Esterińizde bolsa, ótken jyldyń sońynda OPEK-ke múshe memleketter men oǵan kirmeıtin munaı eksporttaýshy elder birlesip, bıylǵy jyldyń 1 qańtarynan bastap jyl ortasyna deıin óndiristi táýligine 1,8 mln barrelge azaıtý týraly kelisim jasasqan edi. Nátıjesinde, 45 dollarǵa saýdalanǵan qara altyn bir aıdyń ishinde 50 dollardan asyp ketken edi.
Deı turǵanmen, mamandar bul kórsetkishtiń de kóńil kónshiterlik emes ekenin aıtqan. Jospar boıynsha, óndiristi azaıtqannan keıin, jyl ortasyna qaraı baǵa 55-60 dollar bolady dep kútilgen edi. Al qazirgi tańda baǵa 52-56 aralyǵynda qubylýda.
Baǵanyń kóterilmeı qoıǵanyn ınvestorlar AQSh energetıkterinen kóredi. Málimetterge qaraǵand, amerıkalyq kompanııalar óndiriske qarqyn berip, naryqtaǵy usynysty taǵy da ulǵaıtyp jibergen. Onymen qoımaı, AQSh prezıdenti Donald Tramptyń osy aptada AQSh jaǵalaýyndaǵy aýmaqtarda munaı men gaz shyǵarý týraly qaýlyǵy qol qoıylatyny aıtyldy. Jergilikti aqparat kózderiniń málimetinshe, Tramp munaı-gaz salasynda 32 qaýlyǵa qol qoımaqshy. Olardyń biri el jaǵalaýyndaǵy aımaqtarda gaz ben munaı úshin ońtaıly jerlerdi sholýǵa arnalady. Qaýlylarǵa qol qoıylsa, bul qaırańda munaı men gaz uńǵymalaryn burǵylaýdyń birinshi qadamy bolady. Árıne, bul baǵaǵa keri áser etpek.
Baǵanyń arzandyǵyna AQSh kompanııalaryn ǵana kinálap qoıý ábestik bolar. Bir kezderi munaı óndirisin azaıtý týraly birinshi bolyp bastama kótergenderdiń biri Saýd Arabııasy endi jyldyń ekinshi jartysynan bastap sol kelisimshartty uzartýǵa asyǵar emes. Sonymen qatar, eldiń ulttyq munaı kompanııasy Saudi Aramco Iran men Irak kompanııalaryn Azııa naryǵynan ysyrý úshin baǵany ádeıi tómendetip satyp jatqany aıtylýda.
Sonymen qatar Saýdııa eksport kólemin de ulǵaıtýda. Keler jyly Qyzyl teńizdegi Mýadjız porty jóndelgennen keıin eksport tipti kóbeımek.
Parsylarǵa keler bolsaq, Irannyń da, Iraktyń da energetıka vedomstvo ókilderi OPEK+ kelisimshartyn uzartýdy qoldap otyr. Degenmen, Iraktyń qoıatyn ózindik sharty bar. Eldegi saıası turaqsyzdyqtan óndiristiń tómendep ketkenine OPEK músheleriniń túsinistikpen qarap, óndiriske qoıylatyn shekteýdi azaıtýdy suraıdy.
О́z kezeginde Reseı áli de birinshi jartyjyldyqta moıynyna júktelgen óndiristi táýligine 600 myń barrelge azaıtý mindettemesin oryndamaǵan. Degenmen, aldaǵy bir aıda jospardy tolyǵymen jabamyz dep otyr.
OPEK+ kelisimi aıasynda táýligine 20 myń barrel azaıtý týraly mindetteme alǵan Qazaqstan kerisinshe, osy ýaqyt aralyǵynda óndiriske qarqyn bergen. Taıaýda OPEK komıtetiniń otyrysynda osy másele sóz bolyp, keıin oǵan Qazaqstannyń Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaev jaýap bergen edi. Onyń aıtýynsha, jyl basyndaǵy eki aıda Qazaqstanda josparǵa saı jumys istese, odan keıingi eki aıda óndiristi kóbeıtkeni ras. О́ıtkeni, Qashaǵan men Qarashyǵanaq josparly qýatyna ótken. Degenmen, memleket OPEK elderi aldynda óz mindettemesin tolyq oryndamaq. Ol úshin aldaǵy mamyr-maýsym aılarynda munaıdy az shyǵaratyn bolady.
Jalpy, ekinshi jartyjyldyqta OPEK+ elderiniń munaı óndirisin qysqartý týraly kelisimi óz kúshinde qala ma? Investorlar uıymǵa qatysýshy elderdiń málimdemelerin alǵa tarta otyryp, jyl sońyna deıin atalǵan memleketter sol shartty saqtaıdy deıdi. Jyl basynan beri 10 dollarǵa qymbattaǵan shıkizat aldaǵy jarty jylda taǵy osynshalyqty qymbattaýy múmkin ekeni de aıtylýda. Oǵan sebep, búginge deıin naryqtaǵy usynystyń suranystan artyqtyǵy joıylyp, balans ornasa, endi usynystyń tapshylyǵy týmaq. Bul óz kezeginde baǵanyń aıtarlyqtaı qymbattaýyna túrtki bolýy tıis.
Munaı baǵasyna tikeleı baılanysty teńge baǵamy týraly otandyq sarapshylar da kesip eshteńe aıta almaı otyr. Onyń sebebi de joq emes. О́ıtkeni, bári 25 mamyrǵa belgilengen OPEK otyrysyn kútýde. Onda álgi kelisimdi uzartý nemese kúshin joıý týraly sheshim qabyldanbaq.
Baýyrjan Muqanov
"Egemen Qazaqstan"
