Saılaýdyń dúrliktirmeı, biriktirgeni jaqsy

Eks-prezıdenttiń ózin de «syzyp» tastady

Saıası júıesi erekshe Iranda saılaý, onyń ishinde tórt jylda bir ótetin prezıdenttik saılaý ózgesheleý bolyp keledi. Eń basty ózgesheligi sol, bul elde kandıdattardy tirkeý eki kezeńnen turady. Birinshi kezeńde kez kelgen Iran azamaty Ishki ister mınıstrligindegi saılaý komıssııasyna kelip, úmitker retinde tirkele alady. Bul joly sáýir aıynyń 11-15-i aralyǵynda prezıdenttik saılaýǵa qatysýǵa ótinish bergen adamdardyń sany rekordtyq kórsetkishke jetip, 1636 úmitkerdi qurady. Olardyń 137-si – áıel. Osynyń aldyndaǵy prezıdenttik saılaýda ótinish bergen úmitkerlerdiń qatary 676 adam bolǵan edi. Prezıdenttik saılaýǵa kandıdattardy tirkeýge qatysty aqparattarǵa qaraǵanda, birinshi kezeń boıynsha tirkelgenderdiń jasy 18 ben 92-niń arasyn qamtyǵan. Olardyń ishinde kezinde ártúrli sebeptermen sottalǵandar da bar kórinedi.

Prezıdenttik saılaýǵa kandıdattyqqa tirke­lý­­diń ekinshi kezeńi úmitkerler úshin sheshýshi sy­naq bolyp sanalady. Sebebi, Konstıtýsııalyq qadaǵalaý keńesi birinshi kezeńde prezıdenttikke kandıdat bolyp tirkelgen adamdardyń biliktilik deńgeıin jan-jaqty tekserýden ótkizedi, qarym-qa­­biletin anyqtaıdy. Osyndaı úderister kezin­de, keıde elge tanymal tulǵalar men belgili saıa­-

­­­s­atkerlerdiń ózderi tizimge kirmeı qalatyn jaǵ­­­daılar da kezdesedi. Mysaly, 2013 jylǵy pre­­zıdenttik saılaýda iri saıası qaıratker Akbar Ha­­shemı Rafsandjanı Konstıtýsııalyq qadaǵalaý ke­ńesiniń elep-eksheýinen óte almaǵan edi. Osy jaqynda atalǵan keńes Irannyń burynǵy pre­zı­denti Mahmud Ahmadınejadty da kandıdattar tiz­iminen «syzyp» tastady.

Eks-prezıdenttiń tizimge enbeı qalýy, onyń aıtqan sózinde turmaǵanyna baılanysty bolsa kerek. Saılaý naýqany bastalar aldynda aıa­tol­la Álı Hameneı M.Ahmadınejadqa tus­pal­dap, onyń saılaýǵa túsýi eldegi saıası jaǵ­daı­­dy ýshyqtyratynyn aıtyp, «saılaýǵa tús­peý­­ge» keńes bergen edi. Ol bul keńeske qulaq as­qandaı bolǵan. Biraq, onyń prezıdenttikke kan­dıdattyqqa tirkelýge kelýi jáne saılaý ko­mıs­sııasynda tirkelýi eldiń qazirgi bıligin de, M.Ahmadınejadtyń qarsylastaryn da ká­dim­gi­deı eleń etkizdi. О́ıtkeni, elde Iran prez­ı­dent­­tigine qa­tarynan eki ret saılanǵan onyń qol­daý­shy­lary da, jaqtastary da az emes-tuǵyn. О́zi­niń tiziminen «sy­zylyp» qalǵanyn estigen ol «al­daǵy saılaý­da kandıdattardyń eshqaısysyna qoldaý kórsetpeıtinin» málimdedi.

Basty básekelester – reformatorlar men konservatorlar

Bul prezıdenttik saılaýda tartys negizgi kandıdattar – eldiń qazirgi prezıdenti, reformator Hasan Rýhanı men oppozısııalyq konservator Ibrahım Raısıdiń arasynda ótetin sııaqty. Eki kandıdat ta tirkelýge bir kúnde keldi jáne bir kúnde tirkeldi. Buqaralyq aqparat qu­ral­da­ry­na bergen suhbatynda H.Rýhanı óziniń urany er­kin­dik, qaýipsizdik, tynyshtyq ekenin aıta kelip, «ıadro­lyq klýb» elderimen ıadrolyq kelisim ne­gi­zinde jumysty jalǵastyra beretinin atap ótken-di.

