Munaı tógilgen topyraq qalpyna kele me?

Búlingen topyraq bútindele me?

Árıne, ken oryndaryn ıgergen jaqsy. Al ekonomıkany ǵana oılap, ekologııany nazardan tys qaldyrý bú­gin bolmaǵanmen, kúnderdiń-kúninde zardabyn tarttyrary anyq. Ǵalymdar munaı qaldyqtary topyraq qabatyna sińbeı, jer betinde turatynyn, oǵan ósimdik te shyqpaıtynyn dálel­de­gen. Jańbyr jaýsa jaǵdaı tipti qıyndaıdy, lastanǵan aýmaqtyń kó­le­mi ulǵaıady. Geologııa-mınerologııa ǵylymdarynyń doktory Muftah Dıarov topyraq jamylǵysynyń bú­linýi bıosferaǵa ǵana emes, adamzat densaýlyǵyna da zııandy áserin tı­gizetinin aıtady. «Munaımen las­tan­ǵan topyraqtyń qalpyna kelýine kóp ýaqyt kerek. Mundaı aýmaqty bas­tapqy kúıine ákelý úshin tıisti zertteýler tez arada júrgizilgeni jón. Sal­ǵyrttyq saldarynan topyraqtyń tyǵyz qabattary jalańashtanady, sodan kelip topyraq qýańdanady, tuz­danady», deıdi akademık. Atyraý óńirinde topyraq qunarlylyǵyn arttyrý úlken problema, sebebi mundaǵy to­pyraq tuzdy jáne batpaqty. Ol azdaı, munaı óndirisiniń óristeýi ekologııalyq ahýaldy qıyndata tústi.

Qoqysqa tolǵan 

qaıran jer...

Qansha jerden baqylap-qadaǵalap, anyqtap, aıyppul salǵanmen, tabıǵat­qa qastyq jasaıtyndar áli de bar. Aıtalyq, ótken jyly Qurmanǵazy aýdanyndaǵy «Kúmisbek» ken ornynda eki uńǵymadan munaı tógildi. Bul jerdi «Kóljan oıl» kompanııa­sy paıdalanǵan. Kelisim-shart mer­zimi bitken soń uńǵymalardy qaraý­syz qaldyryp ketken. Ony oblystyq ákimdik qarjy bólip, qal­pyna keltirdi. Sondaı-aq, Maham­bet aýdanynda «Nort Kaspıan Ope­reı­tıng Kompanı N.V.» kompanııa­syna tıesili ken ornynda munaı ónim­deri jerdi lastady. Oblystyq ma­mandandyrylǵan tabıǵat qorǵaý pro­kýratýrasynyń prokýrory Azat Qalıev kompanııanyń ákimshilik jaýap­kershilikke tartylǵanyn, al las­tanǵan topyraqtyń óńdelgenin aıtty. «Atyraý-Astrahan» tas joly bo­ıynda «Atyraý joldary» óndiristik bazasynda da munaı qaldyqtarynan jer búlingen. Prokýratýra byltyr memleketke 2 mlrd 400 mln teńge kóleminde keltirilgen zalaldy óndirdi. Úsh kásipkerlik sýbektisiniń quqy qorǵaldy. 71 laýazymdy tulǵa jaýapkershilikke tartylypty.

Atyraý oblysy boıynsha bas ekologııalyq ınspektor Qanat Qalmahan bir jyl buryn Balyqshy ýchaskesindegi Sokolok ózeginen 10 shaqyrym jerde NKOK kompanııasyna tıesili uńǵymadan munaı tógilip, topyraq lastanǵany jóninde derek keltirdi. Tize bersek, mundaı mysaldar az emes. Oblys ákimdigi 2002-2009 jyldary qaraýsyz qalǵan 48 gıdrogeologııalyq uńǵymany bekitken edi. «Jalpy, aımaqta 90 uńǵyma apattyq jaǵdaıda. Onyń bireýi 2015 jyly, bireýi bıyl tyǵyndaldy. Al alty uńǵymanyń naqty ıesi joq. Geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný komıtetinen jaqynda komıssııa quryldy. Osy másele boıynsha ákimdik tarapynan Úkimetke hat ta joldandy», deıdi oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasy basshysynyń orynbasary Oraq Bısembıev. Shyny kerek, qorshaǵan ortaǵa qyrýar zııan keltirip otyrǵan munaı uńǵymalaryn retteıtin mezgil jetti. Sý atqylap, qaraýsyz jatqan 180 gıdrogeologııalyq uńǵymanyń jaıy taǵy bar. Mamandar búlingen jer týraly aqparatty der kezinde anyqtaýda biraz qıyndyq baryn da jasyrmaıdy. Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasyna qarasty qalada da, aýylda da eshbir bólimshe joq. Bul jaǵdaı sala mamandarynyń jumystaryna keri áser eteri sózsiz. Sondyqtan ár aýdanda tabıǵat qorǵaý sharalaryna jaýapty maman bekitilse degen usynys bar.

