– Kım Serikbaıuly, siz Keńes Odaǵynyń Qarýly Kúshteri qatarynda vzvod komandırinen bastap polk komandırine deıingi jaýyngerlik qyzmet satysynan óttińiz. Qarý asynyp júrgen naǵyz ofıser shaǵyńyzda sizdiń sanańyzdy túptiń-túbinde Qazaqstan Táýelsiz el atanady, onyń óz Qarýly Kúshteri bolady, al men... degen sekildi oı-qııal terbemedi me nemese sondaı oıdyń ushqyny boldy ma?!
– О́tirik aıta almaımyn... Ondaı oı meniń túsime de kirgen joq, oıymda da bolǵan emes. О́ıtkeni, men 12-den 13-ke qaraǵan jasymda áke-sheshemnen jetim qaldym. Meni oqytqan, basymnan sıpap ósirgen Keńes dáýiri – sol tustaǵy aldymda júrgen aǵa-apalarym. Balalar úıinde, ınternatta tárbıe aldym. Sol qoǵamnyń barlyq jaqsylyǵynan úlesimdi alǵan men ózgedeı oı oılaýym múmkin de emes edi. Keńes Odaǵy qulaıdy, Qazaqstan táýelsizdik alady degen oı bolǵan joq. Jasyryp qaıteıin, qazir ortamyzda júrgen keıbir azamattar «men sol zamannyń ózinde táýelsizdikti ańsap edim, «Alash» qozǵalysyn qoldaǵan edim, Mustafa Shoqaımen múddeles edim» deıdi, onyń barlyǵy – ótirik.
– Munyńyzdy shyn mánindegi naǵyz keńes ofıseriniń jaýaby dep sanaıyq. Al endi Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń negizi qalaı quryldy, sol ýaqytty eske alaıyqshy?
– Almatydaǵy sývorovshylar mektebin dańqty qolbasshy Baýyrjan Momyshuly aǵamyzdyń atyna alyp berdim. Bul táýelsizdiktiń eleń-alańyndaǵy meniń ómirimniń bir bólshegi, belesi, qýanyshy. Osy sharaǵa qatysqan Keńes Odaǵynyń Batyry general-leıtenat Saǵadat Nurmaǵambetov aǵamyz araǵa kóp kún salmaı, maǵan qońyraý shalyp, ózine shaqyrdy. KSRO tamyzda qulaǵan. «Taıaý ýaqytta elimizde memlekettik qorǵanys komıteti qurylady, bolashaqta, tipti, mınıstrlik bolyp qalar. Qazir bizge seniń bilimiń kerek», dep qulaqqaǵys etti. Kóp keshikpeı ol kisi komıtettiń tóraǵasy, men ol kisiniń keńesshisi bolyp taǵaıyndaldyq. Osy komıtettiń esigin attaǵan sátten bastap joǵaryda óziń aıtqan álgi sezim men oı meni kúni-túni mazalaıtyndy shyǵardy. Egemendi el bolǵan soń ata-babamyzdan muraǵa qalǵan baıtaq jerdi, onyń baılyǵyn qorǵaý mindeti turdy. Áskerdi qalaı quramyz, eldi qalaı qorǵaımyz degen tóte saýal týyndady. Uıqy kórmeı iske kirisip kettik. Bir kúni Saǵadat Nurmaǵambetov aǵamyz maǵan: «Sen ǵalym adamsyń, áskerı doktrına men zańdardyń tarmaqtaryn jazýdy kesheýildetpeı qolyńa al, aınalańa bilikti jigitterdi jına. Osy seniń kómegiń bolsyn, men – ómirdegi tájirıbege saı áskerge bas bolaıyn», dedi. Ol kisiniń tájirıbesi shynynda da zor edi, Orta Azııa áskerı okrýgi bas qolbasshysynyń orynbasary qyzmetin atqardy emes pe? El aýmaǵyndaǵy barlyq áskerı bólim kóz aldynda, komandırlerin de jaqsy biledi.
