Bilim sapasy kún tártibinen túspeýi tıis

Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev «Qazaqstannyń Úshin­shi jańǵyrýy: jahandyq bá­sekege qa­bilettilik» atty Jol­daý­ynda: «Tór­tinshi basymdyq – ada­mı kapı­tal sapasyn jaq­sar­tý. Eń aldymen, bilim be­rý júıesiniń róli óz­gerýge tı­is. Bizdiń mindetimiz – bilim be­rý­di ekonomıkalyq ósý­diń ja­ńa modeliniń ortalyq bý­ynyna aınaldyrý. Oqytý baǵ­darlamalaryn synı oılaý qa­biletin jáne óz betimen izdený daǵ­dylaryn damytýǵa baǵyttaý qa­jet», dep atap ótken bolatyn. 

Osyǵan baılanysty ekono­mı­kany, soǵan sáıkes Bilim já­­ne ǵylym mınıstrliginiń min­detterin jańǵyrtý jolynda bilim berý júı­esiniń rólin qaıta bir oı ele­gi­nen ótkizýdiń mańyzy erekshe. Biz bul maqalamyzda bilim salasynda jetken je­tis­­tik­terimizdi emes, qord­alan­ǵan ózekti máselelerge toq­ta­lý maqsatyn qoıdyq. Olar­dyń bi­razyn tizbektep ketsek: jo­ǵa­ry oqý oryndarynda pro­fes­­sorlyq-oqytýshylar qu­­­ra­my turaqtalmaǵan; bilim be­­rý baǵ­darlamalarynyń maz­mu­­ny na­ryq talaptaryna saı  qam­tylmaǵan; úsh tildi bi­lim be­rý baǵdarlamalary tolyq­qan­­dy engizilmegen; joǵary oqý oryn­darynyń ǵylymı áleý­eti tıi­m­siz paıdalanylady, ýnı­ver­sı­tet­tik ǵylymı kór­setk­ish­ter óte tó­men; profıldik doktoran­tý­r­ada kadrlardy daıyndaýǵa grant bólinbeıdi; postdoktora­n­tý­­­ra joq; memlekettik tapsy­rys boıynsha bilim alǵan tú­lek­ter­di jumysqa ornalas­tyrý má­selesi sheshilmegen; ınno­va­sııa­lyq qurylymdy qoldaýdyń ıns­tı­týttyq nysandary tolyq da­my­maǵan; órkenıetti  eldermen salystyrsaq, bizdiń  ǵylymı zert­t­eýler úlesimiz on ese tómen; qar­jylandyrylatyn ǵylymı-zert­teýlik jobalardyń 0,1% ǵa­na kommersııalandyrady; ınno­va­sııalyq parkter, start-ap aı­maq­tar jáne konstrýktorlyq bıý­rolar ınfraqurylymdary da­my­maǵan; jataqhanalarda stý­dentterge oryn jetispeıdi; ýnı­ver­­sıtettik ǵylymdy bıznes qu­lyq­syz qarjylandyrady, ón­dir­is­pen tıimsiz jumys júr­gi­zi­ledi; vedomstvoaralyq ke­der­gi­ler, son­daı-aq jeke sektorda eko­no­mı­­kalyq yntalandyrý sha­ra­­la­ry­nyń bolmaǵandyǵynan bi­lim, ǵylym jáne ónerkásip salala­ry tıimdi birige almaı jatyr...

Bilim berý sapasynyń krı­te­rııi oqý oryndary túlekteriniń bilimin attestattaý emes, olardyń eń­bek naryǵyndaǵy kásiptik qa­jet­tiligi bolýy shart. Sonda ǵa­na bilim berý salasyndaǵy óki­letti organnyń róli bilim be­rý sýb­­ektileriniń qyzmetin ba­qy­laý­men ǵana shektelmeı, osy ba­ǵyttaǵy birlesken kúsh-q­ı­myl­dar­dy úılestirýdi, olarǵa qoldaý kór­setý jáne ozyq úlgili ıdeıalar men tehnologııalardy daıyndap shy­ǵarýdy qamtıtyn bolady.

