Búgingi urpaq – erteńge ekken jemis

Erteginiń balanyń oı álemin keńitýde máni zor. Ol urpaqtyń qııalyna qanat bitirip, boıyndaǵy ıgi qasıetterdiń ashylýyna sebep bolady. Bir ertegiden búldirshin qamqorlyq jasaýdy, ata-anaǵa kó­mek kórsetýdi úırense, endi birinen tatý bolýdy uǵady, ju­my­la kótergen júk jeńil eke­nin de boılaryna darytady.

Mura bolyp kele jatqan qa­zynalarymyzdyń biri – maqal-má­telder, besik jyrlary. Baý­yr­jan Momyshuly besiktiń asyl qa­sıetterin basa aıtqany málim. Tý­ǵanynan «Besik jyryn» tyń­dap, ananyń áldıimen ósken sá­bı qaı kezde de jany jaısań, meı­iri­mi mol bolyp qalyptasady. Ana tiliniń áýeninen nár alyp erjetken ul men qyz jańylys baspaıdy. Sol sekildi, maqal men mátelderdegi aqyl kenin aıta otyryp, balany qaıyrymdy bo­lýǵa, árkez tóńiregine shar­a­pat tıgizip júrýge úıretsek utyl­­maı­myz. «Otan – otbasynan bas­ta­lady» degen maqaldyń astarynda úlken mán-maǵyna jatyr. 

Balabaqshada balany ha­lyq­tyq qaǵıdalarmen sý­syn­datsaq, sol arqyly eńbek­súıgishtikke, meı­irimdi bolýǵa, óz qalaýymen ju­mys jasaýǵa baǵyttasaq, sol daǵ­dy olardyń boıynda ómir boıy saqtalady.

Balalar balabaqshada jasy­na qaraı birneshe topqa bó­li­nedi. Tapsyrma men tárbıe de sol boıynsha úılestiriledi. Qa­bi­letterine qaraı baǵyt-baǵdar ber­seń balalar birte-birte bergen tapsyrmańa saı jumys jasaýǵa beıimdeledi. Kishi toptaǵy balalar tárbıeshi kómegimen kıinip, jýynady. Olarǵa kómektese otyryp balapandaı baýlyǵan jón. Al turmystyq jaǵynan alǵanda, top­­taǵy tazalyqty saqtaý, oıy­n­­shyqtardy búldirmeı kú­tip ustaý, ret-retimen ornyna qoıý sııaqty áreketterdi boıla­ry­na sińirýge bolady. Tipti, mundaı jumystardan balanyń bolashaqta qandaı iske beıim ekenin de ańǵarý qıyn emes. Ata-ana men tárbıeshi osyǵan saı bir­likte jumys istese, óse kele sol baladan myqty maman ıesi shy­ǵýy múmkin. 

Tabıǵatymyzdy aıalap, qorǵaý da balabaqsha tabaldyryǵynan bastalatyny ras. Serýen ke­zin­de gúlderdiń topyraǵyn qop­sytýdy, aramshópterin otaý­dy, oıyn alańdaryna qoqys tas­ta­maýdy úıretý balanyń er­teńgi ómir jolyna ónege bolady. Qorshaǵan ortadaǵy alýan túrli qubylystardy bilýge, ósim­dik túrlerin ajyratýǵa úı­retý oı-sanasyn keńitedi. Sábı ke­zi­nen úlkendi qurmetteý, anany syı­l­aý syndy asyl qasıetterdi qa­lyptastyrýǵa basa kóńil bó­lý mindet. Bul turǵyda ondaı ıgilikti qadamǵa ata-analardyń da kómegi qajet. Únemi balaǵa jyly sóılep, istegen isine mán be­rip, arasynda maqtaý sóz­de­rin de jetkizip turǵan abzal. Bú­gingi urpaq erteńge ekken jemi­si­miz ekeni sózsiz. Abaı atamyz aıt­qan­daı, «Balaǵa minez úsh alýan adamnan juǵady, birinshi – ata-ana, ekinshi – ustazynan, úshinshi – qurbysynan». Adamgershilik ár adamǵa tán asyl qasıetter desek, onyń qaınar kózi – halyqta, otbasynda, óreli ónerde, ádet-ǵurypta. Ár adam adamgershilikti kúndelikti turmys-tirshiliginen, qorshaǵan tabıǵattan sińiredi.

Qazaq halqy urpaǵyn jastaıynan jaqsy ádetterge baýlyǵan. Balanyń boıyna kishipeıildilik, sypaıylyq, syılastyq sııaqty qa­sıetterdi sińire bilgen. Tár­bıe­ge erekshe mán bergen. 

Otbasynan keıingi tárbıeniń altyn besigi balabaqsha ekeni anyq. Urpaqty adam balasyna tán asyl qasıetterge saı tár­bıe­leýden jalyqpasaq eken deı­min. Osy arada oıyma jyr dúl­dúli Maǵjan Jumabaevtyń «Ba­lany tárbıeshiniń ózindeı qy­lyp shyǵarmaı, keleshek zamanyna laıyqtap daıyndaý kerek», degen qanatty sózi oıyma oralyp otyr. Biz osy sózderge adaldyq tanytyp, ulttyq qasıetterimizdi ur­paqtyń sanasyna sińirsek, ol eldiń jasy jalyndy da, qa­rym­dy da, oıly bolyp óseri haq.

Ulmıra DOSBERGENOVA,

№62 «Botaqan» balabaqshasynyń tálimgeri

ShYMKENT