– Táýelsiz eldiń tuńǵysh áskerı qujatyn tuńǵysh ret jazýdyń qandaı qıyndyqtary boldy? Áskerı doktrına jazýda eń aldymen qandaı qaǵıdalarǵa súıendińizder?
– Keńes zamanynda «áskerı doktrına» ataýynan kópshilik beıhabar edi, óıtkeni ol qupııa qujat sanaldy. Ony tek Ortalyqtyń áskerı jáne Úkimet basshylary ǵana bildi. Odaqtas respýblıkalar áskerı doktrınamen bas aýyrtqan joq. Shynyn aıtaıyn, laýazymdy degen áskerı adamdardyń ózderi ol týraly naqty málimet ala almady. Onyń qıyndyǵy – qujattyń astarynda áskerı saıasattyń barlyǵynda. Jańadan qurylyp jatqan jas memleketke jaýyngerlerdi jasaqtaý, qarý-jaraqty saılaýdan bastap óte tańsyq áskerı saıasatty júrgizý ońaı bolyp pa?
Qazaq áskeriniń tuńǵysh áskerı doktrınasyn men jalǵyz jazǵanym joq, qasyma generaldar Altynbek Seıilbaev, Sábıt Taýlanov, Abaı Tasbolatov sııaqty bilimdi de bilikti azamattardy jınadym. Polkovnık Rolan Qarataev, Ivan Ralov qatarymyzda turyp úles qosty. Komıtette úsh aı boıy pysyqtalǵan doktrına men Prezıdent ákimshiligindegi qorǵanys bólimine qyzmetke aýysqanda tap-tuınaqtaı daıyn boldy.
Biz – qazaqpyz, sondyqtan doktrınaǵa eń aldymen ata-babamyzdan beri qaraı kele jatqan ulttyq dástúrlerimizdi kirgizdik. Ata-babamyz eshkimniń jerin jaýlap alǵan joq, eshkimniń jerine kóz alartqan emes. Qazaqstannyń naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen qorǵaǵan óz jeri ózine jetedi. Sonyń bárin ádemilep tizbelep keltirip, qazaq áskeri bizge baıyrǵy ata-babamyzdan qalǵan jer men baılyqty qorǵaý úshin kerek degen oı túıdik.
– Zańdy qujatty Joǵarǵy Keńestiń aldyna shyǵaryp bekitýlerińiz kerek ekeni belgili jaıt. Ony talqylaý barysynda sol tustaǵy adýyndy depýtattardyń oı-tilegi bir jerden shyqty ma?
– Bir sózben aıtqanda, 1992 jyldyń 21-25 jeltoqsany arasynda elimiz áskerge qatysty tikeleı 2 zań qabyldady, sonyń arqasynda búgingi áskerimiz quryldy der edim. Úkimettiń otyrysynan keıin Qazaqstan Qarýly Kúshteri týraly doktrınany Parlament aldynda Armııa generaly Saǵadat Nurmaǵambetov qorǵap shyqty. Odan soń «Qorǵanys jáne Qarýly Kúshter týraly» zań jobasynyń mátinin kóterip minberge men shyqtym. Joǵarǵy Keńestiń depýtattary aldynda 25 mınýt baıandama jasadym. Zańnyń ár babyn halyq qalaýlylaryna meılinshe túsinikti tilmen jetkizip-aq bergen sııaqty edim. 19-baptaǵy kórsetilgen Qarýly Kúshterge qarajat bólý kerek degen jerge jetkende tyǵyryqqa tireldik. «Bizder pasıfıstermiz, soǵysty qoldamaımyz» dep jalǵan at jamylǵan ózge ult ókilderi – depýtattar daý shyǵardy: «Biz jańa ǵana Qorǵanys mınıstrin tyńdadyq, doktrınamen tanystyq, ol – Qazaqstan ózge elderge kóz alartpaıdy, bizdiń jaýymyz joq», dedi. Endeshe, onsyz da qarajattyń tapshy kezinde áskerge sonshama aqsha bólip ne kerek? Tegi Qazaqstanǵa ásker ne úshin kerek?» dep baıbalam saldy.
