Qazaqtyń soldat bolý quqy
Alash ulynyń jóni bólek. Han Kene sháıit bolǵannan keıin qazaq balasy qalyń jasaq bolýdan qalǵan-dy. Sondyqtan, baıtaq dalany qýsyrǵan Reseı patshasy bıligine qarsy shyqqan, ár jerde bir tutanǵan otty oshaqtar bolmasa, jalpy jurttyń at qulaǵynda oınaǵanymen, atty ásker bolýǵa da, qarý ustaýǵa da quqy joq bolatyn. Qara ormandaı qaptaǵan qarashekpendiler qazaqty qunarly jerinen qýyp qana qoımaı, qaqysyn da alyp qoıdy. Tipti, gýmanıst L.Tolstoıdyń jerge toımaǵan orys mujyǵyn keleke qylyp jazýy da ımperııalyq pıǵylǵa shybyn shaqqan qurly bolmady.
Mundaı keri ketken zamanda buratanaǵa aınalǵan ulttyń qorǵaýshysy da, qoldaýshysy da – oqyǵandar edi. Álıhan Bókeıhan bastaǵan qazaq oqyǵandary túrli amal-sharǵylarmen qazaqtyń qaqysyn alyp berýge amal qyldy. Sonyń biri qazaqty ásker qataryna aldyrý bolatyn. Orys jáne ózge de slavıan jurttarymen, kazaktarmen qatar atty ásker sapyna alynar bolsa, onda qazaq patsha jarlyǵymen qazyna jerine aınalǵan óz jerine degen quqyna ıe bola ma degen úlbiregen úmit bar edi...
Bul máseleni Álekeń Memlekettik Dýmada kóterdi.
Degenmen, HH ǵasyr basynda Reseıdiń ishki jáne syrtqy saıasatynda qalyptasqan kúrdeli ahýalǵa oraı Reseı áskerı qolbasshylary bul jaıtty tereń saraptap, óz qortyndysyn shyǵarǵan bolatyn. 1914 jyly Reseı ımperııasy ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa kirgeni málim. Osy rette ásker qataryn jańa kúshtermen tolyqtyryp otyrý týraly másele kóterilip, Memlekettik Dýmada musylman depýtattarynyń fraksııasy Aqmola, Semeı, Jetisý, Torǵaı oblystary men Túrkistan ólkesinen soldat alý týraly usynys jasaıdy. Bul usynys ekinshi razrıadty ásker jasaqtaryn qurý týraly zań jobasy aıasynda qarastyryldy. Alaıda, zań talqylanbaı turyp, istiń mánisimen tanysýǵa tapsyrma alǵan áskerı mınıstr Sýhomlınov qazaqtan ásker alýǵa úzildi-kesildi qarsylyq bildiredi. Ol kóshpelilik pen memlekettiliktiń arasy alshaq ekenin aıtyp, qazaqtyń oryssha bilmeıtinin, jazý tanymaıtynyn, ásker qyzmetine shydamaıtynyn, sondaı-aq, panıslamızm rýhynda tárbıelenip otyrǵandyǵyn aıtady (M.Qoıgeldi, "Alash qozǵalysy", I tom, 241-b, "Mektep" , 2008).
Osy máseleni sol kezde eń qaýzap jazǵan "Qazaq" gazeti edi ("Qazaq", 1915, №153). Redaksııa qazaqtan soldat alý máselesine oraı "Rýsskoe slovo", "Bırjevye novostı", "Ýtro Rossıı", "Novoe vremıa" syndy Reseı gazetterine sholý jasap, atalǵan basylymdardan materıaldar alyp jarııalaıdy. Munda Sýhomlınovtan keıingi áskerı mınıstr Polıvanovtyń, bas shtabtyń bastyǵy general Mıhnevıchtiń, Omby jáne Torǵaı general-gýbernatorlarynyń óz keńselerinde qazaqty patsha armııasy qataryna tartýdyń jan-jaqty talqylaǵanyn kóremiz. Osy keńesýlerdiń qupııa sheshimi 1917 jyly Peterborda shyǵatyn "Izvestııa Vserossııskogo Mýsýlmanskogo Soveta" gazetiniń №15, 16 sandarynda jarııalanady. Osyndaǵy Torǵaı jáne Omby keńesteriniń tujyrymdary boıynsha jáne ortalyq úkimettiń patsha men Memlekettik Dýmaǵa daıyndaǵan baıandamasynda qazaqtardyń saıası turǵydan áli de senimsiz ekendigi sóz bolady. Oǵan sebep, HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysyna deıin qazaq dalasynyń Reseıge jaýlyq pıǵylda bolyp, Kenesary Qasymulynyń qazaq dalasyn óz aldyna bólip áketý úshin ásker jıyp, dúrbeleń týǵyzǵany, barar jer, basar taýy qalmaǵan soń basylǵany, tek Orta Azııa handyqtary Reseıge baǵynǵan soń ǵana tynyshtalǵany baıandalady. Sonymen birge, qazaqtyń Reseıge jaýlyq pıǵyldaǵy Orta Azııa, Hıýa, Buqar memleketterimen, Qytaı musylmandarymen kórshiligi qazaqtarǵa qarý ustatýdyń saıası qatelik bolatyndyǵyn baıqatatyn edi. Onyń ústine, qazaqtyń jeri qarashekpendilerge alynyp jatqandyqtan, halyqtyń orys ókimetin jaratpaı otyrǵandyǵyn málimdeıdi. Mine, osy ispetti mináıi sebepter "patshalyq paıdasy men saqtyq úshin" ásker alýdy kesheýildete turýǵa qaýly qylady (Sonda. 242-243-bet).
