sheship berip, bireý shúberegimen bólisip, dúnıege kelippin. Vagon ortasynda pesh bolǵan, sonyń janyna jas bosanǵan sheshemdi otyrǵyzyp qoıady eken.
Sol poıyz Qyzylordaǵa deıin úsh aıǵa jýyq júripti. Jóńkilgen el dalaǵa shyqsa, en dala, alystan biren-saran atty qazaq kóredi. Dala tastaı qarańǵy. Túnniń kóbesi sógile bastaǵanda dala qar jaýǵandaı appaq bolyp kórinedi. Qar jaýatyn mezgil emes. Sóıtse, tuzdy sor eken.
Bizdiń úlkender adam turmaıtyn jerge keldik-aý dep oılaıdy, 5-6 úlken kisi atpen kelip, alystan bajaılap turady. Bizdiń aqsaqaldar baryp sóılesip keledi. Anam bertinde, 97 jasynda qaıtys boldy. Biraq óle-ólgenshe sol kezde qazaqtyń shaldary men koreıdiń shaldary qalaı túsinisti eken dep tańqalyp ketti. Olar koreı tilin bilmeıdi, bizdiń atalarymyz qazaqsha bilmeıdi.
Birazdan keıin bizdiń aqsaqaldar sóılesip bolyp, qaıtyp keledi. Sóıtse, qazaqtarǵa adam jegishter kóship keldi degen sóz jetipti. Sodan qazaqtar attarymen burylyp ketip qalady da, biraz ýaqyt ótken soń kóbirek bolyp qaıtyp keledi. Sońdarynan bala-shaǵa ere kelgen. Poıyzda sartap bolyp kelgen koreı balalary qazaq balalarymen birden qýalasyp oınap, kúle bastaıdy.
Qaıtyp kelgen qazaqtar nan, tostaǵanǵa salynǵan súzbe, shúberekke túıilgen tary, bireý jalǵyz jumyrtqa alyp keledi. 1937 jyl. Ol kezde kim baı deısiń? Úılerinde baryn balalarynyń aýzynan jyryp ákelgen ǵoı. Bizdiń adamdardyń bireýi jalǵyz jumyrtqa ákelgen qazaqqa kúlse kerek. Sol kezde bizdiń aqsaqaldar: «Taýyǵynyń búgin tapqany jalǵyz jumyrtqa shyǵar? Nege kúlesińder? Mundaı adamdarǵa basymyzdy ımeımiz be?» dep tyıyp tastaıdy.
Sodan bir qazaq jańa bosanǵan meniń sheshemdi úıine alyp ketedi. Baı eken ǵoı, dep meniń ata-anam sol qazaqtyń sońynan eredi. Kelse, jalǵyz bólmeli japa tam. Daladan birden úıge kiresiń. Buryshtaǵy shymyldyqtyń ar jaǵynda jańa úılengen kelin-balasy, odan beri úlkenderi jatady eken. Meniń sheshemdi peshtiń túbine ornalastyrady...
– Kórmegen jer, bilmeıtin oı-shuńqyrda bosqan koreıler qalaı kún kórip ketken?
– Sóıtse, Shıeli jaqta qamys kóp ósedi eken. Qıyr Shyǵysta kún sýyq. Koreıler sondaı jartylaı jertóle sııaqty «qanny» qazyp, astynan ırelek jylý ótetin júıe jasaıdy. Sony qamyspen jylytyp, aman qalǵan. Áıtpese, kórpe-jastyq, dym da joq qoı. Kúrish egedi, sor jerlerdi óńdeıdi. Ákem Aleksandr Han men sheshem – Marııa Kımniń qazaq jerindegi ómiri osylaı bastalady. Atalarymyzdyń da súıegi Qazaqstanda qaldy. Sheshem menen keıin 5 ul týdy.
Uly Otan soǵysy jyldarynda jas bolsaq ta keýdege deıin sý keship, kúrishtiń masaǵyn terdik, kúrmek juldym. Ol kezde 5 jastaǵy balany jumys iste dep eshkim qınamaıdy. Biraq eńbekke aralasqan adamdardyń barlyǵyna tegin tamaq beretin. Bárimizge ońaı bolǵan joq. Qazir Uly Otan soǵysyna qatysýshylarǵa teńestirilgen ardagermin.
