Jańǵyrý ulttyq kodty saqtaýdan bastalady

Endi, mine, Elbasynyń «Egemen Qazaqstan» gazetine, odan keıin japa­ta­rmaǵaı jergilikti buqaralyq aqparat quraldaryna «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqa­la­sy shyǵyp, oıdy qozǵady.
Shyn mánisinde, bul maqala bizde ulttyq ıdeologııa joq dep ózderinshe popýlızmge boı aldyrǵan adamdarǵa bult arasynan jaryp shyqqan naıza­ǵaı­daı áser etti.
Maqalanyń «HHI ǵasyrdaǵy ulttyq sana» týraly I bóliminde «Kún sanap ózgerip jatqan dúbirli dúnıede sana-sezimimiz ben dúnıetanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylmasaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńep, ıyq túıistirý múmkin emes» dep tujyrymdaǵan Elbasymyz: «Jańa turpattaǵy jańǵyrýdyń eń bas­ty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý degenimizdiń qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı», dep ashyǵyn aıtady.
«Jańǵyrý ataýly burynǵydaı tarıhy tájirbıe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa tıis. Kerisinshe, zamana synynan súrinbeı ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyra bilý» dep ulttyq kodty saqtaýdyń da jolyn kórsetedi maqala avtory, jáne de: «Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár almasa, ol adasýǵa bas­taıdy», dep te eskertedi ári.
«Ulttyq kodty – ult jadynamasy» dep sıpattaǵan Elbasynyń tujyrymy bizge de oı salady. Qazaqtyń birigý, uıy­sý tarıhynda ulttyq kodyn joıý­dyń nebir qıturqy árketteri jasalyndy. Kezindegi qytaı-mońǵol shapqyn­shy­ly­ǵyna tótep bergen ultymyz keıin­gi patshalyq Reseı men keńestik dáýir­de ulttyq jadynan ajyraı jaz­dady. Mysaly, patshalyq Reseı biz­diń tarıhymyzdy joqqa shyǵaryp, «buratana» sanasa, Keńes ókimeti «túri sosıalıstik, mazmuny ulttyq» degen jeleýmen myńdaǵan jyl boıy qalyptasqan salt-dástúrimiz ben ultt­yq qundylyqtarymyzdyń túbi­ne jetpekshi boldy. «Halyqtar labo­ra­torııasy» dep elimizdiń shetten ne­bir ult pen ulysty kúshtep kóshirip áke­lip, ultymyzdy, dilimizdi, dinimizdi tili­miz­di joıyp jiberýge shaq qalǵan joq pa?
Ras, Táńiri syılaǵan Táýelsizdik tutas halyqtyń esin jıǵyzyp, sanasyna – ulttyq kodtyń jadyn engizdi. Alaıda, kópvektorly saıasatty ásire paıdalaný – ulttyq kodty saqtaýda taǵy qaýip tóndirdi. Batysqa essiz elikteýshilik, teledıdardaǵy maǵynasyz serıaldar, ulttyq salt-dástúrlerdi mansuqtaý bizdiń sana-sezimimizge sel­keý túsire bastaǵanyn moıyndaý qajet. Eresekter kitap oqymaı, ınter­netke telmiretindi shyǵardy. Adam­dy azǵyratyn áleýmettik jelilerge jasóspirimder eligetin boldy. Zorlyq-zombylyqqa, uıatsyzdyqqa beıimdeıtin sheteldiń teleserıaldary oı-sanany óz­gertý ústinde. Oǵan qarsy otandyq para­satty fılmder neken-saıaq. Tele­dıdar ánshilerdiń ermegine aınaldy. Shyn qaharmandar ekrannyń syrtynda qaldy.
Budan shyǵatyn jol qalaı? Elba­sy «Týǵan jer» baǵdarlamasynan bólek «Qazaqstannyń qasıetti rýha­nı qun­dy­lyqtary» jobasyn jedel jasap shy­ǵarýdy tapsyryp, jat ıdeo­­lo­­gııa­larǵa «ulttyq qun­dy­lyq­ta­ry­­myz arqyly ǵana tótep beremiz» dep tóte joldy nusqaıdy. Jáne de «Ja­han­daǵy zamanaýı qazaqstandyq máde­nıetti qalyptastyrýdyń jobasyn» jasaýdy tapsyrdy. Aqyrynda álem «Qazaq­standy qara altynymen emes, máde­nıeti básekege qabiletti el jáne sol mádenı jetistigimizben tanýy tıis», deıdi.
Kúni keshe ǵana halyq áni «Daı­dıdaýmen» álemdi moıyndatqan Dımash Qudaıbergen arqyly álem qazaq máde­nıetin tanydy. Meniń pikirimshe, má­de­­nı-rýhanı jańǵyrtýdyń basynda О́zbekáli Jánibekov, Ilııas Omarov sııaqty suńǵyla memlekettik kósh­basshylar turýy kerek.
Qarańyzshy, kúni keshe ǵana ekranǵa jol tartqan Rústem Ábdirashevtiń «Qazaq eli» kóp serııaly fılmi jurt­shy­lyqtyń iltıpatyna ıe boldy emes pe? Soǵan qaraǵanda, qazaq mádenıetin shyrqaý shegine shyǵaratyn tul­ǵalar­dy shetten izdemeı, óz áleýe­timizdi paı­dalanǵan oryndy.
Osynyń barlyǵy, saıyp kelgende, ulttyq kodty saqtap, jańǵyrtýdy jedeldetýge septigin tıgizeri haq. Sonda ǵana biz: «Birtutas Ult bolý úshin bola­shaqqa nyq qadam basatyn bola­myz». Sol arqyly – álemdegi eń damy­ǵan 30 eldiń qataryna qosylarymyz anyq. 

Sáýlembaı ÁBSADYQULY,
Respýblıkalyq «Asyl mura» jýrnalynyń bas redaktory
Jambyl oblysy, 
Talas aýdany