Bul jyldarda qazaq oqyǵandary "qazaqtyń jaıaý áskerge shaqyrylǵany durys pa, álde atty ásker qataryna alynǵany durys pa?" degen taqyrypta pikirtalas uıymdastyryp, qyzý talqyǵa kóshken. Mysaly, A.Baıtursynulynyń "A.B." laqap atymen jazǵan "Petrograd hattaryna" qaıtarǵan jaýabynda Álekeń qazaq ultynyń kazaktar syndy atty áskerge shaqyrylýyn qoldap, ony taldap turyp túsindiredi: "18 jasqa kelgen kazak 3 jyl 21 jasqa sheıin daıarlanǵan kazak bolady, 21 jastan bastalyp 12 jyl anyq qyzmetke sanalady. Bul 12 jyldy kazak el amanda úıde ótkizip, jyl saıyn jaz ýaqyttarynda 3-4 aı ǵana el ortasyna jıylyp ásker ǵylymyn úırenetin ýchebnı sborda bolady. Sonda qyzmet jylynyń esebi 12 bolǵanymen, shyn qyzmette bolýy 3-4 jylǵa ǵana bolady. О́ıtkeni bul 3-4 aılar 12 jylda ǵana 3-4 jylǵa tolady. 12 jyldyq qyzmetin atqarǵan kazak 38 jasqa tolǵansha zapasta bolady... Kazak zakonda pravo jolynda mujyqtan ilgeri, buǵan sebep bolǵan tarıh joly: mujyq qul bolǵan, kazak bostandyq, qurdastyq jolynda bolǵan, anyq qyzmetti 12 jyl qylamyz dep, kazak jer jaǵynan mujyqtan ilgeri, erke. Bizge muny bermes, berse, utylmaspyz" (Á.Bókeıhan shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵy, I-tom, 37-38-better, "Saryarqa", Astana, 2009).
Mine, osylaısha qazaqtyń jer jaǵynan orys mujyǵynan, ásker jaǵynan kazaktardan da kúni tómen bolyp, halyqtyq qaıraty kún sanap eńkish tarta tústi...
Qazaqtan soldat alýǵa kedergi bolǵan taǵy bir jaıt qazaq arasynda pasporttandyrý júıesiniń joqtyǵy bolatyn. Zııalylar Reseıdiń qazaq jerin qosyp alǵan eki júz jylǵa jaqyn zamanda metrıke máselesin sheshpegenin ashy ájýalady. 1916 jyldyń 25-maýsymyndaǵy patsha Jarlyǵynyń oryndalý júıesiniń óreskel júrýiniń bir ushy osy metrıkeniń joqtyǵynan da bolar degen oı sanamyzda qylań beredi. Iаǵnı, sibirliktermen teń quqyly jaraq asynyp soǵyspaı, kórtyshqanshylap shuńqyr qazýǵa úrimin jiberýge arlanǵan taǵy da qazaq edi. Orys ulyǵyna jaramsaq-járeýkelikke boı aldyrǵan qazaq dalasynyń jergilikti bıleýshileri qıyn-qystaý sátte qara jumysqa alynatyn qazaqtardy tizimdeýde ádiletsizdikke bardy. Bul qolamtany úrlep jibergen jeldeı boldy, ot gýlep ala jóneldi. El narazylyǵy qarýly qaqtyǵyspen jalǵasty. M.Tynyshbaev kórsetkendeı, osy qysyltaıań sátte ult zııalylary eki ottyń ortasynda qaldy. Kúshtiń teń emestigi, qarýly qarsylyq qan tógýmen aıaqtalatyny Álıhan Bókeıhan bastaǵan zııalylarǵa málim edi. Olar jedel sheshim qabyldap, qınala otyryp, halyqpen keńesý ispetti sózderin gazetke jarııalap, atqa qonǵan, ereýildetken eldi toqtamǵa kelýge shaqyrdy. "Qazaq" gazetinde basý aıtqan "Alash azamattaryna" atty úndeý jarııalady. Ol nátıjesiz bolǵan joq. Jaqyp Aqbaev aıtqandaı: "Basqa jerlerde qan tógilgen, asylǵan, atylǵan kóp. Qarqaraly qazaǵy bul páleden oqyǵandardyń arqasynda aman boldy". Shynynda, bir ǵana Jetisý qazaqtarynyń kóterilisin basýǵa 8750 shtyktan turatyn 95 rota, 3900 qylyshtan turatyn 24 júzdik, 16 zeńbirek pen 47 pýlemet jiberildi. Osydan-aq qazaq oqyǵandary qadamynyń esebin, el esendigin oılaǵan suńǵylalyǵyn baıqaısyz. Eldi patsha jarlyǵyna moıynusynýǵa shaqyryp, jazalaýshy otrıadtyń quryǵynan qutqarýǵa úles qosqandar qatarynda Álekeńnen bastap, Ahmet, Mirjaqyp, Turaǵul, Halel, Otynshy, Muhamedjan, t.b. Alash azamattary bar edi.
Maıdandaǵy jumysqa alynǵan qazaq jigitteriniń til bilmeıtindigin, onyń muń-muqtajyn tıisti orynǵa jetkizý, basqa da bilmestikteriniń ornyn toltyrýǵa taǵy da qazaq zııalylary bas bolyp, búkilreseılik Zemsk odaǵy arqyly olardyń arasyna bilimi bar qazaq azamattaryn jóneltip, basqa da oqyǵan jastardy jumylýǵa shaqyrady. Qara jumysqa jóneltilgen qazaqtar men olarǵa bas-kóz bolatyn azamattardyń baǵdaryn, bar máselesin Máskeýde júrgen Álıhan Bókeıhan men Mustafa Shoqaı túrli bılik oryndaryna kirip, sóılesý arqyly sheship otyrdy. Bilgir tarıhshy M.Qoıgeldiniń eńbekterine súıensek, tipti, olardyń as-sýlary men jyly kıimderine deıin taýyp berýge tyrysqany baıqalady.
Alash áskerin jasaqtaý ıdeıasy qalaı bastaldy?
Joǵarydaǵy áńgimelerdi úzik-úzik keltirgenimiz, Alash zııalylarynyń jany qazaqtyń ózinde bolǵanyn, barynsha qazaqty qorǵaýǵa tyrysqanyn, qal-qaderinshe qol ushyn berip, qaı qıyndyq bolsa-daǵy dem berip, jeńip shyǵýǵa kúsh-jigerin arnaǵanyn, o bastan qazaqpen jany birge bolǵanyn, qazaqtyń ásker bolý quqyna jete almaǵanyn ańdatý edi. Alash áskeriniń qurylýyna da osy jáıt sebep boldy. Iаǵnı, aýmaly-tókpeli dúnıede qazaqqa eki tizgin, bir shylbyr bolyp dúnıege kelgen Alash Orda úkimetiniń bir tiregi ásker kúshi bolatyn.
Aqpan tóńkerisinen soń patshalyq Reseıdiń qulaýymen qatar kelgen adýyndy saıası hám áskerı úkimetterdiń qurylýymen, sol qym-qýyt ýaqytta, aldy tuman jaǵdaıda qazaq eliniń úmitin shyraq etip jaqqan jalpy qazaq sıeziniń qararynda "memleket ishinde bassyzdyq, talan-taraj, qarbalas, talas bolyp jatqanyn eskerip, qyrǵyz-qazaqty mundaı búlinshilikten qorǵaý úshin eshbir toqtaýsyz mılısııa túzýge kirisý qajettigi" aıtylyp, naqty sharalar belgilendi.