Bir jylda − 4 556 578 tonna qaldyq

Lastanǵan topyraq qabatyn alǵan soń ornyn taza qunarly topyraqpen toltyrý kerek. Zert­teýler júrgizilip, qajet ba­k­terııalardy anyqtaý kezek kút­tirmeıtin is. «Tabıǵat paıda­lanýshylardyń búlingen topy­raqty tasyp áketýi proble­many sheshpeıdi», deıdi M.Dııarov. Ony qalpyna keltirý úshin mı­kro­­­­­bıologııalyq ádister, mu­naı sorbentteri paıdalanylady. Jal­py, oblys boıynsha ótken jyly 4 556 578 tonna qal­dyq shy­ǵarylǵan. Onyń ishinde 154 226 tonna kesek kúkirt, 776 207 tonna óndiris qaldyqtary, 3 626 504 tonna qatty turmystyq qaldyqtar bar. Oblystyq ekologııa depar­tamentiniń máli­metinshe, qor­shaǵan ortany las­taý­­shy kásip­oryndardyń al­dyńǵy le­ginde «Teńizshevroıl» JShS tur. Bul kompanııa byltyr 144 234 tonna kómirsýtegi shıkizatyn, 10964 tonna ón­diristik qaldyq shyǵarǵan. «Embimunaıgaz» AQ        9 915 tonna, Atyraý munaı óńdeý zaýyty 13 284 tonna, NKOK kompanııasy 15 348 tonna óndiristik qaldyq shyǵarypty.

Oblystyq ekologııa depar­tamenti bergen málimetke súıen­sek, tógilgen munaı qaldyqtaryn tazalap, zalalsyzdandyrý ju­mys­tary ındýstrııalandyrý kartasy aıasynda ashylǵan «Eko-Tehnıks» JShS-ine júkteledi eken. Germanııadan arnaıy al­dyrylǵan qondyrǵy arqyly búlingen topyraqtaǵy munaı qaldyqtaryn suıyq jáne qatty túrge ajyratyp alýǵa bolady. Al odan bólinip shyqqan munaı ári qaraı tereńdetip óńdelip, qajetke jaraıdy. Naqty aıta ketsek, seriktestik qyzmetinde my­nadaı tásilderdi paıdalanady: birinshisi – fızıkalyq-hımııalyq ádis. «О́nerkásiptik qaldyqtardy zalalsyzdandyrýdyń bul ádisi burǵylaý qaldyqtaryn, mazýtpen lastanǵan topyraqty, munaı ón­diretin kásiporyndardyń teh­­nıkalyq naýalaryn zalal­syzdandyrý baǵytynda qol­danylady. Sonyń nátı­je­sin­de, antopogendik qaldyq to­py­raq­tardy jol-qurylys mate­rıaldary retinde paıda­lanýǵa bolady, – deıdi oblystyń bas ekologııalyq ınspektory Qanat Qalmahan. – Ekin­shisi – mıkro­bıologııalyq ádis­­pen zalalsyzdandyrý. «Ro­dotrın», «Bakoıl», «Nefte­des­trýktor-Kazbıo» bıopreparattary qol­­danylady. Bul pre­parattar kómirsýtekti las­­taný­dy 99 paıyzǵa deıin taza­laýǵa qaýqarly. Osylaı zalal­syzdandyrylǵan qaldyqtar jer qyrtysynyń ústińgi jaǵyn, qosymsha qabattardy jáne avtomobıl joldarynyń jol tósemi negizderiniń qabattaryn ornalastyrýǵa paıdalanylady. Úshinshi – termııalyq ádis. Bul ádispen tazartylǵan ónim «termııalyq topyraq» dep atalady. Zalalsyzdandyrý nátı­jesinde alynǵan ónimder qury­lys materıaldary retinde qol­danylady».