Barlyq joǵary oqý oryn­darynyń derbestigi men teńdigin zań­dyq turǵyda bekitken jón. Shet elderdiń tájirıbesi bilim be­rýdiń sapasy sandyq emes, ǵy­lymı-zertteý jumystaryn uıym­das­tyrý, oqytý, resýrstarmen qam­­tamasyz etý, oqytýshylar qu­­­­ra­­mynyń kásiptik quzyreti já­ne halyqaralyq qyzmetti uı­ym­dastyrý deńgeılerine, sondaı-aq, akkredıtteýden ótýi jáne basqa osy sııaqty sapalyq faktorlarǵa ti­keleı baılanysty ekendigin kór­­setedi. Eger joǵary oqý oryn­da­­ryn lısenzııalaý jaıynda sóz eter bolsaq, bul rette oqý oryn­darynda mamandyqtardyń qaı­ta­lanýy jáne kadrlardy JOO-nyń óz profılderine saı emes ma­mandyq boıynsha daıarlaýyna nazar aýdarǵym keledi. JOO-nyń arasyndaǵy básekelestiktiń de qalypty emes ekenin aıta ketken jón. Joǵary oqý orynda-

r­yn mamandyqtar boıynsha emes, da­ıarlaý baǵyttary boıynsha lı­senzııalaýǵa kóshetin kez kel­di. Bul álemdik tájirıbede bar: jo­ǵa­ry oqý oryndary bilim be­rý baǵ­darlamalaryn eńbek na­ry­ǵy­nyń suranystaryn eskere otyryp, daıarlyqtyń baǵyttarynyń ishin­de, óz betterinshe ázirlep shy­ǵarady.

Mundaı jaǵdaıda joǵary oqý oryndary qoǵam aldynda kadr­lar daıarlaýdyń sapasy úshin áleý­­mettik jaýaptylyqta bo­la­dy. Jumys berýshilerdiń ti­ke­leı qatysýymen naqtyly kadr­lar daıarlaý júzege asyry­la­dy. Bul joǵary oqý orynda­ry stý­­de­ntteriniń bilim berý baǵ­­dar­la­malary boıynsha kont­ın­gentin olar­dyń báse­ke­lestigi já­ne eńbek na­ryǵ­ynyń suranysy ne­gizinde qu­rap shyǵarýǵa alyp keledi.

Bilim sapasy tek kásip­oryn­darmen tyǵyz baılanys or­na­tyl­ǵan jáne qoǵam aldynda jaýap­ty bolǵan jaǵdaıda ǵa­na qam­ta­masyz etiledi. JOO qyz­me­ti­­niń tı­imdiligi, eń aldymen, onyń qar­­jylyq turaqtylyǵyna ne­giz­deledi. JOO-nyń turaqty qar­jy­l­yq jaǵdaıy ǵana onyń sapaly aka­demııalyq, zertteý jáne basqa da baǵyttaryn qamtamasyz ete ala­dy. Bul jerde JOO qyzmetin eko­nomıkalyq retteý tetikterin en­g­izý máselesin qarastyrýdyń ma­ńyzy erekshe dep bilemin. Atap aıt­qanda, JOO-nyń jeke menshik (ja­r­ǵylyq) kapıtalyna talapty kú­sheıtý jáne aıyppul sanksııala­ryn engizý qajet.

Qazaqstanda PhD doktory dá­re­jesin Bilim jáne ǵylym salasyn baqylaý jónindegi komıtet be­redi. Bul JOO ǵalymdaryna se­nimniń joqtyǵyn bildiredi. So­ǵan qaramastan ǵalymdardyń ba­sym bóligi joǵary oqý orynda­ryn­da shoǵyrlanǵany belgili. JOO ǵylymyna qoldaý jasaý ke­rek jáne ǵylymı dárejeler be­rý máselesin JOO quzyryna ber­gen jón.