Alash Orda áskeriniń jasaqtalýyn jedeltken jáıt Alash partııasy men onyń úkimetiniń qurylýy boldy. Muny sol kezdegi úlken saıası oqıǵalar sheńberinde qaraý qajet. Reseıge kiriptar bolǵannan sońǵy tuńǵysh quryltaı 1917 jyldyń 21 – 26-shilde aralyǵynda Orynborda ótkeni belgili. Qazaq zııalylarynyń bul sıezdi ótkizýdegi basty maqsatynyń biri Peterbordaǵy ýchredıtelnoe sobranıege top jazbaı barý bolǵan eken. Qazaqtyń alǵashqy quryltaıynda eń mańyzdy eki sheshim qabyldandy: 1. Qazaqtyń jeri ilkidegideı Reseı qazynasynyń emes, qazaqtyń óz menshigi dep tanyldy. 2. "Alash" dep atalǵan ulttyq saıası partııa quryldy.
Álimhan Ermekov jazǵandaı, "Otansyz jurt otandy bolǵan" ("Saryarqa" gazeti, 22-qańtar, 1918 jyl) II jalpyqazaq quryltaıy 1917 jyldyń 5 – 13-jeltoqsany aralyǵynda ótti. Alasapyran jaǵdaıǵa baılanysty 1917 jyldyń 14-qarashasynda shyqqan "Qazaq" gazetiniń 250 sanynda atalǵan quryltaıǵa shaqyrý jónindegi jedelhat túrinde berilgen úndeýde Reseıdegi saıası turaqsyzdyq jaǵdaıynda qazaqtyń eldigi men jerin qorǵaý úshin "qazaq mılısııasyn qurý" jáne taǵy basqa ózekti máseleler qaralatyny aıtylady. "Eger biz ózimizdi ózimiz qorǵaı almasaq, búlinshilik zoraıyp, qıynshylyqqa aınalǵanda qazaq halqy qurban bolady" delingen bolatyn telegrammada. Osy jıynda Alash avtonomııasy jáne onyń "Alash Orda" dep atalatyn ult keńesi qurylady. Degenmen, ishki Reseıdegi saıası ahýaldardy eskergen ult zııalylary avtonomııany jarııalaýdy bir aıǵa kesheýildete turýdy uıǵarady. Munyń bir máni, Túrkistan gýbernııalaryndaǵy qazaqtardyń qosylýyn kútý bolsa, ekinshisi, Alash Ordanyń Ult keńesin úkimet retinde Reseıdiń jalpy quryltaıynda resmı túrde tanytý bolatyn. Bul aralyqta "Qazaq" gazetiniń bas jarııalanymdaryna aınalǵan "Saıası hal", "Demagogııa" maqalalarynan Álıhan bastaǵan ult kósemderiniń eldegi bolshevıktik anarhııany jiti saraptap otyrǵanyn baıqar edik. Olar ásirese, soǵystan qarýmen qaıtqan orys mujyqtarynyń kóptigi men olardyń tasyrlyǵynan qazaqqa beıqam qalýǵa bolmaıtynyn ashyp aıtty. Bul jáıt Alashtyń áskerin daıarlaı berýge birneshe qadamdar jasatty. Sonyń biri Orynbordaǵy ıýnker shkolynyń bastyǵymen jasaǵan kelisimder dese bolady. "Qazaqta" jarııalanǵan "Ofıserler daıarlaý" atty maqalada (1918, №259) bul kelisimde atalǵan mekteptiń atty kazaktarǵa qoıatyn talaby qazaq balarynan alynyp tastalǵany, tek saýatty, orys tiline jetik bolsa bolǵany dep uıǵarylyp, oqýǵa birinshi kezekte 24 bala alynyp, 1-aqpanda sabaq bastalatyndyǵy jazylǵan. Degenmen, Alash zııalylary úmit etken Peterbordaǵy Búkilreseılik quryltaıdy Lenın bastaǵan bolshevıkter kúshpen taratyp jibergenin tarıhtan bilemiz. Osylaısha, 1918 jyldyń 5-qańtarynda 500-den asa depýtat jıylǵan, Álekeńniń jazýynda: "Nıkolaı túskennen beri júrttyń súıengen, taıanǵany – qudaıdan sońǵy quryltaı edi. Quryltaı basyna butyn kóterip, bolshevık sarydy" (Á.Bókeıhanov. Shyǵarmalar. Almaty, 1994).
Avtonomııa jarııalanbaı qaldy.
Alash áskeri qaı qalada turdy?
Osydan keıin 18-qańtarda Orynbordy bolshevıkter basyp aldy. Ýfa otrıadyn basqarǵan Á.Jangeldın janyna qosshylyqqa M.Tunǵanshındi alyp Orynborda bolshevıkterdiń bıligin ornatýǵa kiristi. Qazaq jerindegi qoǵamdyq-saıası ómirdiń ózgerýine, keńestik tarıhta "azamattyq soǵys" atanǵan órttiń qaýlaýyna baılanysty Alash Orda áskerin jasaqtaý jedel qolǵa alyndy jáne bul eldiń ár túkpirinde árqalaı júrgizildi.
Eń aldymen, Alash zııalylary 1918 jylǵa taman Semeı qalasyna oıysty. II jalpy qazaq-qyrǵyz sıeziniń qaýlysymen Semeı Alashtyń ýaqytsha turatyn orny bolyp belgilengen. Sáken Seıfýllın "Tar jol, taıǵaq keshýinde" Alash Orda bastyqtarynyń osy kezde Aqmola ýezin basyp, Semeıge ótkenin jazady. Álıhan tap basyp aıtqandaı, bolshevıkterdiń Orynbordaǵy tonaýshylyq, beıbastaq áreketteri oryn alǵanyn "Qazaq" gazeti jazyp otyrdy. Al Semeıdegi jaıdy Júsipbek Aımaýytov bylaı dep bildiredi: "Alash qalasynda qazaq basshylary jınalyp, Alash Ordasyn kóterip, qyzmetke kirise bastady. Alash Ordanyń qazirgi maqsaty – qazaqty jurt qylyp, avtonomııa alý. Osy jolda Alash Orda mılısııasyn jasap, qazynasyn tolyqtyrýǵa kirisip jatyr" ("Abaı", 1918, 19-maýsym, №6).