Rýhanı Iran prezıdenti bolyp saılanǵannan keıin Batys elderimen, onyń ishinde AQSh-pen úzilip qalǵan baılanysty qaıta qalpyna keltirýge tyrysty. Sóıtip, ol halyqaralyq uıymdardyń aralasýy nátıjesinde «altylyqpen» ıadrolyq mámile jasaýǵa qol jetkizdi. О́zderiniń ıadrolyq baǵ­d­arlamasyn júzege asyrý jumystaryn toq­tatty. Bul Iranǵa qarsy salynǵan bir­qa­tar eko­­­nomıkalyq sanksııalardyń alynýyna múm­kin­dik berdi. Iаdrolyq kelisimderdi ıran­dyq­tar­­dyń keıbiri qoldady, muny «satqyndyqqa» ba­lap, narazylyq tanytqandar da az bolmady. Bu­dan Iran halqynyń utylmaǵanyn eldiń sońǵy jyl­dar­daǵy is-áreketi kórsetip turǵandaı. Ne­gi­z­i­nen ol reformator-prezıdent Hasan Rýhanıdiń us­­tan­ǵan saıasatyna tikeleı baılanysty ekenin ıran­dyqtar jaqsy biledi. Prezıdenttikke kandı­dat endi sol saıasatyn ári qaraı jalǵastyrýdy maq­sat etip otyr.

Sarapshylar H.Rýhanıǵa negizgi opponent retinde konservatorlar Ibrahım Raısı men Mohammad Baker Kalıbafty ataıdy. Bul oppozısıoner kandıdattardyń ekeýi birdeı saılaýǵa túsip otyrǵany jaıdan-jaı emes. Onyń túp negizinde reformator kandıdat H. Rýhanıge daýysyna «ortaqtasý» arqyly saılaýdyń ekinshi týryn qamtamasyz etý jatyr. Dál osyndaı «saıasatty» reformatorlar da ustanyp otyrǵan jaıy bar. Prezıdenttikke H.Rýhanımen qatar, onyń jaqtastary Ishak Djahangırı men Mustafa Hashemı Tabanyń da saılaýǵa túsýi soǵan naqty dálel.

Qazirgi prezıdenttikke eń negizgi básekeles retinde atala bastaǵan Ibrahım Raısıge keletin bolsaq, onyń artynda radıkaldy konservatorlyq kúsh­ter tur. Keıbir málimetterge qaraǵanda, áske­rı­ler arasynda da ony qoldaıtyndar jetkilikti sııaqty. Biraq, onyń bılik organdarynda saıası jáne basshylyq qyzmetter atqarmaǵandyǵy, son­daı-aq, osy salalarda tájirıbesiniń joqtyǵy saı­laýda tıisti daýys jınaýyna keri áser etýi múm­kin. Ol tek sot bıligi organdarynda ǵana kó­bi­rek jumys istepti. Bul kandıdattyń qalyń bu­qa­raǵa onsha tanys emes ekenin bildiredi.

Suraý salýdyń nátıjesi kórsetkendeı, el tur­ǵyndarynyń 60 paıyzǵa jýyǵy ony bilmeı­di de eken, ásirese jastar. Esesine, Islam revo­lıý­sııa­sy­nyń birinshi jáne ekinshi urpaǵy Raısıdi jaqsy bi­ledi, tipti ony «qandyqol aıatolla» dep te ataıtyn kórinedi. Sebebi, ol 1987-1988 jyldary sot komı­ssııasyna basshylyq jasapty. Solaı bola tursa da, Raısı ımam Reza mavzoleıiniń jetekshisi retinde dinı qaýym ókilderi arasynda yqpaldy tulǵa sanalady. Búginde Iranǵa AQSh-tyń jańa pre­zıdenti Donald Tramp tarapynan qysym kú­sheı­ip turǵany jasyryn emes. Osyny paıdalanyp qal­ǵysy kelgen Raısıdiń qoldaýshylary «Iranda da prezıdent aýysýy qajet» degendi ashyq aıta bastady.

