Adamı kapıtaldy arttyrýdyń alǵysharty

Joldaýdaǵy negizgi basym­dyq­­tardyń biri retinde adamı kapıtal sapasyn jaqsartý máselesi atap kórsetilgen. Bul baǵyt boıynsha bilim berý júıesiniń rólin ózgertý arqyly ekonomıkalyq ósýdiń jańa modelin jasaqtaýǵa, synı oılaý qabiletin jáne óz betimen izdený daǵdylaryn damytyp, IT-bilimdi, qarjylyq saý­attylyqty qalyptastyrýǵa ba­sa kóńil bólinip otyr. Sonymen qa­tar, Tórtinshi ónerkásiptik revo­lıýsııa elementterine kiretin avto­mattandyrý, robottandyrý, ja­sandy ıntellekt, «aýqymdy málimetter» almasý, taǵy basqa mindetter nazarǵa alynǵan.

Búgingi tańda Qazaqstannyń bilimi men ǵylymy dúnıejúzilik keńistikke enýi úshin elimizdegi bilim berýdi demokratııalandyrýǵa jáne oqytý júıesine jańa talaptar qoıylýda. Iаǵnı, adamdar bir elden ekinshi elge baryp oqyp, eńbek etýde, ǵylymı ujymdar birigip, ortaq zertteýler júrgizilýde.

Tehnologııalar bizdiń ómiri­miz­ge úlken jyldamdyqpen ený­de. Bul úrdisti toqtatý endi múm­k­in emes. Oılaý men jumys is­teý tásilimizdi qaıta qura otyryp, tehnologııalar adamdardy to­ly­ǵymen ózgertýde. Bilim salasy da kóp ózgeristerge ushyrap, kóp jaǵ­­daıda tehnologııalyq ja­ńa­shy­­­ldyqtarǵa baılanysta damıdy dep boljanýda.

«Moodle» jobasy tegin jáne oqý­shylardyń qaýymdastyq qu­rý­yna kómek beredi. Ol 20 myńnan as­tam saıttardy qurap, 820 myń oqytý kýrstaryn usynady. So­ny­men qatar, orta bilim salasyn­da ozyq tehnologııalardyń je­tis­tigi bolyp tabylatyn E-learning jáne Smart-learning júıesi mu­ǵalim men oqýshy qarym-qa­ty­nasynyń múldem jańasha tú­rin qalyptastyrady. Iаǵnı, ta­ıaý bo­lashaqta sizdiń balańyz úı­de, kom­pıýterdiń aldynda oty­ryp-aq, muǵalimniń jańa sa­baqty tú­­sindirgen beınedárisin tyń­dap, tapsyrmalaryn oryndap­, ǵal­am­tor arqyly jaýabyn jiberip otyra­tyn bolady. E-learning – ınternet pen mýltımedıa kó­me­gimen oqý degen sóz. Aǵylshyn ti­linen aýdarmasy «elektrondy oqy­tý». Elektrondy oqytýdyń túp­ki nátıjesi – «aqparattyq qo­ǵamdy» qalyptastyrý. 

Kez kelgen qajetti bilimdi qo­­­ǵ­am­nyń kez kelgen múshesine álem­niń kez kelgen núktesinde, kez kel­gen ýaqytta alýyna múmkindik jasalǵan bolsa, ondaı qoǵamdy «aqparattyq qoǵam» dep ataýǵa bolady. О́kinishke qaraı, bizdiń elimizde aqparattyq qoǵam tolyq qalyptasqan joq. Sondyqtan, smart oqytýǵa arnalǵan múlde ja­ńa formattaǵy oqýlyqtardy, dá­lirek atasaq, mátin, sýret, vıdeo, anımasııa, t.b. qazirgi kúnde biz bilmeıtin múmkindikterdi qam­­tıtyn smart tehnıkalarǵa sú­ıe­­netin kitaptardy jasaıtyn pe­da­gogterdiń qyzmetin kúsheıtý kerek.

Eger E-learning jáne SMART-learning úderisteri elimizdiń mek­tepterine engiziletin bolsa, onda ony tez úırený úshin dereý la­tyn grafıkasyna kóshý qa­jet­ti­ligi de týyndaıdy. О́ıtkeni, tek kompıýter, smart qana emes, álem­de keńinen taralyp, odan ári da­myp jatqan ǵalamtor, mobıldi telefon­dar, jerseriktik teledıdarlar jáne taǵy basqa da álemdik aq­parattyq keńistiktegi teh­nolo­gııalarda latyn grafıkasy ústem­dik etýde. Onyń ústine latyn gra­­fıkasy qazirgi tańda dúnıe jú­­zi boıynsha keń qoldanylatyn jazý júıesi retinde de tanylyp otyr. Osy turǵydan alǵanda qa­zaq tiliniń latyn álipbıine kó­shýi bir jaǵynan, qazaq tiliniń álem­­dik aqparattyq keńistikke er­kin enýine, ekinshi jaǵynan, Qazaqstandaǵy aqparattyq jáne kom­mýnıkatıvtik tehno­lo­gııa­lar­dyń keń taralýyna, damýyna múmkindik beredi.