Mirjaqyp Dýlatuly "Qazaq" gazetiniń №265 (1918, 16-qyrkúıek) sanynda: "11-ııýnde Alash Orda iske kiristi hám sıez qaýlysy boıynsha avtonomııa jarııalanǵansha qazaq-qyrǵyz mádenı ult jumystaryn ózi bıleıdi dep jarlyq shyǵardy. Munyń mánisi avtonomııany jarııalaýdy keıinge qaldyra turyp, mádenı-ult avtonomııasyn jaryqqa shyǵarǵan edi" dedi.
Osy kezde Samarada Búkilreseılik quryltaı jınalysy músheleriniń komıteti (Komých) quryldy. Atalǵan úkimettiń Alash Ordany resmı tanýynan keıin alashordalyqtar avtonomııany resmı jarııalaýdy jón kórip, keıinge qaldyrǵan edi. Alashtanýshy Keńes Nurpeıisov óz eńbekterinde 1918 jyldyń 8-qyrkúıeginde Ýfada Reseıdiń memlekettik quryltaıy ashylǵanyn aıtady. Osy jıyn ústinde, 11-qyrkúıekte Reseı quryltaıy Alash avtonomııasyn ulttyq respýblıka retinde tanıdy. Bul – kópten kútken sát bolatyn. Jıynnan Álıhan Bókeıhan súıinshi surap jedelhat joldaıdy: "Quryltaı ýákildiginiń komıteti Alashty avtonomııaly jurt dep tanydy ...Bar kúshti ult áskerin jasaýǵa salyńdar. Alash – Rossııadaǵy odaqtas memleketterdiń biri. Sondyqtan tireýdiń bir ushy – Alash áskeri. Alash polkine ne keregin taýyp berip, taratpańdar. Kerek nárseni, qanshama bolsyn, qaryzdanýǵa qorǵanbańdar. Jetik, bilikti qarý alsyn. Alash otrıadynyń Oral, Torǵaı bólimderinde ásker jasaý jumysy jalǵassyn. Oralda qazaq ofıserlerin shyǵarmańyz. Alash Orda bastyǵy Bókeıhanov" ("Abaı", 1918, 25-qyrkúıek, №10).
Árıne, buǵan deıin Alash kósemderi Semeıge ornalasyp, ásker jasaqtaý jumystarymen qal-qaderinshe tyńǵylyqty aınalysty.
Tarıhshy Erlan Saılaýbaıdyń "Abaı" jýrnalynda (2000, №1) jarııalanǵan "Alashorda áskeri" maqalasynda Semeı oblysyndaǵy Alash áskeriniń 1918 jyldyń qańtar men mamyr aılary aralyǵynda jasaqtala bastaǵany jazylǵan. Alash Orda úkimetiniń Ortalyq komıteti Semeı qalasynyń Zarechnaıa Slobodka atty bóligine 1918 jyldyń qańtarynda kelip ornalasady. Bul jer sol kezde Semeı jurtshylyǵy arasynda Alash qalasy ataýymen belgili bola bastaǵan eken. "Alash slobodkasy" nemese "Jańasemeı" dep te atalady. Osy Alash qalasy mańyndaǵy qyrda I Alash atty ásker polki jasaqtala bastaıdy. Alash jasaǵynyń alǵashqy quramyna Semeıdegi semınarııa stýdentteri men túrli oryndarda jumys istep júrgen jastar óz erikterimen endi. Bul jóninde "Qazaq" gazetinde (№262, 30-maýsym, 1918) jarııalanǵan Januzaq Jánibekovtiń "Alash qurbandary" maqalasynda biraz aqparat bar. Iаǵnı, Mirjaqyp áıgili "Tuńǵysh qurban" óleńin arnaǵan jas shákirt Qazy Nurmuhamedulynyń qarýsyz ásker oıynynda qapyda qaza tapqany men Qytaı shekarasynda, nemis shebinde bolyp soǵys ónerin jetik meńgergen, bolshevık lańy shyqqanda Alash ofıserleriniń qatarynan tabylǵan shtabs-kapıtan Nuǵman Sarbópulyn Kashpırınskıı otrıadynyń bolshevıkterge bolysqan áskeriniń aldap qolǵa túsirip, aıýandyqpen óltirgeni hám jańa bosanǵan áıeliniń lypasynan basqa barlyǵyn tonap alǵany týraly sýretteledi.
"Altynshy martta tańerteń saǵat toǵyz shamasynda Alash qalasynda myltyqsyz oınap jatqan atty qorǵaýshylardyń janyna 10-15 soldat kelip, esh sebepsiz myltyqty bir-eki basyp qalady. Eshkimge oq tımeıdi. Myltyq daýysy shyqqan soń birli-jarymdy jigit qashýǵa aınalǵanda mılısııa bastyǵy, ýchıtelskıı semınarııa shákirti Qazy Nurmuhameduly jigitterge aıǵaılap: «Qaıda barasyńdar? Jazyqsyz ólsek óleıik, bárimizdi qyrmas!» dep toqtaý aıtyp, ózi ornynda turady. Sol arada myltyq ústi-ústine atylyp, Qazynyń ózine de, atyna da oq tıedi. Oq júrekten tıgen. Esil jas sol arada jan tapsyrdy" delingen J.Jánibekovtiń bul maqalasynda Shákárim bastap, Mirjaqyp qostap, semınarııada birge oqyǵan Júsipbek jáne taǵy basqa adamdardyń sózi keltiriledi.
Qazıdyń ólimine suraý salǵan jaıy da jazylǵan osy jazbaǵa qarasaq, bul ýaqytta qaladaǵy bılik bolshevıkter men alashtyqtar hám aqtarda jarym-jartylaı ekenin ańdaýǵa bolady.
О́zge óńirlerde de Alash áskeri qurylyp jatty. Semeıdegi atty áskerdiń jattyǵý jumystaryn ótkizgenine qarap, onda kásibı áskerdiń qurylǵanyn tanýǵa bolady. Alǵashqy ret qańtar-aqpan aılarynda Vernyıda ulttyq qarýly kúsh quryldy. "Qazaqstan tarıhy" ensıklopedııasynyń 4-tomynda bul týraly maǵlumattar keń-molynan berilgen ("Atamura", 2010). Kóp keshikpeı naýryzda Jetisýda Keńes ókimeti ornaǵandyqtan bul bólim qarýsyzdandyrylyp, taratyldy.
Alash Ordanyń Torǵaı bólimshesine 1918 jyly qyrkúıekte 300 berdenke, 20 myń patron jáne kóp mólsherde kıim-keshek bólindi. Qostanaı men Yrǵyz ýezderinde eki atty polk qurýǵa ataman Dýtov kómek qolyn sozdy. Alash áskeriniń Qostanaıdaǵy bólimshesine 1919 jylǵa deıin mıllátshilder qatarynan tabylǵan Beıimbet Maılın de óz erkimen kirgen bolatyn. Tipti osy tarapta "Elime" degen óleńi "Saryarqa" gazetinde basylǵan. Alaıda, bul áskerler ýaqytynda qarýlanyp úlgermegendikten qyzyldarǵa qarsy urystarǵa keńinen qatysa almaı da jatqan jaıy boldy.
1918 jyldyń mamyr aıynda Semeıden Alash Orda úkimetiniń atynan shyqqan Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Raıymjan Mársekuly jáne Sadyq Amanjolovtardyń Aqsýat, Baqty jeri arqyly shekara asyp, Qytaıdaǵy Sháýeshekke barǵan saparynyń da bir qyry shettegi qazaqtardy Alash týynyń astyna biriktirý bolsa, ekinshi turǵydan Sháýeshektegi Reseı konsýldyǵy arqyly bolshevıkterge qarsy kúres júrgizý úshin qytaı ókimetinen qarý-jaraq alý týraly kelissóz júrgizýge barǵan bolýy múmkin degen pikirler de aıtylady.
"Jetisý" ensıklopedııasyna ("Arys", 2004, Almaty) Sh.Amanjolova men M.Ábdeshovtiń engizgen málimeti boıynsha Sadyq Amanjolov Jetisý men Sháýeshek qalasynda Alash Orda jasaqtaryn qurýǵa basshylyq jasaǵan eken. Alash qaıratkerleriniń bel ortasynan tabylǵan onyń keńes áskerlerimen bolǵan shaıqastarǵa qatysyp, aýyr jaralanǵany da sol ýaqyttaǵy basylym betterinde aıtylǵan.
Kúnbatys Alashtyń da áskeri bolǵanyn, onyń bastyqtaryn (praporshıkterin) daıarlaıtyn shkoly bolǵanyn S.Seıfýllın 1923 jylǵy issapary barysyndaǵy "Jympıty ýezi – Alashorda oınaǵy" atty maqalasynda (S.Seıfýllın, 5-tom, 1988) ájýalap jazady. Alashordanyń batys bólimshesiniń basshylary Jansha men Halel Dosmuhamedovter Samaradan Quryltaı jınalysynyn komıteti arqyly 600 vıntovka men pýlemet aldy jáne jaqyn ýaqytta 2000 adamnan turatyn qazaq áskerin uıymdastyrýǵa ýáde etti. Oral óńirindegi Alash áskeriniń is-qımylyn A.Ipmaǵambetov óz esteliginde jazyp qaldyrǵan. Onyń jazýynsha, Alash Orda Áskerı úkimetpen odaqtasqannan soń dalada bolshevızm tamyryn joıýdy qolǵa alady. 1918 jyldyń jazynda jazalaýshy jasaqtar quryp, áskerı-dalalyq sottar uıymdastyrady. Máselen, osyndaı sottyń úkimimen Oral oblysynan 30 qazaq bolshevıkti atý jazasyna kesken. Taǵy da túrli jazalar qoldanǵan. Kúnbatys Alash Ordanyń áskerı-dalalyq sotynyń tóraǵasy Eskendir Kópjasarov, músheleri Alpan Kenjealıev, Qýat Tótebaev bolǵany aıtylady.
Dál osy áskerdiń týy Aqmeshitte ótken Sovettiń 5-sıezinde sahnaǵa ilingeni týraly derekter bar. S.Seıfýllınniń 1925 jyly VKP (b) Ortalyq komıtetine jazǵan hatynda bul týdyń sahnaǵa ilinýine Eldes Omarovtyń qatysy barlyǵy týraly aıtady. Iаǵnı, ustanymyna adal Alash azamattarynyń keıingi keńes ókimetiniń kezeńindegi ishki saıası qarsylyǵyn baıqaýǵa bolady. Muny Sábeń "Alash týynyń jyrtylýy" degen taqyryppen óziniń memýaryna arqaý etken ("О́mir mektebi", "Jazýshy", III-tom, 1970). Osy keńes ókimetiniń besjyldyq sıezinde "Lá ıláha ılla-alla, Muhamádún Rásýl alla", "Alashtyń Oıyldaǵy atty polki", "Jasasyn Alash avtonomoııasy!" degen jazýlar kestelengen, shuǵadan tigilgen jasyl týdy sahnadan julyp alyp, aıaǵynyń astyna basyp dal-dul jyrtqan bolshevık Ýgar (Muqataı) Jánibekovtiń kóp uzamaı qaıtys bolýy da jumbaq dúnıe. Qansha aıtqanymen, baıraqtyń da básiresi, kıesi bolady emes pe?!..
Ásker bolýǵa halyq qalaı qarady?
1916 jylǵy dúrbeleńnen keıin qazaq halqy soldat degen sózden úrkip qalǵany belgili. Sondyqtan da bolar, ult zııalylarynyń "Alash áskeri" ataýyn "mılısııa" sózimen almastyryp qoldanýy.
Sábıt Muqanovtyń "О́mir mektebi" shyǵarmasy ultymyzdyń shyn zııalylaryn syn tezine salǵanymen, dáýirdiń kóńil-kúıi men keıbir derekterdi dál berýimen tartymdy. Máselen, osy shyǵarmanyń alǵashqy tomynyń (Almaty, "Jazýshy", 1970) "Alashordashylar" atty taraýynda Alash mılısııasyna adam jınaý isi óte kórneki jazylǵan. Aqqýsaq bolysy, mıllıoner Áltıdiń Sadýaqasy aýylynda 1918 jyldyń maýsym aıynyń sońynda ótken jıynda quramy júzdeı bolatyn Alash azamattarynyń qandaı úlken, bıik qurmetke ıe bolǵandyǵy, oqyǵan azamattarǵa degen eldiń yqylasy, olardyń áldeneshe kún keńes quryp, 200-deı áskerdi sapqa turǵyzyp, "Alash marshyn" shyrqap, búkil halyqqa aıtar sózin dóńniń basyndaǵy arbanyń ústinde sóılegeni, eki oıazdan eki myń mılısııaǵa adam suraı kelgeni, aldyn-ala keńeste sóz sóıleýge belgilengen Qurtaıdyń Muqyshyn qara halyq urlap áketip, áskerge adam bermeýge úzildi-kesildi bel baılaǵany Alash Orda áskeriniń ońaı jasaqtalmaǵanyn kórsetse kerek.
"Kóp aýyz birikse, bir aýyz joq bolady". Oqyǵandardyń sózi halyqqa birde jetip, birde jetpeı jatty.
Maýsym aıyna deıin alǵashqyda shaǵyn jasaq bolǵan Alashtyń I atty ásker polky jasaqtalyp bolǵan edi. Alash Orda úkimetiniń tóraǵasy Álıhan Bókeıhan Semeı ýezdik zemstvo basqarmasynyń tóraǵasy Ahmetjan Qozybaǵarovqa jibergen qatynas qujatynda Alash mılısııasyna ýezdiń ár bolysynan 30 adamdy alý, olardy Semeıge jedel jetkizý jóninde aıtylǵan. Bul buıryqqa qarasaq, Alash kóseminiń ásker tarapynda naqty qadamdar jasap, iske kiriskenin ańdaısyz. Iаǵnı, áskeri bar úkimetpen bári sanasady. Soǵys jaǵdaıy da qorǵaný qajettigin uqtyrǵan. Ǵalym Erlan Saılaýbaıdyń ShQO muraǵattarynan keltirgen derekterine súıensek, ("Abaı", 2000, №1) Alashorda áskeri quramyna shaqyrylýǵa tıis 30 adamdy keıbir bolystar jibermegen. Munda Aıǵyrjal bolysynyń jigitteri qosymsha shaqyrýdy 1919 jyldyń aqpan aıyna deıin kútse, Besqaraǵaı, Keńtúbek, Seıten, Svobodnyı, Malybaı, Qaıyńdy bolystarynan áskerge eshqandaı jigit alynbaǵany jazylady. Onyń túrli sebepteri bolǵan. Máselen, bireýlerinde tıf aýrýynyń taralýyna baılanysty keıinirek shaqyrýdy surasa, bireýleri áskerge jigitter berýge ashyq qarsy bolady. Aqqum, Delbegeteı, Ýaq bolystarynda ishinara túrli arandatýshylyq áreketter de oryn alǵan. Oǵan bolshevıktiń pıǵyldaǵy adamdardyń dem bergeni anyqtalǵan jáne buǵan Alash úkimeti der kezinde tıisti sharalar qoldanyp, aldyn alyp otyrǵan. Degenmen, túrli qıturqy bógetterge qaramastan, Alash áskeriniń sany az bolǵan joq. Bul týraly naqty derekter tolyq emes. ShQO Qazirgi zaman tarıhyn qujattandyrý ortalyǵynyń qyzmetkeri Laýra Qadyrovanyń aıtýynsha, I Alash atty ásker polki qataryna 18 bolystan shaqyrylǵan 430-dan astam jaýynger jastardyń aty-jóni jazylǵan tizim bar. Tizim ishinde M.Áýezov, Á.Bókeıhan, H.Ǵabbasov, A.Qozbaǵarov, M.Turǵanbaev, Y.Mustambaev, Abaıdyń balasy Turaǵul da bar. Alash polkin jasaqtaýda Semeı men Qarqaraly ýezderiniń aıryqsha qyzmet atqarǵanyn baıqaýǵa bolady. Tipti, keı bolystarda óz erkimen jazylýshylardyń kóptiginen Á.Bókeıhan belgilegen 30 adamnan artyq ásker sany jetkizilgen.
Alash Orda áskeriniń komandıri – Hamıt Toqtamyshev
Alash Orda áskeri týraly sóz bolǵanda atty áskerdi uıymdastyrýda ózin jaqsy qyrynan kórsetken Hamıt Toqtamyshevti erekshe aıtýǵa bolady. Árıne, negizgi strategııalyq basqarý tetigi Álıhan Bókeıhan men Mirjaqyp Dýlatuly, Ahmet Baıtursynulynyń qolynda boldy. Al, kapıtan Hamıt Toqtamyshev áskerdiń jasaqtalýyna, sarbazdardyń áskerı tártipke boı úıretýine jaýapty edi.
1918 jyldyń mamyr aıynan bastap bolshevıkterge qarsy kúres júrgizip jatqan reseılik saıası kúshter birigip, cheh-slovak áskeriniń qoldaýyna arqa súıeı otyryp, Oral, Sibir ólkelerin, Qazaqstannyń batys, soltústik, shyǵys aımaqtaryn qyzyldardan tazalaýǵa kiristi. Qaýlaǵan órttiń qazaq jerindegi jalynynda ot keshýge Alash Orda áskerin odaqtas kórgen olar, qazaq áskeriniń nyǵaıýyna qol ushyn soza bastady. Bul týraly Semeıde shyǵatyn kadettik "Svobodnaıa rech" gazeti (1918, 15-maýsym) Alash Orda áskerin daıyndyqtan ótkizý úshin 35 orys ofıseri-nusqaýshylarynyń jiberilgenin, ásker quramynda 300-ge jýyq qazaq mılısıonerleri bar ekenin jazady. Gazet bul derekti jergilikti qazaq komıtetinen alǵanyn aıtady. Kelesi kezekti sanynda 1918 jyldyń 18-maýsymynda taltúste Alashorda basshylary men áskerı otrıadynyń Alash qalasyna kelip kirgenin, áskerı jasaqtyń sany 500 adam jáne olarmen birge orys ofıser-ınstrýktorlary bar ekenin jazady. "Svobodnaıa rechtiń" jazýynsha, kelesi kúni keshki saǵat 6-da Nıkolskıı shirkeýi mańyndaǵy alańǵa Alash Orda áskeri sapqa turǵyzylady. Ýaqytsha Sibir úkimetiniń Alash Ordamen odaqtastyǵy negizinde áskerge bolysýǵa kelgen áskerı shtab bastyǵynyń kómekshisi polkovnık Papın, shtab adıýtanty kapıtan Vınogradov jáne Ýaqytsha Sibir úkimeti ókili Davydov tarapynan sálemdesý rásimi ótkiziledi. Bul kezdesýge Álıhan Bókeıhannyń kelýine oraı, ulttyq qozǵalys kósemine H.Toqtamyshevtyń buıryǵymen atty ásker "Alla" dep uran salady. Alash atty áskeriniń aq tústi jelbiregen týynda "Jasasyn Búkilreseılik jáne Sibirlik quryltaı jınalysy", "Jasasyn Otannyń adal uldary" degen jazý kestelengen eken.
Tarıhı derekterde bul ásker kún sanap molaıa túskeni baıqalady. Osy shamada Alash áskeriniń jalpy sany 1,5 myńǵa jetkenin baıqaýǵa bolady. Kapıtan H.Toqtamyshevtiń Ýaqytsha Sibir úkimetiniń soǵys mınıstri atyna jazǵan hatynda Semeıde quramynda 750 jaýynger men 38 ofıser bar Alash polkiniń qurylyp, Zaısanda qazaq mılısııasynyń 200, Pavlodarda – 150, Qarqaralyda – 250, О́skemende – 250 adamnan turatyn bólimderi jasaqtalǵanyn, biraq, olarǵa qajetti qarý-jaraq pen kıim-keshek joq ekenin, aqsha tapshylyǵy da oryn alyp otyrǵanyn habarlaıdy (K.Nurpeıisov, "Alash hám Alashorda", Almaty, 1995).
Jalpy, Hamıt Toqtamyshev týraly Sákenniń "Tar jol, taıǵaq keshýinde" de jazylǵan. Ol – Ombynyń qazaǵy (noǵaı dep te aıtylady). Kapıtan shenin patsha zamanynda alǵan eken. "Svobodnaıa rech" basylymy onyń shenin podpolkovnık dep kórsetedi. Áıeli orys, odan týǵan bir qyzy bolǵan.
Alash áskeriniń komandıri bolǵan H.Toqtamyshevtiń súıegi qazirgi ShQO Kókpekti aýylynyń mańynda. Bul týraly aıtysker, zertteýshi Qalıhan Altynbaevtyń "Qalbataý" (Almaty, "Mereı", 1997, 148-156-better) kitabynda birshama derekter bar.
"1920 jyldyń jazynda Kókpektiniń qyzyl partızandary búgingi Aqsýat aýdanynyń "Kindikti" jerinde Qytaı shekarasyna bettep bara jatqan kóp arbaly kerýendi qolǵa túsiredi. Toqtamysov pen onyń semıasy solardyń ishinde. Kerýende orysy, qazaǵy, tatary, bashqurty, qytaıy aralas. Barlyǵyn Kókpektige ákelip qamaýda ustaıdy. Partızan shtabynyń tosqany – Semeıden jiberilgen telegramma. Biraq qalanyń jaýaby bir jumadaı keshikken. Qolǵa túskeni 45 adam. Sonsha topty aýqattandyrý da qıyn, ári oqys áreket jasaı ma dep tutqyndardan qaýiptengen. Sol sebepti partızan shtaby ózdiginen úkim shyǵaryp, 45 tutqyndy Kókpekti selosynan ońtústik-batysqa qaraı 3 shaqyrym "Qara kezeńge" aparyp atyp tastaǵan. Áýeli uzynsha ordy tutqyndardyń ózderine qazdyrypty. Hamıttiń joldasy bir orys ofıseri. Ol da áıelimen qolǵa túsken eken. Sóıtip, barlyǵyn qazylyp bolǵan orǵa túsiredi. Hamıttiń áıeli men orys ofıseriniń áıeli kúıeýlerimen orǵa birge túsedi. Partızandar aıap, bul eki áıeldiń ómirin saqtap, ózderine azattyq bergen-di.
Úkim oqyldy. Endi sony oryndaıtyn sát týdy. Partızandar álgi eki áıelge kuıeýlerimen qoshtasýdyń ýaqyty bitkenin habarlady. Biraq beıshara áıelder kúıeýleriniń moıyndarynan qushaqtaryn jazar emes. Kózderinen jas parlaýda. Kenet, partızandar myltyqtarynyń shappalaryn sart-surt etkizip, úkimdi oryndaýǵa kirispek. Súıgen jar tátti, shybyn jan tipti tátti. Hamıttyń áıeli kishkentaı qyzymen ordyń jıegine sekirip shyǵady. О́kinishke oraı úkim oryndalǵan kúnniń erteńinde Semeıden telegramma kelgen. Onda "Barlyǵyn Semeıge jóneltý kerek" dep jazylypty..."
Alash áskeriniń soǵys qımyldary týraly ne bilemiz?
Árıne, H.Toqtamyshevtiń ólimi keıinirek boldy. Oǵan deıin Alash Orda áskeri óziniń tarıhtaǵy mıssııasyn atqaryp jatqan edi. 1918 jyldyń basynda bolshevıkter Batys Sibirde jeńiske jetip, Kolchak úkimetiniń áskerleri qazaq dalasyna qaraı yǵysty. Olardyń jol-jónekeı sharýalardy qyryp salý deregin bilip otyrǵan Alash Orda jetekshileri áskerdiń beıbit halyqty qyrǵynnan qorǵap qalý múmkindigin eskerip, mılısııa jasaǵyn nyǵaıta tústi.
Alash áskeri men Ýaqytsha Sibir úkimeti armııasynyń qarym-qatynasy Á.Bókeıhan, Á.Ermekov, H.Toqtamyshev jáne Ýaqytsha Sibir úkimeti músheleriniń 1918 jyly 29 – 30-shilde jáne 2 – 3-tamyz kúnderindegi ekijaqty kezdesýinen soń sheshilip, taraptar birlesken komıssııa quryp, saıası ári áskerı baılanystar ornatty. Tarıhshylar Alashtyń atty áskerin Sibir armııasynyń bir bólimi retinde qarastyrady. Alaıda, Alash áskeriniń aqtarmen maıdanda birigýine qyzyldarǵa qarsy kúres sebep bolǵanymen, maqsat-mindetiniń ózindik erekshelikteri bar edi. Eki jaqtyń da óz upaıyn túgendetken bul odaqtastyqtyń ýaqyty kelte bolǵanymen, taraptar birqatar shaıqastarda bir-biriniń baǵasyn da, kemshiligin de tanyp-bildi.
"Abaı" jýrnalynda "Tarbaǵataıdan attanǵan Alash polki" atty maqalada (2010, sáýir, 32 – 34-b) Úrjar aýdanynyń Kókterek aýylynyń tarıh muǵalimi Ramazan Núsipov el arasyndaǵy estelik áńgimelerdi baıandaıdy. Muǵalimniń jazýynsha, Alash polkiniń sarbazdary attyń túsine qaraı sapqa turady eken. Iаǵnı, kók attylar bir qatar, jıren attylar bir qatar degen sııaqty. Olardyń atpen súırep júrgen úsh dońǵalaqty 14 zeńbiregi bolǵan. Kóshpeli ashanany da atpen tartyp júrgen. Andreevka túbindegi shaıqasta Alash polki qatty shyǵynǵa ushyrapty. Ataman Annenkovtyń tyń áskeri jetip, shabýyldaǵy qyzyldardy qyryp ótedi. Bul soǵysta Alash áskeriniń shyǵynǵa batýy jergilikti pereselen mujyqtardyń bolshevıkterge kómektesýinde bolsa kerek. Sarbazdar Alash gımnin shyrqaǵanda Álıhan men Annenkovtyń esimin de ánge qatar qosqan kórinedi.
Onyń qaıyrmasynyń mátini:
Annenkov – ataman,
Qoldaı gór jasaǵan.
Alashpyz jaýynger,
Qoryqpaımyz jaýyńnan, – dep kelse, ári qaraı:
Biz Qalı Arystan,
Doldansa qoımaıtyn.
Alǵa umtyl, er alash,
Eliń bar qorǵaıtyn!
Álıhan, Álıhan -
Alashtyń serkesi
El qamyn oılaıtyn!, – delinedi.
1919 jyly keskilesken urystan soń Cherkasskini qyzyldardan alǵan Annenkov osy jeńistiń qurmetine sarbazdar arasynda palýandar kúresin ótkizgen eken. Sonda beldesýge shyqqan búkil balýandy jyqqan Aıagózdiń jigitine "Sende toǵyz attyń kúshi bar eken. Munda bir oqqa ushyp ketesiń" dep áskerı kıimin sheshkizip, qazaqy kıimin kıindirip úıine qaıtaryp jibergen kórinedi.
Ataman Annenkovtiń "Saryarqa" (1919, 14-qańtar, №65) gazetine basylǵan jarlyǵynda Semeıde artıllerııa kapıtany Toqtamyshevty er kóńildi qazaq polkin jasaqtaýǵa qosý týraly jáne týǵan jerin qorǵaý úshin maıdanǵa ózi baryp, atysyp, úlgi bolarlyqtaı erlik kórsetip, Jetisýdaǵy kópshilderdi (bolshevıkterdi) joımaq bolyp júrgen qazaqtarǵa razylyǵy bilinedi. Osy basylymnyń 1919 jyldyń 6-aqpanynda shyqqan sanyndaǵy "Úrjardan" degen maqalada Ataman Annenkovtyń eldiń on eki bolysynan bes kisi kelgen jıynynda qazaqtarǵa Álıhannyń, Muhamedjannyń, Ahmetjannyń attaryn aıtyp, olardyń kóńiline jaqqany sýretteledi. "Avtonomııa almaqqa jarmasady" dep Jetisý kazaktarynyń atamany Afonovtyń Alash qaıratkerlerin jek kóretinin aıtady. Osy arqyly kazak atamandarynyń da Alashqa kózqarasy tym oń bolmaǵanyn ańǵaramyz. Degenmen, "Orynborda atamandardyń aqsaqaly Dýtov pen "Alashordanyń" aqsaqaly kezdeskende, qazaqtyń qarııalarynsha qushaqtasyp amandasady! Al atamannyń jigitteri aýlaqta el qazaǵymen kez bolsa, qazaqty nysana qylyp atady" dep Sáken Seıfýllın jazǵandaı, atamandardyń beıbit aýyldy jazym qylǵany da jasyryn emes. Tipti, keı aýyldarda jarlyq aıtamyz dep jınap alyp, pýlemetpen baýdaı túsirgeni de aıtylady. Buǵan óz kezinde Alash Orda basshylary da narazy bolǵanymen, dármensiz edi. Alash Ordanyń "Saryarqa" gazeti 1919 jyly 26-naýryzdaǵy nómirinde bul týraly "Júgensizdik" atty maqala jarııalap, onda el ishiniń ataman áskerinen kórgen zábir-japasy tizbelenedi. Ishinde áıelge zorlyq qylǵan, otbasymen sabap, dúnıe-múkámal, aqsha tartyp alǵany, "Ataqty Máshhúr Kópeıuly degen moldany sabaǵan" degen jol da bar.
Jan-jaqty daıyndyqtardan ótken Alash ordanyń atty áskerleri Jetisý maıdanyndaǵy shaıqastarǵa engizildi. Alashtyń alǵashqy áskeri Altaı gýbernııasynda Rýbsovsk maıdanynda bolshevıkterdi qýdalaýǵa qatysady. Olardyń qatarynda Alashtyń erikti aq gvardııashyl atty ásker polkynyń bas qolbasshysynyń kómekshisi ári uıymdastyrýshysy qyzmetin atqarǵan Halel Ǵabbasov ta bar edi. Oǵan polkovnık Qaraevpen qatar alǵys ta bildirilgen-tin. "Stepnaıa pravda" gazeti jarııalaǵan "uıymdastyrýshy aq bandylar" retinde kórsetilgen Alash áskeriniń jetekshileri tiziminen Qarajan Úkibaev, Bıahmet Sársenov, Ike Ádilov, Halel Ǵabbasov, Mánnan Turǵanbaev, Mustaqym Maldybaev, Ahmetjan Qozybaǵarov, Ánııar Moldabaev, Jumjuma Úkibaev jáne taǵy basqa azamattardy kóremiz. Sonymen qatar keıingi jasaqtalǵan ásker 1918 jyldyń tamyz aıynan bastap Jetisýdaǵy qan maıdanǵa kiredi. "Svobodnaıa rech" gazetiniń jazýyna qaraǵanda, Alash áskeri orys ofıserleriniń basqarýymen Andreevka, Úrjar, Novo-Pokrovka, Lepsi, Sarqan jáne Pokotılovka syndy jerlerde qyzyldarmen qyzý shaıqasady.
Alash sarbazdarynyń shaıqastaǵy erlikteri týraly "Saryarqa" gazetiniń 1919 jyly 26-naýryzdaǵy nómirinde "Qazaq qalaı soǵysady?" degen maqala jaryq kórgen. Onda jekelegen jaýyngerlerdiń áskerı tapsyrmany múltiksiz oryndaǵany, erlikke, tapqyrlyqqa toly bolmystary baıandalady.
Osy alqapta júrgen urystarda Annenkovtyń áskerinen bólinip qasyndaǵy bi