Depýtattarmen general Bahadúrbek Baıtasov, akademık Manash Qozybaev «О́z áskerinen aqsha aıaǵan el ózge eldiń áskerin asyraıdy degen tarıhı mazmundy sóz» bar degen pikir taıtalasyna shyqty. Olardyń ekeýi de Uly Otan soǵysyn bastan keshken batyrlarymyz edi. Soǵan qaramastan, barlyǵy 36-baptyń qalǵan ózge baptary qaraldy da, 19-bapty talqylaý keıinge shegerildi. Áskerı qyzmetkerler men qyzmetshilerdiń áleýmettik máselesin qorǵaý týraly ekinshi zańdy sol kezdegi Qorǵanys mınıstriniń birinshi orynbasary, qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri, avıasııa general-maıory Toqtar Áýbákirov tamasha qorǵap shyqty. Sol tustaǵy bolashaq eńbek demalysyna shyǵatyn áskerılerimizge aılyǵynyń 80 paıyzyna deıin zeınetaqy beremiz degen bap joldary, búgin eske alsam, qazaq armııasynyń aıaǵynan turýyna orasan zor kómek bolǵan eken. О́ıtkeni, shyn máninde ol kezde armııada bizdiń ulttyq kadrlarymyz tym jetkiliksiz, óte tapshy edi. Kem degende 4-5 jylǵa deıin syrt mamandardy ustap otyrý úshin osyndaı qadam jasalǵan. Ol qadam sátti bolyp shyqty, jemisin keıin berdi.
– Tyǵyryqqa tirelgen 19-baptyń odan arǵy taǵdyry ne boldy?
– Iá, baqsaq «pasıfıst-depýtattarymyzdyń» bizben tańdy-tańǵa uryp daýlasatyn túri bar. Olardyń barlyǵy sózin qansha jerden búrkemelegenimen, shyn máninde qazaq armııasynyń qurylýyna ólerdeı qarsy edi. Sońǵy sózdi Prezıdentimizdiń ózi aıtty. Mán-jaıdy tez saralap, baıqaı qoıatyn Nursultan Ábishulynyń Joǵarǵy Keńestiń bıik minberinde turyp «Bul arada eshqandaı da áńgime bolmaýy tıis, áskerge qarajat qajetinshe beriledi», dep kesip aıtqany esimizde. Eki zańdy da maquldap, ózi qol qoıdy. Osydan soń pasıfıst bolyp kóringisi kelgen depýtattar aýzyn japty.
Búgin aıtýǵa ǵana jeńil, ol kezde bolashaq áskerimiz úshin qanshama ashy ter tógildi. Ekinshi zańnyń qýattylyǵy arqasynda orys, ýkraın, belorýs ofıserleri bizdiń áskerimizdiń quramynda 5 jyl emes, 8 jylǵa deıin qyzmet atqaryp, zeınetke shyqty. Altynǵa baǵalanǵan az ýaqyt kezeńiniń ishinde biz de qarap jatpaı, ulttyq ofıserlerimizdiń qataryn kóbeıtip aldyq. Prezıdentimizdiń sol qıyn-qystaý kezeńde bolashaǵymyzdy boljap, tipti, bylaı aıtqanym durys bolar, tótenshe sheshim jasaýy – kóregendigi jáne kemeńgerligi emes pe?! Prezıdenttiń aıtqanyna arqa súıeı júrip osy jyldar ishinde vzvodtan bastap, rota, batalon, polk komandırine deıin qazaq ofıserlerin daıyndap, taǵaıyndap úlgerdik. Halyq bul shyndyqty bilýi kerek qoı dep oılaımyn. Biz búgin aıtpasaq, ony erteń kim aıtady?!
– Elimizdiń zań shyǵarýshy eń joǵarǵy organyndaǵy «qantógissiz» ótken oqıǵany óte jaqsy baıandap berdińiz, Kım aǵa. Al endi sol tusta elimizdegi ultjandy azamattardyń ulttyq ásker qurýǵa degen kóńil kúıleri qandaı edi, habaryńyz bar ma?
– Táýelsizdiktiń jyly lebin sezingen qazaǵymnyń qany kóterilip, qyzyna bastaǵan. Keıbiriniń patsha zamanyndaǵy ata-babalarynyń kórgen qorlyqtary esine tústi, keıbiri Keńes zamanyndaǵy birqatar jaqsylyqtardy umytty, jamandyqtar kóz aldyna elesteı bastady degendeı. Menen jasy úlken ǵalym aǵalarymyzdyń «Kım, sen áńgimeni qoı, qazaq áskeri tek qana qazaqtan qurylýy kerek» degenderi qanshama edi? Áskerı maman-ǵalym emespin be, ondaı aǵalarymmen túsinik jumystaryn júrgizýge týra keldi. О́zińiz oılap qarańyzshy, dál sol ýaqytta áskerdegi jalpy qazaqtyń sany 5-6 paıyzdan aspady. Ofıserleri odan da az. Degenmen, sondaǵy bizdiń jumys toby jasaǵan áskerı saıasat búgingi áskerimizge jaqsy tuǵyr bolyp qalyptasty dep senimmen aıta alamyn. Sol qujattyń kómegimen áskerimiz negizinen Qazaqstanda KSRO-dan mura bolyp qalǵan áskerı bólimderdegi tehnıkalar men qarý-jaraqtyń, Qazaqstandaǵy 40-shy armııanyń esebinen jasaqtaldy. Áskerı avıasııa men áýe qorǵanysy qural-jabdyqtarynyń barlyǵy da Keńes dáýirinen qalǵan tehnıka men qarý-jaraqtar.
– Olardyń barlyǵy da birdeı bir daýyspen bolashaq qazaq armııasyna tobymen óte saldy ma, qoldady ma? Is barysynda qandaı da bir kedergiler týyndaǵan joq pa?
– Orys halqymen ejelden dos bolǵanymyz sol tustary bizge jaman bolǵan joq. Ol kezde Reseıdegi bılik basynda eldiń tuńǵysh Prezıdenti Borıs Elsın otyrǵan edi, bizdiń Elbasymen jaqsy aralasyp júrdi. Bir sózben aıtqanda, osydan keıin de shyǵar, Reseıdiń óte laýazymdy áskerı qolbasshylary da bizge durys kózqaras tanytty. Eki el kópke deıin ortaq qorǵanys keńistigin qurdy. Halyqaralyq ahýaldy da jete túsindi. Sondaı saıasatty ustaý óte jón edi, óıtkeni syrtqy jaýlarymyzdyń kózqarasy bizge múldem beımálim-tin.
Prezıdent Nazarbaevtyń 1992 jylǵy 7 mamyrdaǵy Qazaqstan Qarýly Kúshterin qurý týraly Jarlyǵynyń 4-babynda Qazaqstandaǵy áskerı bólimder, qarý-jaraqtar, tehnıkalar, polıgondardaǵy barlyq dúnıe Qazaqstannyń múlki bolyp sanalatyndyǵy týraly ashyp aıtyldy. Eger qandaı da bir múlik ıakı zat el shekarasynan shyǵarylsa, múlik ıesi jaýapqa tartylady degen sózder jazyldy. Ol tusta Qazaqstan aýmaǵyndaǵy áskerdiń 75, tipti 80 paıyz quramy reseılikter, ýkraındyqtar, belarýstyqtar jáne basqa ult ókilderinen jasaqtalǵan. Olar da óz elderi, bolashaǵy týraly oılamady deısiz be? Keıbireýleri eline qurqol barmaý úshin qyzmet babyn paıdalanyp, aqyryndap qarý-jaraq pen tehnıkany alyp ketkisi keldi.
– Ony sizder seze qoıdyńyzdar...
– Sezgende qandaı, 1992 jylǵy 28 qazan kúni Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysy ótip, óreskel áreketteri úshin ishki áskerdegi eki genaral ornynan alyndy. Arnaıy komıssııa qurylyp, 20 kúnniń ishinde is qorytyndysyn Elbasynyń aldyna alyp bardyq. Ras, áskerı adam bolǵan soń biz qatty kettik, aıyptylardy aıaýsyz sottaý kerektigin talap ettik. Ol týraly men «Qazaqstannyń Qarýly Kúshteri» atty kitabymda da jazdym, biraq Elbasy bizdi sabyrlylyqqa shaqyrdy. Bul arada asa tereń saıasat máselesi kún táribinde turdy. Degenmen, osy sharadan sol kezdegi ásker basshylary úlken sabaq aldy. Aıtpaqshy, Qazaqstanda týyp-ósken orys, ýkraın, belorýs komandırlerge qyzmette basymdyq berildi...
– Álgi generaldardyń moınyna qandaı kiná taǵyldy, álde ol áskerı qupııa ma?
– О́zderine bedel alý úshin olar birqatar áskerı tehnıkany shekara asyryp jibergen. Osydan soń-aq qalǵan tehnıka men qarý-jaraqty qatań baqylaýǵa aldyq. Generaldar Prezıdentten bas ıip keshirim surady, biraq barlyǵy da qyzmetterinen bosatyldy. Bylaı qarap otyrsań, sol ýaqytta generaldarǵa ne jetpedi deısiń?
– Áskerde «general bolýdy armandamaǵan soldat bolmaıdy» degen barshanyń qulaǵyna qanyq naqyl bolýshy edi?! Áskerdiń negizgi quramynda jaýyngerlik-sardarlyq barlyq satydan ótken jaıyńyz bar, kóńilińizde nege men osy generalǵa jete almadym degen ókinish, ókpe, nemese bir tosyn oı-ushqyndary bolmaı ma, keıde?..
– О́te jaqsy, aınalaıyn, aıtaıyn. О́ziń aıtqan álgi áskerı jolym meniń qujatymda – jeke isimde jazýly tur. Áskerdegi 35 jyldyń ishinde men birde-bir ret eskertý almaǵan ekenmin. Esesine marapattaýlar jetip-artylady. Polkovnık atanǵanymnyń ózine bıyl 40 jyl toldy. 1977 jyly KSRO Qorǵanys mınıstriniń ózi meni Keńes Armııasynyń týǵan kúnimen quttyqtady. Áskerde ekiniń birin Qorǵanys mınıstri quttyqtamaıdy. Keńes Armııasy sol 1978 jyldyń ózinde aǵańdy attestattaý kezinde generaldyq qyzmetke usynǵan. Ondaı tórt jylda bir ret ofıserdiń atqarǵan qyzmetine baǵa beretin attestattaý úrdisi, qýanarlyǵy sol, bizdiń Armııamyzǵa da endi kelip jetti.
Almatydaǵy Konev atyndaǵy jalpy áskerı joǵary ýchılıshege Máskeýden arnaıy jiberilgende 40 jasta edim. Bolashaqta osy oqý ornynyń bastyǵy bolady degen baǵytpen jiberilgenmin. Jaraıdy, áńgimeni osy jerden doǵaraıyq... Qazaqstannyń búginde qanshama generaly bar, qanshama mınıstrimiz, Qarýly Kúshterdiń barlyq bilgirleri meni kórgende oryndarynan ushyp turyp: «Siz biz úshin marshalmen teńsiz, Kım aǵa!» deıdi. Sol ataq jetpeı me? Sol maǵan jetkilikti...
– Áńgimeńizge rahmet, Kım aǵa. Qarýly Kúshterimizdiń shırek ǵasyrlyq mereıtoıy qutty bolsyn!
Áńgimelesken
Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
Sýretti túsirgen
Nurmanbet QIZATULY