Oblystyń bas ekologııalyq ınspektory keltirgen taǵy bir derek – ónerkásiptiń túrli salalaryndaǵy ıesiz jáne «tarıhı» lastanýlar jóninde. Qazir munaıly aımaqta 12 ga «tarıhı» lastanǵan ýchaskeler bar, olardyń bári de «Embimunaıgaz» AQ-qa tıesili. Mekeme osy ýchas­kelerge túgendeý jumystaryn júrgizip jatyr, sonyń ná­tı­jesinde qa­jetti sharalar alynady. Al «Te­ńizshevroıl» JShS-niń ke­­li­simsharttyq aýmaǵynan jal­­py aýdany 49,93 ga bolatyn 13 qaraýsyz qoqys orny anyq­talǵan. Osy jaıt boıynsha eko­logııa departamenti elimizdegi zań­­dylyqqa sáıkes tıisti shara qoldaný úshin Jyly oı aýdany ákim­digine hat joldapty, biraq áli kúnge deıin jaýap joq. Endi bul másele oblystyq ákimdikte qaralady.

Aıalasań, tabıǵatty aıala

Elbasy «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» atty ma­qalasynda «Halqymyz ǵa­syrlar boıy týǵan jerdiń tabıǵatyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, onyń baılyǵyn únemdi ári oryndy jumsaıtyn teńdesi joq ekologııalyq ómir saltyn ustanyp keldi. Tek ót­ken ǵasyrdyń ortasynda, ne­bá­ri birneshe jyl ishinde mıl­lıondaǵan gektar dalamyz aıaýsyz jyrtyldy. Yqylym zamandardan beri urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kelgen ulttyq pragmatızm sanaýly jylda adam tanymastaı ózgerip, asta-tók ysyrapshyldyqqa ulasty. So­nyń kesirinen, Jer-Ana ja­ratylǵannan beri shóbiniń basy tulparlardyń tuıaǵymen ǵana taptalǵan dalanyń barlyq qu­nary qurdymǵa ketti. Túgin tart­sań maıy shyǵatyn myńdaǵan gektar mııaly jerlerimiz ekolo­gııalyq apat aımaqtaryna, Aral teńizi ańqasy kepken qý medıen shólge aınaldy. Osynyń bári – jerge asa nemquraıly qaraý­dyń ashy mysaly», dep atap ótken edi. Rasynda, tek Atyraýda ǵana emes, elimizdiń ár óńirinde ekologııalyq apatqa dýshar bolǵan aımaqtar az emes. Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Qosybek Rzaǵalıev te bul oıymyzdy qýattaıdy. «Jer tozsa, mal azady, − deıdi ol. – Azyq-túliktiń 30 paıy­zyn syrttan tasyǵan eldiń ulttyq qaýipsizdigine qater tónedi eken. Elbasy tapsyrmasymen 2021 jylǵa deıin azyq-túlik eksportyn 40 paıyzǵa arttyrý kózdeldi. Al talǵamy joǵary tutynýshyǵa sapaly ónim shyǵarý úshin jaqsy jaıy­lym kerek. Oblysta otyz jyl boıy jerdi baptaýǵa ba­ǵyttalǵan sharalar jasalmady. Qazir aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan jerdiń 20 paıyzǵa jýyǵy ǵana jaramdy».

Munaı ken oryndaryn barlaý, burǵylaý, óńdeý jumystary kezinde jer qoınaýyn qorǵaý sharalary saqtalýy tıis. Alaı­da Ekologııalyq kodekstiń tap osy talaby este bola ber­meıdi. Qorshaǵan ortaǵa zııan kel­tir­genderge memleket tarapynan pár­mendi shara kerek-syndy. Áıt­pese, topyraqty ǵana emes, aýa men sýdy da búldirip alyp, aıyppul tólep qutylyp ketetin ká­siporyndar qatary kóbeıip barad­y.

Baqytgúl BABASh,

«Egemen Qazaqstan» 

ATYRAÝ