Bilimniń negizgi irgetasy jańa tıpti mektepterde qalanatyny bári­mizge belgili. Sol sebepti bilim berý oshaqtary balaǵa degen kóz­qa­ras pen qarym-qatynasta balany obekt dep qaramaı, ony damýshy tulǵa retinde qabyldap, oqý-tárbıe jumysyna osyǵan laıyq ózgeristerge saı pedagogıkalyq teh­nologııany engizý qajet. Bi­lim berý men bilim alýdaǵy ja­ńa tá­silder arqyly oqytýda oqý­shy­lar burynǵydaı tek tyńdap já­ne kóshirip qana qoımaı, bel­sen­di áreketter atqarady. Jańa teh­nologııa arqyly bala bilim alýmen qatar, óz betinshe sheshim qabyldaýǵa daǵdylanady. Jeke tul­ǵanyń qalyptasýy – bul úne­mi rýhanı tolyǵý, daralyqty, ıntel­lektilikti, ishki jáne syr­t-

qy  jalpy jáne kásibı má­de­nıetti meńgerý degendi bil­di­re­di. Bilim salasyndaǵy bul ja­ńa­shyldyq Eýropanyń keıbir mek­­tepterinde bastalyp ta ket­ti. Máselen, Danııanyń orta bi­lim berý júıesi, birinshi kezekte, táýelsiz tulǵa tárbıelep shy­ǵarýǵa baǵyttalǵan. Jáne bul bos sóz emes. Danııanyń bilim za­ńyn­­da bastaýysh mektep bilimi ne­­giz­gi ilim men ádetterdi úıretip qana qoımaı, oqýshylardyń jeke qabiletterin damytýy kerek ekeni jazylǵan. Mektepke deıingi bilim ordalarynyń (balabaqsha men daıyndyq synyptary) aldynda birneshe maqsat turady: balanyń sózdik qoryn keńeıtý, mektep erejelerimen tanystyrý, tózimdi bolýǵa úıretý jáne qoǵamda to­lyq­qandy ómir súrýge daıyndaý. Mektepterde oqýshylardy óz be­tinshe aqparat tapqany úshin de­rekkózderdi saraptaǵany úshin madaqtaıdy. Oqýshylardy paı­ym­darǵa kúmán keltirip, óz be­tin­she pikir qalyptastyrýǵa úı­re­tedi, osylaısha olardy ózin syı­l­aýǵa jáne ózin tulǵa retinde se­z­inýge tárbıeleıdi. Qoǵam úshin rýhanı damyǵan jańa tulǵany qalyptastyrady.

Fınderdiń bilim júıesinde, logorıfm nemese domna peshiniń qurylymy balaǵa qajet dep sanalmasa, ol oqytylmaıdy. Onyń ornyna balalar kishkentaıynan bastap portfolıonyń, kelisim-sharttyń, bank kartasynyń ne ekenin bilip ósedi. Bala kú­ni­nen mu­raǵa qalǵan dúnıe men bo­la­shaqta tab­atyn taby­sy­nan salyqtyq paıyzyn esepteı biledi. Internettegi vı­­­zıt­­ka-saıtty jasaýdy úırenip, bir­­­neshe ret arzandatylyp qoı­y­l­­ǵan taýardyń sońǵy qunyn shy­­ǵara alady. Iаǵnı, balalardy tul­ǵa retinde óz-ózin erte kez­den ba­s­tap qalyptastyrýǵa m­­a­shy­q­tan­dyrady. Bul da rýhanı qa­lyp­tas­qan tulǵanyń bir belgisi dep tú­sinemin. Fınderdiń paıymdaý­ynsha, mektepte bala eń basty nár­se: óziniń jarqyn bolashaǵyn qa­lyptastyrý úshin derbes oıla­ný­ǵa, ómirine qajet bilimdi óz eń­be­gimen jııýǵa úırenýi kerek. 