– Baýyrlaryńyzdyń barlyǵy aman-esen bolar?
– Qudaıǵa shúkir! О́zim Almatydaǵy burynǵy S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń ekonomıka fakýltetiniń dıplomyn aldym. Biraz qyzmet atqardyq. Baýyrlarym da aman-esen, joǵary bilimdi. Ákem qazaq mektebinde orys tili páninen sabaq berdi. О́mir degen qyzyq. Ákemniń 16 qursaqtan jalǵyz aman qalǵan Ábjámı Baıshaqov degen dosy boldy. Áke-sheshesi meniń ákemdi «Qudaı bizge taǵy bir bala berdi» dep qatty jaqsy kóripti. Sodan ákemiz Ábjámı ákemizdiń aýylynan bir-aq shyǵady. Men mektepke barǵansha sol Ábjámı ákeniń áke-sheshesiniń qolynda óskenmin. Ol kisiler meni qatty jaqsy kórýshi edi. Ortalaryna alyp jatady. Ájemniń moınynan qushaqtap jatsam, atam maǵan qarap jatshy dep jalynady. Atama qarap jataıyn desem, murty tikenekteı, ıiskese betime batady. Ájem: «Atańa qarap jata tur, uıyqtaǵan soń, maǵan qarap jatasyń» dep qulaǵyma sybyrlaıtyn. Muryn jarǵan taba nannyń ıisinen oıanatyn edim. Sút piskende, qaımaǵyn jeımin. О́zimniń aǵash tabaq, aǵash qasyǵym bar. Osylaı óstik. Bizdiń úlken kisilerdiń barlyǵy óle-ólgenshe basqa elge ketpeı, Qazaqstanda qalǵandaryna qýanyp ótti.
– Qazaqtyń jigitine kúıeýge shyǵyp kete jazdaǵan joqsyz ba?
– Qazaqtyń jigiti kerek bolsa, Almatyda oqydym ǵoı. Bı bolady, kınoǵa baramyz. Klara degen qazaq qyzdary da bar. Qazaqsha sóılesken adammen qazaqsha sóılesip júre beremin. Sodan jigitter qyzdardy shyǵaryp salady. Jigitterge koreı qyzymyn, famılııam – Han desem, senbeıdi. Qalaı deıdi, solaı deımin. Sodan kelmeıdi, sóıtip, meni qazaq almaı qoıdy (Klara Aleksandrovna rııasyz rahattanyp kúlip aldy).
– Júz myńdaı koreı halqynyń Qazaqstanda turaqtap qalǵanyna ǵasyrǵa jýyqtap keledi. Ádet-ǵuryptar saqtaldy ma?
– Bizdiń koreıler Koreıa elderin kórmegen, burynǵy Keńes Odaǵynyń aýmaǵyndaǵy koreıler. Biraq sonda da atadan balaǵa, baladan nemerege aýysyp kele jatqan dástúrler bar. Odan basqa, koreıler áli kúnge deıin nannyń ornyna kúrishtiń botqasyn jeıdi. Koreı salattary dastarqannan qalmaıdy. Qazaqtan juqqany – et asý. Biraz ýaqyt et aspaı qalǵan koreı etti saǵynady. Qonaq shaqyrsaq, et asamyz.
– Qazaqstan halqy Assambleıasynyń basy-qasynda kelesiz. Siz biletin osy ınstıtýttyń naqty paıdasy qandaı?
– Oı, balam-aý, árıne, paıdasy kóp. Memleketti mekendeıtin halyqtyń tatýlyǵy men aýyzbirshiligine qurylǵan bastamalardyń barlyǵynyń ortasynda biz júremiz. Basqasyn aıtpaǵanda, BUU, IýNESKO sııaqty iri halyqaralyq uıymdardyń ókilderi kelgende, osy tirligimizge shynynda da rıza bolady. Prezıdentimizdiń kóregendigine tańdanady. Assambleıa beıbitshilik úshin kóp jumys jasap keledi.
Jalpy, Assambleıa músheleri kózderi ashyq adamdar. Bardyń da, joqtyń da qadirin biledi. Memlekettik baǵdarlamalar, aýyzbirshiliktiń jaı-japsary men mańyzdylyǵyn túsinedi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