Prezıdenttikke taǵy bir kandıdat – Tegeran qa­lasynyń meri Mohammad Baker Kalıbaf – kez kel­gen saıasatkerge básekeles bola alatyn elge bel­gili tulǵa. Onyń saıasattaǵy qyzmet jolyn­da da aqtańdaqtar kezdesedi. Ol Hatamıdiń pre­­zı­dent­tigi kezinde Tegeranda polısııa organ­da­ryna bas­­­shylyq etken jáne eldiń saıası ómi­rin yryq­tan­dyrý úshin narazylyq tanytqan stý­dent­terdiń tolqýyn kúshpen basqan. Sondaı-aq, oǵan ke­zinde sybaılas jemqorlyqqa qatysy bar de­gen aıyp ta taǵylǵan eken. Biraq, Kalıbaf osy­dan tórt jyl burynǵy prezıdenttik saılaý­da H.Rýhanıdiń ne­gizgi básekelesi bolyp, saılaý­shy­lar­dyń 20 paıyz daýysyn ıelendi. Al Rýhanı 52 paıyz daýys jı­naǵan edi.

Saılaý naýqanynyń eń sońǵy kezeńi jaqyn­da­ǵan shaqta kútpegen jaǵdaılar da oryn alýy múm­kin. Mysaly, konservatorlar Raısı men Kalıbaf bir-birine jol berýi úshin ekeýiniń biri saıası oıynnan bas tartýy yqtımal degendeı...

Naýqan álemdik BAQ-tyń da nazarynda

Endi sanaýly kúnderden keıin Iranda naǵyz saıası kúres bastalady. Kandıdattar men olardyń qoldaýshylary eldegi barlyq buqaralyq aqparat quraldaryn paıdalana otyryp, bir-biriniń kózqarastaryn syn tezine alady. Keıde jalǵan aqparattar da jarııalanyp jatady. Al daýys be­rýge bir apta qalǵanda kandıdattar telearnalar boıynsha saıası pikirsaıysqa shyǵady. Bul pi­kir­saıystar áli de óz tańdaýyn jasaı al­maı júr­gen saılaýshylardyń naqty sheshim qabyl­daý­yna muryndyq bolady. Sol sebepten de, bú­gin­de Irandaǵy prezıdenttik saılaý álemdik BAQ-tardyń negizgi taqyryptarynyń birine aınalyp otyr.

Bul eldegi ótken saılaýlarǵa az-kem sholý jasaıtyn bolsaq, olardan ıslamdyq demokra­tııa­nyń naqty kórinisteri – halyq pen memlekettiń abyroı-bedelin, eldiń kúsh-qýaty men asqaq mereıin baıqaý qıyn emes. Sondaı-aq, Iran saı­­laý­shylardyń saılaýǵa, onyń ishinde pre­zıdenttik saı­laýǵa qatysý kórsetkishi jaǵy­nan álem elderi ara­synda joǵary orynda tur desek, qatelese qoı­maspyz. Al Azııa qurlyǵy boıynsha ekinshi-úshinshi orynnan tómendegen emes. Tipti, eń qı­yn kezeń – soǵys kezderinde de saıası naýqan – saı­laý óz ýaqytynda ótkizilip kelipti. Osyǵan baı­lanysty aıatolla Hameneı «Búginde halyq saı­laýdy jalǵan is sanamaıdy. Halyq úkimettiń de, saılaýdyń da ózderine tıesili ekenin jaqsy bile­di», – dep atap ótýi ejelgi Irannyń kez kel­gen saı­laýǵa erekshe mán beretinin bildirip turǵandaı.

19 mamyr, juma kúni prezıdenttik saılaý-

men qatar, aýyldyq jáne qalalyq basqarý organ­da­ry­nyń da saılaýy ótedi. Halyq sany 80 mıllıon­nan asatyn Iranda shamamen 55 mıllıon adam saılaýǵa daýys berý quqyǵyna ıe. Al prezıdent tórt jyl merzimge saılanady. Bir adam eki merzimnen artyq prezıdent bolyp saılana almaı­dy. 

Álısultan QULANBAI,

«Egemen Qazaqstan»