Professor-oqytýshylar qu­­ra­mynyń bedelin kóterý maq­sa­tyn­da joǵary jáne joǵary oqý or­nynan keıingi bilim be­rý uı­ym­darynyń ǵylymı-pe­da­go­gı­ka­lyq qyzmetshilerine qoı­ylatyn bi­lik­tilik talaptaryna ózgerister en­gizýdi usynamyz. 

Ǵalymdardyń nóldik emes ımpakt-faktory bar halyqaralyq ǵy­­lymı jýrnaldarda jarııalaýǵa tı­is ǵylymı eńbekterine qoı­y­la­­tyn talaptardy da qaıta qa­raý ke­rek, óıtkeni barlyǵy bir­deı ja­rııalanymdardyń sanyn tol­ty­rýǵa umtylady, al sapasy jaq­sa­r­ta túsýdi qajet etedi.

Otandyq ǵalymdar eń­bek­te­riniń qazaqstandyq ǵylymı met­rı­kalyq bazasyn qurý qajettigi pi­­sip-jetildi. Bizge otandyq ǵa­lymdar eńbekteriniń bedelin sh­et­eldik ǵylymı metrıkalyq má­limetterine qaramastan kóterý ke­rek.

Biz mınıstrliktiń bilim berý grant­tarynyń sanyn tek joǵary bi­limge ǵana emes, sondaı-aq jo­ǵary oqý ornynan keıingi bilim be­rýge de kóbeıtý jónindegi bas­tam­asyn qoldaımyz. Sonymen qa­tar, ol qazaqstandyq jastardyń she­t­ elderge ketýi problemasyn she­shý­diń bir joly bolyp tabylady. 

Joǵary oqý oryndaryna tú­sýdiń shekti deńgeıin saqtaýǵa baı­­­lanysty jas túlekterdiń qo­­maq­ty bóliginiń shet elderge ke­tip qa­lýy oryn alyp otyr, shet elde qazaqstandyqtarǵa mundaı ta­­laptar qoıylmaıdy. Bizdiń aza­­mattardyń bul jaǵdaıda ju­m­­saıt­yn qarjysy shash-etek­ten. Bul jer­de de máselege mem­le­kettik tur­­ǵydan qaramaý kó­rinis be­redi.

Pe­dagog mamandardyń eń­begine aqy tóleý óte ózekti má­selelerdiń biri bolyp qalyp otyr. Elimizdegi bilim salasy qy­z­metkerleriniń ortasha eńbekaqy­sy Qazaqstan boıynsha orta­sha eńbekaqynyń 62 paıyzyn qu­raı­dy. Al pedagogter arasynda ba­ryn­sha az alatyndar – mektepke deı­ingi bilim pedagogteri – 41%. Jo­ǵa­ry oqý oryndarynyń ortasha eń­bek­aqysy jóninde aıtar bolsaq, Eko­nomıkalyq yntymaqtastyq já­ne damý uıymyna kiretin el­d­er­degiden áldeqaıda tómen. My­sal­ǵa, Latvııada oqytýshylar sha­ma­men 1112 AQSh dollary mól­sherinde eńbekaqy alady, bul degenińiz, bizdegiden 3 esedeı artyq. Qazaqstan bilim berý júıe­siniń jaǵdaıy jáne ony odan ári damytý jónindegi Ulttyq baıa­nda­mada atalyp ótken­deı, pe­da­go­gter­diń biliktilik deń­geı­in já­ne eń­be­kaqysyn kóterý úshin olar­dyń qyzmettik ósýiniń jańa jú­ıe­sin qalyptastyrý qajet.

Pedagogıkalyq qoǵamdastyq usy­nyp otyrǵandaı, muǵalimderge 25-30 jyl eńbek sińirgen qyz­met óti­lin qaıtarý jáne zeı­net­ke­rlikke merziminen buryn shy­ǵý múm­kindigi týraly máseleni qa­­ras­tyrý qajet. Pedagog úshin 63 jas­ta zeınetkerlikke shyǵý – pe­da­­gogıkalyq kásip boıynsha óte azap­ty, aýyr jol. Kez kelgen psı­holog bul kezeńde kásiptik «to­qyraý» óris alatynyn aıtady. О́zi­ńiz alańda balalardy qýalap, olar­men túrli qımyl-qozǵalysqa tú­setin oıyndar oınap júrgen 63 jastaǵy balalar baqshasynyń tár­bıeshisin kózińizge elestetip kó­ri­ńizshi.