Al bizde she? Bilim salasy boıynsha sońǵy ýaqyttarda birshama jumystar atqarylýda. Bastaýysh, negizgi jáne jalpy orta bilim berý standarttary, bastaýysh já­ne negizgi mektep úshin tıptik oqý baǵdarlamalary jańadan jasaldy. Byltyrǵy jyldan bastap jańartylǵan mazmundaǵy baǵ­darlamalar boıynsha bastaýysh synyptar oqytyla bastady. Qazirgi kezeńde mekteptik bilim júıesi bazalyq oqýlyqtarǵa kó­shý­de. sondaı-aq, oqýlyqtardy on­laınǵa kóshirý múmkindigi paıda bolady. Aldaǵy ýaqytta mektepke deıingi balalardyń barlyq áripter men sandardy bilip, 1-synypqa tolyq daıyn bolyp barýy úshin qanatqaqty mektepter men balabaqshalarda 0-synyp ashylady. Búgingi tańda álemdik til­derdi jyldam oqytatyn úl­giler boıynsha qazaq tilin me­m­lekettik til retinde oqytý ádis­temesi jańartyldy. Endi jańa oqý jylynan bastap qazaq tilin deńgeılep oqytý ádisi birtindep engizile bastaıdy, bundaı ádis – qazaq tilin shyn máninde tereń bilýge ákelýi tıis. Al aǵylshyn tilinde oqytýdy aıtatyn bolsaq, árıne, birinshi mamandar daıyndap alý kerek. Qazirgi ýaqytta pán muǵalimderi tildik kýrstardan ótip, ózderiniń bilimderin tereńdetýde. Kompıýter jáne aqparattyq tehnologııalar ar­qy­ly jasalyp jatqan oqytý prosesi oqýshynyń jańasha oılaý qabiletin qalyptastyryp, olardy seriktestik ádispen jobalar qurý men jańalyqtar ashýǵa yntalandyryp, nátıjesinde ózderiniń kásibı áleýetteriniń qalyptasýyna jol ashý qajet. 

Aldaǵy ýaqytta bolashaq bilim­niń ajyramas bóligi mynalardan turady: 3D prınterler men 3D modelder, ekrandalǵan sıfrly partalar, búkil qabyrǵany alyp turatyn proektorlyq modelder, sandyq kózildirikter, golografııa, neı­roınformatıka jáne taǵy bas­qalar. Dápterler bolsa oqý úr­disinen alynyp tas­ta­lýy ǵajap emes. Al mek­tep­ter­degi bilimdi osyndaı sapa­ly deńgeıge kóterý úshin áli de bolsa, memleket beıne-anımasııa, sarapshylarmen suhbat, ma­tematıkalyq modeldeýden tu­ra­tyn oqý baǵdarlamalaryna grant­tardy kóbirek bólip, jańa ma­mandyqtardyń da sanynyń kóbeıtilýi tıis dep oılaımyn.

Sonymen qatar, mekteptegi bi­lim sapasyn joǵarylatýda «oqý lagerleri» zor ról atqara ala­­dy. Iаǵnı, bolashaqta tań­da­­ǵan mamandyǵy boıynsha oqý­shy­lardan matematıka, áde­bı­et, tarıh, til jáne taǵy basqa da pán­der­diń negizinde oqý lagerlerin ja­saqtap, oǵan dýaldy júıe boı­­ynsha tárbıeshiler retinde stý­dent­terdi jiberý kerek.

Biz bilim men daǵdylardy únemi jańartyp otyratyn kez­eńg­e aıaq basyp otyrmyz. Al bul degenimiz adamdardyń ár­daı­ym óz betinshe oqý qabiletin qa­lyp­­tastyrýdy talap etý bolyp taby­lady.

Bolashaqta qashyqtan bilim be­rý ádisteri belsendi túrde qol­da­­nysqa enip, tipti mektepke ba­rý mindettiligi joıylýy da ǵa­jap emes. Osyǵan baılanys­ty oqý­­shy­­lar­dyń qashyqtan oqy­týǵa qa­ty­sýy­nyń júıesi jasa­lady. My­saly, Stenford ýnı­versıtetiniń eki profes­sory Sebastıan Trýn men Pıter Norvıg ótken kúzde jasandy ıntel­lekt boıynsha sabaǵyn onla­ın

túrde ótkizgende, kýrsqa álemniń 200 elinen 160 000 adam tir­kelgen. Trýn men Norvıgtiń t­u­jyrymy boıynsha, 2050 jylǵa deı­in Jer betinde bar-joǵy 10 ýnıversıtet qalýy múmkin. Olar bir mezette mıllıondaǵan stý­dentti oqyta alatyn bolady. Qa­zirdiń ózinde óz leksııalaryn YouTube nemese iTunes-ke jarııa­laı­tyn bi­likti oqy­­týshylar men pro­fes­sor­lar­dyń sany kúnnen kúnge artýda.  

Búgingi oqýshy, erteńgi stýdent jan-jaqty damyǵan bolýy kerek. Sonda ǵana ol eńbek naryǵyndaǵy suranysty qanaǵattandyrady. Mektep qabyrǵasynan bastap jas jetkinshekke eńbek naryǵynda tabandy túrde básekege túse alatyndaı negiz jasalýy tıis.

Darııa QOJAMJAROVA,

Taraz memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory,

UǴA korrespondent-múshesi,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor