Quryltaı: nátıje men taǵylym

Bıylǵy jyly elimizde bolǵan eń mańyzdy oqıǵalardyń biri – 25-27 ma­myr aralyǵynda Astana qalasynda ót­ken Dúnıejúzi qazaqtarynyń IV qu­ryl­taıy. Quryltaıǵa álemniń 35 elinen 400-ge jýyq resmı ókilder keldi. Quryltaıdy ótkizý ońaıǵa túsken joq. Tolyp jatqan qıyndyqtar boldy. Onyń bárin aıta bersek, áńgime tym uzaqqa sozylady. Biz eń basty degenderine ǵana toqtalaıyq. Syrt jerlerdegi qazaq dıasporasy 40-qa jýyq elge shashyrap ketken. Ol elderdiń kópshiligi shalǵaıda, barys-kelisi uzaq. Sondyqtan olarmen baıla­nys jasap, quryltaıǵa qatynasatyn­da­ryn anyq­tap, kelip qaıtý jolyn rettep, kútip alý men shyǵaryp salýdyń ózi shym-shytyryq jumys. Onyń ústi­ne, keı­bireýlerdiń quryltaıdy ótkizý­ge pende­shilikpen ádeıi kedergi jasa­ǵanyn da kórdik. Osyǵan qaramastan Qaýymdastyq­tyń az ǵana qyzmetkerleri kóp jumys­ty oıdaǵydaı oryndap shyqty. Biraq barlyq jumysty tek Qaýymdastyq at­qardy deıtin uǵym týmaýy tıis. Mun­daı dúbirli jıyn barsha qaýym birlesip kiriskende ǵana oıdaǵydaı ótedi. Osy turǵydan kelgende, Prezıdent Ákim­shiligi men onyń Ishki saıasat bó­liminiń, Úkimetimizdiń, Mádenıet mınıstrligi men Til komıtetiniń, Syrtqy ister mınıstrligi men shetelderdegi el­shilikterimizdiń, Astana jáne Almaty qalalary ákimdikteriniń eńbegi erekshe. «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qo­ry men «Qazaqstan temir joly» AQ-na da alǵysymyz aıryqsha. «Egemen Qazaqstan» gazeti, «Habar», «Qazaqstan» telearnalary basta­ǵan buqaralyq aqparat quraldaryna Quryltaıdy shynaıy janashyrlyqpen nasıhattaǵany úshin rızashylyǵymyz­dy bildiremiz. Áıtse de, Quryltaıdy ótkizýdegi eń basty janashyrymyz da, qoldaýshy­myz da Elbasy Nursultan Nazarbaev bolǵandyǵyn atap aıtý – paryzymyz. Nursultan Ábishuly Quryltaıdy ótkizý qolǵa alynǵan kúnnen bastap, bul máseleni únemi nazarynda us­tap, aıryqsha kóńil bólip otyrdy. Qu­ryltaıdyń saltanatty ashylýynyń qar­sańynda arnaıy qabyldap, uly jı­ynnyń búkil daıyndyǵyn egjeı-tegjeıli naqtylap, qajetti aqyl-keńesi men tapsyrmalaryn da berdi. Elbasynyń osy qoldaýy men jan­ashyrlyǵy bizdi qanattandyrdy, jıy­ny­myzdyń barynsha sapaly ótýine úl­ken yqpalyn tıgizdi. Kez kelgen isti oıdaǵydaı júzege asy­rý úshin, eń aldymen, onyń baǵyt-baǵdaryn anyqtap alý kerek. Biz de IV Quryltaıdy ótkizýge kiriskende, eń aldymen, jumysty alqaly jıynnyń tujyrymdamalyq josparyn jasaýdan bastadyq. Bul rette, ótken quryltaı­lardaǵy is-tájirıbeni negizge aldyq. Álem qazaqtarynyń alǵashqy basqo­sýy 1992 jyly Elbasynyń tikeleı qolǵa alýymen ótkeni barshaǵa málim. Mine, sodan bergi úsh Quryltaı jer júzindegi búkil qazaqtyń atajurtqa degen ynta-yqylasyn, maqtanyshy men súıispenshi­ligin arttyryp, olardyń tarıhı otanyna oralýyn barynsha kó­beı­týge áser etti. Jańa Quryltaı da osy dástúrdi odan ári jalǵastyrýy kerek edi. Biraq sonymen birge, burynǵy basqosýlardan ózindik erekshilikteri men aıyrmashylyqtary da bolýǵa tıis dep eseptedik. Osyǵan oraı, bul Qu­ryl­taıda jastar máselesine aıryqsha kóńil bólýdi durys kórdik. О́ıtkeni, soń­ǵy ýaqytta shetelderdegi, ásirese, Eýropadaǵy jastarymyzdyń qazaq halqynyń ejelgi mádenıetinen, salt-dástúri men ádet-ǵurpynan alystaýy anyq baıqalýda. Quryltaıǵa Elbasynyń ózi qatysa­tyn bolǵandyqtan, alqaly jıynda shet­eldegi qazaq dıasporasy men oralman­dardyń eń muqtaj máseleleri de jan-jaqty aıtylýy kerek edi. Bul rette úsh máselege aıryqsha kóńil bóldik. Onyń birinshisi – kóshi-qon, ekinshisi – oqý-bilim, úshinshisi – mádenı-rýhanı jáne bu­qaralyq aqparat quraldary máseleleri. Quryltaıdy ótkizý barysynda osy jospar-baǵdarlama tolyǵymen júzege asty. Alys-jaqynnan kelgen aǵaıyn­dar­dyń bári Qazaq eliniń búgingi damý deńgeıine rıza ekenderin bildirip, mu­nyń bári bıyl 20 jyl tolǵaly otyr­ǵan Táýelsizdigimizdiń jemisi ekenin atap ótti. Sondaı-aq, qonaqtar Táýel­sizdiktiń irgesin bekitip, elimizdiń ataq-dańqyn búkil álemge tanytqan Elba­syn Prezıdent saılaýyndaǵy jańa je­ńi­simen bir aýyzdan quttyqtap, týǵan otandy jańa belesterge bastaı berýine óz tilektestikterin bildirdi. Quryltaıda jastarǵa aıryqsha kó­ńil bóliný kerek degen maqsatymyz da tolyq oryndaldy. Iаǵnı, shetelden kelgen qonaqtardyń alpys paıyzyn jastar qu­ra­dy. Quryltaı baǵdarla­masy boı­ynsha arnaıy fýtbol týrnıri ót­ki­zil­di. Kileń qa­zaqtardan turatyn álem­niń 8 koman­dasynyń jasyl alańǵa shyǵyp jarys ótkizýi halqy­myz­dyń tarıhynda buryn-sońdy kezdespegen úlken oqıǵa boldy. Elordadaǵy Prezıdenttik mádenı ortalyǵynda qazaq dıasporasy men oral­man jastardyń arasynda qyl­qa­lam sheberleriniń kórmesi ashylyp, jyr músháırasy ótkizildi. Oǵan ánshi men bıshiler ónerden shashý shashty. Bul saltanat jastardyń dýmandy án-bı keshimen jalǵasty. Eń bastysy, Quryltaıda dıaspora men oralmandardyń búgingi tańda kún tártibinde turǵan búkil kúrdeli máse­leleri jan-jaqty talqylanyp, olardy sheshý jóninde qajetti sheshimder qa­byldandy. Bul rette áńgimemizdi Elbasynyń Qu­ryltaıda jasaǵan baıandamasynan basta­ǵa­nymyz jón. Baıandamada Prezıdent sheteldegi qazaq dıasporasy men oralman­darǵa qoldaý kórsetip, qamqor­lyq jasaý­dyń tetikterin naqty aıqyn­dap, bul jó­nin­de alda turǵan 5 mindetti belgilep berdi. Ol mindettiń birinshisi – kóshi-qonǵa qatysty. Elbasy 20 jyl ishinde kóshi-qondaǵy qol jetkizgen ıgi ister men jetistikterge jan-jaqty taldaý jasaı kele, qandastarymyzdy otanǵa oraltý jumysyn odan ári júıelep, olardy el aýmaǵyna turaqty ornyqtyrýdyń saıa­sa­tyn odan ári júzege asyra berý kerektigine toqtaldy. Osyǵan oraı, Prezıdent 2008 jyldan bastap kóship kelý kvotasynyń 20 myń otbasyna kóteril­genin aıta kelip, aldaǵy ýaqytta buǵan qosa «Nurly kósh» baǵdarlamasynyń 2 kezeńiniń qolǵa alynatynyn jetkizdi. «Bul kezeńde qandastarymyzdy jańa óndiristi óńirler men aýyl sharýashy­lyǵyna keńinen tartýdyń joldary sa­ra­lanatyn bolady. Ol úshin kelgen ma­mandardy qajettilikke baılanysty qaı­ta daıarlap, qysqa merzimde oqytý­men qamtamasyz etemiz», dedi Elbasy. Bul máseleniń basyn ashyp kórsetý qajet. О́ıtpegen kúnde Elbasynyń «Nur­ly kóshke» baılanysty qabylda­ǵan bul sheshimi baǵdarlamany uzartý ǵana sekildi qabyldanýy múmkin. Kelgen qonqtardyń talaıy áýelde solaı oılap ta qalǵandaı boldy. Osy jóninde Quryltaıdaǵy ja­rys­sózde arnaıy qadap aıtylǵany óte oryndy shyqty. Durysynda «Nurly kósh­» baǵdarlamasynyń merzimi bıyl bitetin edi. Elbasymyz qandasta­ry­myz­dyń qamy úshin, eldigimiz úshin osy aý­qym­dy baǵdarlamany jalǵastyrý, ony jańa deńgeıge shyǵarý jóninde óte ma­ńyz­dy sheshim qabyldady. Endigi jerde «Nurly kóshtiń» jańa belesi úshin qo­maqty qarjy bólinip, ákimdikterge, mınıstrlikterge tıisti tapsyrmalar beriletin bolady. Elbasy Quryltaıda «Halyqtyń kóshi-qony týraly» jańa zańdy tezdetip qabyldaý máselesine de arnaıy toq­tal­dy. Soǵan oraı, Prezıdent: «Ke­ńi­nen tal­qylanyp, qabyldanatyn jańa zań qan­dastarymyzdyń jaǵdaıyn jaq­sar­tý­ǵa septigin tıgizedi dep esepteımin. Ol qan­dastarymyzdyń qujat tap­sy­rýda, tir­keýge turýda, azamattyq alýda kezdesetin túrli kedergilerdi joıýǵa tıis», dep atap aıtty. Bul da – óte ma­ńyz­dy másele. Jasyratyny joq, búginge deıin syrt jer­lerden jańa kel­gen oralmandar tu­raqty tirkelýge tura almaı, sonyń sal­da­rynan ne oral­man mártebesine qol jetkizýge, ne jumys isteýge múmkindikteri bolmaı áýre sarsańǵa túsetin. Elbasynyń tap­syr­masynan keıin jergilikti ákimdik­ter men kóshi-qon polısııasy mekemeleri atajurtqa kelgen aǵaıyndardyń turaqty tirkelýi men azamattyq alýǵa qujat ót­ki­zýin barynsha jeńildetedi dep senemiz. Sońǵy kezde kóshi-qonda jemqor­lyqtyń biraz asqyndaǵany belgili. «Halyqtyń kóshi qony» týraly jańa zań bul máseleni de retteýge tıis. Quryltaıdaǵy sózinde Elbasy kóshi-qonǵa qatysty budan da basqa biraz máseleni bir júıege túsirip berdi. Bul rette, ásirese, Prezıdenttiń «Kelemin degenniń bárine qarajat, úı, ju­mys berilip, tolyqtaı jaǵdaı jasaly­na­dy dep oılamańyzdar. Bizdiń 20 myń otba­sy dep otyrǵanymyz sondyq­tan. Al bir­aq óz betimen kóship kelip, aǵaıyn bolyp, otbasymen qosylyp, basqa jaǵ­daılarmen kelse, ásirese, jas­tar oqýǵa kelemin dese, olarǵa da eshqandaı keder­gi bolmaıdy» dep ashyp aıtýynyń as­ta­rynda úlken má­se­leler bar. О́ki­nish­ke qaraı, keıbireýler Elbasynyń bul sózin oralman­dardyń kelýine tos­qaý­yl dep esepteıtin syńaıly. Olar­dyń oıynsha, kóship kelý týraly esh­qan­daı kvota bolmaýy kerek, kelgen aǵaı­yndardyń bárine birdeı aqshalaı jár­dem berilip, basqa da qarjylyq-ma­terıaldyq kómek ja­sa­lý­ǵa tıis. Tipti, jylyna 1 mıllıon oral­mannan qabyl­dap, sheteldegi qa­zaq­ty 5-6 jyl ishinde túgel kóshirip alaı­yq deıtinder de bar. Al shyn­dy­ǵynda munyń bári eshqandaı qısynǵa kelmeıtin sóz. О́ıtkeni, kóshi-qon ju­mys­tary, eń aldymen, ár eldiń ekono­mıkalyq jaǵdaıy men bıýdjettegi qar­jysynyń mólsherine sáıkes júrgi­ziledi. Bul rette, oralmandardy tek aq­shalaı jár­demaqymen ǵana emes, sonymen birge, jumyspen, baspanamen, zeınetaqymen, basqa da áleýmettik kómektermen, densaýlyq saqtaý, bilim berý mekemelerimen de qamtamasyz etý kerektigin esten shyǵarmaǵan jón. Osy turǵydan kelgende, aınaldyrǵan 15 mıllıon halqy bar Qazaqstan sııaq­ty elge bir jylda 1 mıllıon halyqty kóshirip ákelýge qanshama qarajat jum­saý kerek ekenin esepteı berińiz. Elba­synyń kóship kelý kvotasynyń mól­sheri 20 myń otbasyn quraıdy degen áńgimesi osydan týyndap otyr. 20 myń otbasy da az emes; keminde 100 myń adam, kádimgideı úlken 2 aýdannyń hal­qy. Elimizge jyl saıyn arnaıy qarjy bólip, 100 myń qazaqty ornalastyryp otyrsaq ta ol óte úlken jetistik bolar edi. Onyń syrtynda kvotadan tys óz kúshterimen keletin aǵaıyndarymyz qanshama! Osyǵan oraı, myna máseleni de qadap aıtqymyz keledi. Bizdiń oral­mandarǵa jasaıtyn eń basty jeńildi­gimiz – Qazaqstan azamaty bolmasa da kelgen bette olarǵa Qazaqstannyń jergilikti turǵyndarymen teń quqyq berý. Iаǵnı, olardyń Qazaqstanǵa kedergisiz kelip, turaqty turyp qalýyna tolyq múmkindigi bar. О́zge memleketter shet­eldegi óz qandastaryna bul sııaqty qamqorlyqty eshqashan jasaǵan emes. Basqany bylaı qoıǵanda, ózimizge ja­qyn ózbek, túrkimen, tájik halyqtary­nyń da san mıllıondaǵan bóligi tarıhı otany­nan syrt jerlerde turady. Al atajurty olarǵa esikterin aıqara ashyp otyrǵan joq, kerisinshe, kelýlerin shekteıdi. Jalpy, kóship kelý kvotasy kez kelgen oralmanǵa emes, eń aldymen, ot­ba­synyń músheleri kóp, qarjylaı kómek­ke muqtaj kisilerge ǵana berilýge tıis ekendigin de umytpaǵan jón. О́kinishke qaraı, qazir osy jaǵdaı­dy eskermeı, oralmandar týraly ne­she­ túrli áńgime, orynsyz syn aıtýshy­lar kóbeıip barady. Árıne, biz kóshi-qon jóninde eshqandaı syn aıtyl­masyn de­meımiz. Kerisinshe, kemshilikterdi atap kórsetip, ony túzetýdiń jol­daryn qarastyrmasaq, eshqandaı ju­mys alǵa baspaıdy. Mysaly, sońǵy ýa­qytta Qy­taıdyń Úrimshi qalasyndaǵy Qazaq­stan­nyń Pasporttyq vızalyq meke­me­si­niń jumysyna baılanysty biraz ashy áńgimeler aıtyldy. Biz de Qaýym­das­tyqtyń atynan birneshe ret respýblıka Syrt­qy ister mınıstrligine hat jazyp, bul jónindegi óz pikirimizdi bildirdik. So­nyń nátıjesinde, qazir bul mekemeniń bas­shylary aýystyrylyp, jumys jol­ǵa qoıyldy. Mundaı ózekti másele­ler­di der kezinde kóterip, kún tártibine qoıý – árkimniń de azamattyq paryzy. Biraq sonymen birge, syn-pikirlerdiń árqashan da ádil, shynaıy bolǵany abzal. О́kinishke qaraı, bizde osy jaǵy jetispeıdi. Mysaly, keıde Qazaqstandaǵy kó­shi-qon jumystarynyń bárin joqqa shyǵaryp, oralman ataýlyny túgeldeı jetim balanyń kúıin keship, kúnin kóre almaı júrgendeı etip súmireıte kór­setý de kezdesedi. Biz osyndaıǵa qar­symyz. Taǵy da qaıtalap aıtýǵa týra keledi, táýelsizdik alǵannan beri elimizdegi júzege asqan eń mańyzdy, maq­tanyp aıtýǵa turarlyq jumystardyń biri – shetelderdegi aǵaıyndardy ata­jurt­qa kóshirip ákelý. О́zimiz­ben qatar táýelsizdik alǵan respýblı­kalardyń eshqaısysy da tap osyndaı jumysty júzege asyra alǵan joq. Oǵan táýe­kelderi jetpedi. Erlikke teń mundaı iske tek Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev qana bardy. Bir jaqsy jeri, kelgen aǵaıyn­darymyzdyń túgelge jýyq kópshiligi jumysyn istep, bala-shaǵalalaryn ósi­rip, jergilikti halyqtarmen birge kún­derin kórip, typ-tynysh ómir súrýde. Bul Táýelsizdikke deıin bizdiń óńimiz túgili túsimizge de kirmeıtin jaǵdaı emes pe edi?! Basqany bylaı qoıǵanda, kór­shiles jatqan Qytaıdaǵy aǵaıyn­dar­men barys-kelisimiz otyz jyldaı múl­dem toqtap qalǵanyn nege umyta­myz?! Iá, osy arada oralmandar kóshin quldyratyp jamandaıtyndardyń kóz­de­gen maqsattary ne degen saýal eriksiz bas kóteredi. Quryltaıda Elbasynyń sheteldegi aǵaıyndarǵa qoldaý kórsetý jónindegi alǵa qoıǵan ekinshi mindeti – oqý-bilim máselesi. Bul – eń aldymen, jastarǵa qatysty. Prezıdent: «Biz álemdegi barsha qazaq jastarynyń sapaly bilim alýyna tıisti jaǵdaı jasaýy­myz kerek... Osyǵan baılanysty Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qan­das­ta­rymyz­ǵa bólinetin granttyq kvotany naqty­lap, jastarmen júıe­li jumys júrgizý­di tapsyra­myn»,  dedi. Demek, aldaǵy ýaqytta bul salada da biraz jaqsy jańalyqtar bolýǵa tıis. Osyǵan oraı, biz shetelderdegi qazaq tilinde bilim beretin oqý oryndaryna júıeli túrde túrli qoldaý uıymdastyrýymyz kerek. Mysaly, osydan biraz jyl buryn shet­elderdegi qazaq mektepterine oqýlyq­tar men oqý-ádistemelik quraldar, bas­qa da qajetti kitaptar jiberip turý qolǵa alynǵan edi. Endi osy máseleni búgingi kún talabyna saı qaıta qarap, jańa deńgeıge kóterý qajet. Shetel qazaqtaryn atajurtqa tartý­dyń, olardyń elimizge kóbirek kelýine múmkindikter týǵyzýdyń eń utymdy joldarynyń biri – oqýǵa shaqyrý. Elba­sy Quryltaıda bul týraly shegelep tu­ryp aıtty. Áıtse de, bul jónin­de oı­lan­dyratyn máseleler de jetkilikti. My­sa­ly, sheteldik qazaq jastary ata­jurt­qa kelgennen keıin qujattaryn kýá­lan­dyrýda biraz qıyndyqtarǵa kezdesedi. Sondaı-aq, sheteldik qazaq jasta­ryn arnaıy orta bilim men kásiptik mamandyq beretin oqý oryndaryna qa­byldaýdyń da naqty júıesin jasaý qajet. Mundaı oqý oryndary birinshi kezekte Qazaqstannyń О́zbekstan jáne Qytaımen shekaralas oblystarynda ashyl­­sa deımiz.            Shetel qazaqtarynyń jas urpaǵyn Qazaqstandaǵy daryndy ba­la­lar mektebine shaqyryp, oqytýdyń múm­kindikterin de qarastyrǵanymyz jón. Elbasynyń qazaq dıasporasyna qam­qorlyq jasaý jónindegi alǵa qoı­ǵan úshinshi mindeti – buqaralyq aq­pa­rat quraldaryna baılanysty boldy. Bul jóninde Prezıdent: «Biz shettegi qandastardyń Qazaqstannan jan-jaqty habar alyp turýyna kómek­te­se­miz», dep baılam jasady. Soǵan oraı Baılanys jáne aqparat mınıstrligine naqty tapsyrmalar da berdi. Osy arada shetel qazaqtarynyń Qazaqstannan taraıtyn buqaralyq aqparat qural­da­ryna degen suranystary óte joǵary ekenin aıta ketýimiz kerek. Iаǵnı, olar Qazaqstannyń teleradıo habarlaryn tyńdap, kórýge, qazaqsha gazet-jýr­nal­dardy aldyryp oqýǵa barynsha ynta­ly. Qazir Qazaqstanda shetelderge habar taratatyn «Kaspıonet» baǵdarla­ma­sy ashylyp, jumys isteýde. Dú­nıe­júzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń ja­ny­nan shetel qazaqtaryna arnalǵan «Altyn besik», «Týǵan til» atty ba­sylymdar da jaryq kórip, alystaǵy aǵaıyndarǵa taratylýda. Qaýym­das­tyq­tyń «Atajurt» baspa ortalyǵynan sheteldegi qazaq qalamgerleriniń shy­ǵar­malary úzbeı jaryq kórip keledi. Aldaǵy ýaqytta bul ıgilikti ister de óz jalǵasyn taýyp, burynǵydan da jemisti ári aýqymdy bola túsedi dep esepteımiz. Qazirgi kezde sheteldegi qazaqtar­dyń mádenı-rýhanı salada qol jetkizgen tabystary aıtarlyqtaı mol. Qa­zaq­tar tyǵyz ornalasqan jerlerde qa­zaq halqynyń tarıhyna, mádenıetine baılanysty baı muralar bar. Elba­synyń Quryltaıda alǵa qoıǵan tór­tin­shi mindeti osy máselege arnaldy. Bul rette, Prezıdent «Mádenı mura» baǵ­dar­lamasynyń jemisti júzege asyry­lyp jatqanyna erekshe toqtaldy. Bir­aq bul jetistiktermen shektelip qalýǵa bolmaıdy. Elbasy: «Qandastar tu­ryp jatqan elderde ulttyq ónerdiń ke­ńi­nen taralýyna jaǵdaı jasaýy­myz kerek», dep atap ótti. Osyǵan oraı, Bilim jáne ǵylym, Mádenıet mınıstrlikterine ekspedısııalar uıym­das­tyryp, osyndaı qundy muralardy jınaq­taý­dy tapsyrdy. Soǵan baı­lanysty Qaý­ym­dastyq atynan bir-eki usynys aıta ketsek deımiz. Kórshiles respýblıkalarda qazaq­tyń ulttyq óner ujymdary barshy­lyq. Mysaly, Mońǵolııa men О́zbek­standa qazaq teatry jumys isteıdi. Osy teatrlarǵa kómek jasaý máselesi eskerilse deımiz. Sondaı-aq, Reseıden de birneshe shaǵyn qazaq teatryn ashýǵa bolady. Sheteldegi qazaq mádenı oshaq­­taryn maman kadrlarmen qamta­ma­syz etýdi de qolǵa alǵan jón. 1990 jyl­dardyń basynda Qytaıdan kelgen bir top daryndy jastar Almatydaǵy T.Júr­genov atyndaǵy О́ner akademııa­sy men Qurmanǵazy atyndaǵy konser­va­­to­rııaǵa túsip, bilim alǵan edi. Qazir olardyń kópshiligi Qytaıdaǵy qazaq mádenıetin jańa deńgeıge kóterýge úlken úles qosyp júr. Aldaǵy ýaqytta osyndaı másele de turaqty túrde júzege asýy qajet. Sheteldegi qazaq dıasporasyna má­denı-rýhanı qoldaý kórsetýdiń bir tıimdi joly – kishi quryltaılar ótkizip tu­rý. Sońǵy jyldary mundaı quryl­taı­lar Eýropada turaqty uıymdas­ty­rylyp keledi. Aldaǵy ýaqytta bul bas­qosýlardy Reseı, Mońǵolııa, Qytaı, О́zbekstan jáne basqa elderde ót­kizý­diń múmkindikterin qarastyrýdamyz. Degenmen: «Kishi quryltaılar kerek pe?» dep júrgender de bar. Astanadaǵy úlken Quryltaıda Elbasy bul jónindegi óz kózqarasyn aıqyn bildirdi. Prezıdent: «Besinshiden, biz shetelderde kishi quryltaılardyń turaqty ót­kizilýin quptaımyz. Osyǵan baıla­nysty, bul quryltaılarǵa «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory qoldaý kórsetetin bolady», dep naqty aıtty. Quryltaı ótisimen Prezıdent Ákim­shiligi Elbasynyń osy jıynda bel­gilegen mindetteriniń negizinde aldaǵy ýaqytta sheteldegi qazaq dıas­pora­syna qoldaý kórsetýge baılanysty júzege asyrylýǵa tıis is-sharalardyń jospa­ryn jasap, bekitýge kiristi. Bul josparda qazaq dıasporasy men oral­mandarǵa qatysty eń ózekti máseleler qamtylyp, bul salada tıisti mınıstrlikter men mekemelerdiń mindetteri naqty kórsetilgen. Bul da Quryltaı jumysynyń barynsha jemisti bo­lýynyń aıqyn dáleli. Quryltaıdaǵy eń mańyzdy is-shara­lardyń biri – qazaq dıasporasy men oralmandar máselesine arnalyp 9 mınıstrlik ókilderiniń qatysýymen 7 jerde ótkizilgen dóńgelek ústel máji­listeri boldy. Bul kezdeısoq emes. Dıaspora men oralmandardyń jumysy elimizdiń Ishki ister, Syrtqy ister, Bilim jáne ǵylym, Mádenıet, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, Baıla­nys jáne aqparat, Aýyl sharýashylyǵy, Sport jáne týrızm, Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrlikterine tikeleı qatysty. Soǵan oraı, Qaýym­das­tyq sheteldik aǵaıyndar men oral­mandardyń ótinish-tilekteri negizinde Quryltaı qarsańynda osy mınıstr­likterdiń árqaısysyna aldyn ala 20-30 suraqtan turatyn jazbasha másele qoıdy. Dóńgelek ústel májilisterinde osy suraqtar jan-jaqty talqylanyp, alys-jaqynnan kelgen aǵaıyndar kó­keı­de júrgen búkil máselelerin ortaǵa salyp, ishterindegi sherin túgel aq­ta­ryp, keń otyryp áńgime-dúken qurdy. Alystaǵy aǵaıyndarǵa qatysty bar­lyq máseleni bir kezde alýan qyrynan túgel talqyǵa salǵan mundaı mańyzdy jıyn bizde birinshi ret ótkizildi dep tolyq senimmen aıta alamyz. Qazir ár mınıstrlik osy májilisterdiń usy­ny­s-tilekteri boıynsha naqty is-sharalar josparyn jasap, júzege asyrýdy qolǵa alýda. Búgingi áńgimemizde Dúnıejúzi qa­zaq­­tary qaýymdastyǵy týraly da bir-eki aýyz sóz aıta ketkenimiz jón. Qaý­ymdastyq 1992 jyly Álem qazaq­ta­ry­nyń tuńǵysh quryltaıynda qurylǵan. Sodan bergi kezeńde bul uıym óz Jarǵysyna sáıkes aldyna qoıǵan min­det-maqsattaryn oıdaǵydaı oryndap keledi. Qazirgi kezde Qaýymdastyq elimizdegi syrt jerlerdegi qazaq dıas­po­rasymen turaqty baılanys jasaıtyn eń negizgi uıymǵa aınaldy. Áıtse de, oılandyratyn máseleler de bar. My­saly, qazaq dıasporasy, ásirese, oralmandar týraly áńgime qozǵalsa keıbireýler bar máseleni Dúnıejúzi qazaq­tary qaýymdastyǵy sheshýi kerek dep synap-mineı bastaıdy. Olardyń sózine qarasańyz, Qaýymdastyq óz múmkin­di­gi, kúsh-qýaty men qarjysy, atqaratyn mindeti jóninen Qazaqstandaǵy eń úlken mınıstrliktermen terezesi teń, qatar turǵan mekeme sııaqty. Árıne, bizdiń dárejemizdi osynsha asyra baǵa­laǵandarǵa «zor rahmet», biraq, shyn­dap kelgende Qaýymdastyq – memleketten tikeleı qarjy almaıtyn, qyz­met­kerleri sanaýly, múmkindigi shekteýli qoǵamdyq birlestik qana. Biz «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń qoǵamdyq birlestikteri týraly» Zańynyń aıasynda jumys isteımiz. Demek, keıbir aǵaı­yn­dar (onyń ishinde Májilis depýtattary da bar) bizge syn aıtar aldynda osy Zańdy durystap oqyp alsa, artyqtyq etpes edi. О́ıtkeni, bul Zań boıynsha Qaýymdastyq kez kelgen sharýany tikeleı júzege asyratyn atqarýshy organ emes, tipti, onyń mundaı jumystarǵa aralasýǵa quqy da joq. Qaýymdastyqtyń negizgi mindeti – sheteldegi qazaq dıasporasynyń máde­nı-rýhanı, oqý-bilim, kóshi-qon jónin­degi muń-muqtajdaryn, ótinish-tilek­terin Qazaqstan úkimetine, basqa da tıisti oryndarǵa jetkizip, bul jóninde qajetti máseleler kóterip, olardyń sheshilýine qozǵaý salyp otyrý. Biz osy baǵytta jumys isteımiz. Buǵan naqty mysal keltireıik. Joǵaryda atap kór­set­kenimizdeı, sońǵy jyldary kóshi-qon salasynda jemqorlyqtyń neshe túri asqyndady. Ásirese, jalǵan qujat jasap, oralman retinde ushan-teńiz qarjy jymqyrý keń tarady. Shetelderge, onyń ishinde, ásirese, Qytaıǵa baryp, «Qazaqstanǵa kóshirip alamyz, balalaryńdy oqýǵa túsiremiz» dep jurttan aqsha jınap, aqyr sońynda izin taptyrmaı ketetin alaıaqtar da kóbeıdi. Olardyń arasynda «oralman­dardyń qamyn oılap, sózin sóıleımiz» dep belsenip júrgen jalǵan jan­a­shyrlar da bar. Qaýymdastyq sońǵy jyldary mundaı jolsyzdyqtarǵa tosqaýyl qoıý kerek dep tynbaı másele kóterip keledi. Qazir IIM Kóshi-qon polısııasy komıtetimen birlesip, et­nıkalyq kóshi-qon jóninde qoǵamdyq keńes qurdyq. Bul da kóshi-qondaǵy jemqorlyqty tyıýǵa óz úlesin qosady dep esepteımiz. Munyń bári bireýlerge unamaıtyny anyq baıqalady. Qaýym­dastyqtyń qyzmetin joqqa shyǵaryp, sheteldik aǵaıyndardyń atynan jalǵan hat uıymdastyrý sııaqty keleńsiz oqıǵalar – osynyń aıqyn kórinisi. Biraq, buǵan bola Qaýymdastyq aldyna qoıǵan óz maqsat-mindetinen eshqashan da aınymaq emes. Bizge, eń aldymen, alystaǵy aǵaıyndardyń yqylas-nıeti, taza peıili qymbat. Bul rette Elbasynyń Astanadaǵy Quryltaıda Qaýymdastyqtyń Tóraǵa­sy bolyp bir aýyzdan qaıta saılanýy biz úshin úlken qýanysh ári asa zor jaýapkershilik. Biz bolashaqta osy jaýapkershilikti oıdaǵydaı atqarý úshin bar kúsh-jigerimizdi salyp jumys isteıtin bolamyz. Sózimizdi qorytyndylaı kele aıta­ry­myz, Elbasy bastap, búkil hal­qy­myz qostap, birlesip qolǵa alǵan Qu­ryltaıymyz oıdaǵydaı, tabysty ótti. Alda osy Quryltaıdyń sheshimderi men Elbasy belgilep bergen tap­syrmalardy oryndaý mindeti tur. Endi osy mindetterdi júzege asy­rý­ǵa kóp bolyp jumyla kirisýimiz kerek. Talǵat MAMAShEV, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy  Tóraǵasynyń birinshi orynbasary. Jazyp alǵan: Súleımen MÁMET.