Taǵy bir mańyzdy másele, mektep muǵalimderiniń deni áıelder bo­lyp otyrǵandyǵy. Qazirgi tańda eli­mizdiń bilim berý mekemelerinde eńbek etetin qyzmetkerlerdiń, naqtyraq aıtsaq, ustazdardyń 80-85 paıyzy áıelder. Mektep dırektorlary men olardyń orynba­sar­lary qyzmetinde de áıel mu­ǵa­limderdiń qarasy qalyńdap ke­ledi. Tipti, deneshynyqtyrý, ás­kerı tárbıe pánderinen de qyz-ke­linshekter sabaq beretinine eti­miz úırenip qaldy. Mine, osy úr­dis endi joǵary oqý oryndary­na da aýysa bastaǵan sııaqty. Sebep bel­gili – eńbekaqy az, yntalandy­rý mardymsyz. Álbette, balalar úshin áke qandaı qajet bolsa, er muǵalimderdiń de sondaı ma­ńyzy bar. Jastarymyzdyń boı­yn­da erkekke tán ójettik, már­t­tik, batyldyq rýhy álsirep bara jat­­qany týraly pikirler jıi aı­tylady. Osyǵan oraı bilim be­rý júıesinde eńbek etetin er-aza­mat­tardyń úles salmaǵyn kó­beıtýge qatysty is-sharalar ke­she­nin jasap, júzege asyrýǵa da mem­­­lekettik mańyz beretin ýaqyt jet­­ken syńaıly. 

Qoryta kelgende, ekonomıkany jańǵyrtý jolyndaǵy bilim berý júıesiniń róli barynsha arta, mańyzdana túskeni kózge uryp tur. Bul rette, kadrlar daıarlaýdyń sapasyna, sondaı-aq salalyq mı­nı­s­trlikter, ulttyq kompanııalar já­ne bıznes ókilderi de jaýap be­retinin este ustaýymyz kerek. My­salǵa, «Bolashaq» stıpendııasyn berý rásimine aıqyndyq b­erý úshin úmitkerlerdi irikteý jó­nin­degi komıssııanyń quramyna iri ult­tyq kompanııalardyń, holdı­ng,

kásiporyndardyń ókilderin en­g­izý kerek. О́ıtkeni, naq solar áleý­e­tti jumys berýshiler bolyp ta­bylady.

Búginde el ıgiligi úshin ter tó­gip júrgen «Bolashaq» túlekteri kóp. Degenmen, solardyń barlyǵy der­lik memleket tarapynan ja­sal­ǵan qamqorlyqty, artylǵan se­nimdi aqtady ma? Menińshe, joq. Máselen, memleket qarjysy eseb­inen shetelderde oqyp, elge qaı­tpaı qalǵandar da jetip-arty­lady. Aldaǵy ýaqytta bul bi­re­geı jobany da udaıy nazar­da us­tap, «Bolashaq» úshin jum­sal­ǵan qarjy-qarajatty eselep qaı­taryp alýdyń tetikterin jan-jaq­ty oılastyrǵan jón.

«Erteńin oılamaǵan el azady», deı­di halyq danalyǵy. Baryn ba­ǵalap, joǵyn saralap otyratyn, óskeleń urpaǵyna talapqa saı baıypty bilim, qalypty tárbıe bere biletin el ozady. Sol turǵyda qazaqstandyq joǵary bilim júıesi de básekelestikke qabiletti bolýy shart. О́ıtkeni, básekege qabiletti bilim bárin jeńedi.

Nurlan DÝLATBEKOV,

Parlament Májilisiniń depýtaty, UǴA korrespondent-múshesi,

zań ǵylymdarynyń doktory, professor