Dúbirge toly dúnıe

PERÝ: OPPOZISIONER PREZIDENTTIKKE SAILANDY О́tken jeksenbide Perýde bolǵan prezıdenttik saılaýdyń basty ereksheligi – onda oppozısııa ókili, burynǵy áskerı adam Olıanta  Ýmalanyń jeńiske jetýi jáne onyń qarsylasy eldiń burynǵy prezıdenti, qazir túrmede jatqan Alberto Fýhımorıdiń qyzy Keıko Fýhımorıdiń jeńilis tabýy. Saılaý óte tar­tysty ótkenin ań­ǵarasyń. Onyń qo­ry­tyndysy týraly túrli málimetter aı­tyl­dy. Birde Ýma­la 50,5 paıyz, birde 51,5 paıyz daýys aldy degen má­limetter tara­tyl­dy. Al Fýhımorı jeńilisin biraz ýaqyt moı­yndamaı júrdi. Aqyry Ýmalanyń jeńgeni jarııalandy. Sóıtse de, bul elde túrmede jatqan burynǵy prezıdent Fýhımorıdi, onyń qyzy Keıkony qoldaıtyndar kóp ekeni, olar eldiń jartysy derlik ekeni aıqyn bolyp otyr. Perý jalpy álemdik saıasatta ózindik orny bar el, jer kólemi jó­ninen aldyńǵy 20 eldiń, hal­qy­nyń sany jóninen 40 eldiń qata­ryna qosylady. Tabıǵı baılyǵy da aıtarlyq­taı. Sondyqtan da, ondaǵy saıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaıǵa, ustanǵan saıasatyna kór­shi elder ǵana emes, álemniń jetekshi elderi de nazar aýdarady. Bul elde dıktatýra da, áskerı hýnta da bılik júrgizdi. Halyq saılaý sııaqty saıası sharalarǵa belsendi qatysady. Sol halyqtyń  Olıanta Ýma­la­ny qalaýynda da qısyn bar. Halyq dıktatýranyń ne ekenin biledi. Prezıdent Alberto Fýhımorı tusynda el ekonomıkasy bir­shama damysa da, qalyń bu­qara halyqtyń búıiri shyǵa qoı­ǵan joq. Onyń ústine dıkta­týralyq tártip te halyqtyń eńsesin myq­tap-aq basqan. Sol aýyrt­palyq­tan búginge deıin bılik tizginin us­taǵan Alan Garsııa qutqara qoı­ǵan joq. Endi ásire­solshyl ult­shyl Ýmalanyń baǵ­dar­lamasyna, ýádelerine úmit artýǵa týra keledi. Jańa prezıdent halyqqa kóp­ten ta­nys. Áskerı qyz­met­ti podpolkovnık shenine deıin at­qarǵan soń, belsendi saıası ómirge ara­las­ty. Tip­ti 2000 jyly prezıdent Fýhımorıge qarsy kóteri­lis­ti de basqardy. Ýmala 2006 jylǵy saılaýǵa da qatysyp, ekinshi týrǵa birinshi orynmen shyqsa da, aqtyq kúreste Garsııa jeńiske jetken. Saılaýshylardyń birshamasy sonda Garsııaǵa daýys bergenin qatelik sanap, endi Ýmalaǵa daýys berýdi borysh sanaǵandaı bolyp otyr. Taǵy bir sarap­shylar jańa prezıdenttiń tur­ǵyn halyqtyń negizin quraıtyn ındterdiń bir butaǵy kechýanyń múddesin únemi alǵa tosatyn ultshyldyq kózqara­synyń da áserin atap aıtady. Jalpy, onyń kózqarasy tý­ra­ly aıtqanda, Ýmala el baı­lyǵy, tabıǵı resýrstar halyq ıgiligine jumsalýǵa tıis degen uranmen ha­lyqtyń, ásirese, kedeı qaýymnyń kóńilinen shyǵyp júr. Onyń qalaı júzege asy­rylatynyn kim bilgen. Buryn ol Venesýela prezıdenti Ýgo Chaves­tiń jolyn qýýshy sanalsa, sońǵy kezde odan birshama alshaqtaı bastaǵany ań­ǵa­rylady. Chaves AQSh-qa qarsy saıasat ustanyp, el baılyǵynyń sú­beli úlesin qarý-jaraqqa jum­sap jatsa, Ýmala AQSh jáne Brazılııamen jaqyndasý baǵytyn us­tana­tynyn, ulttyq ekonomıkany damytýdy kózdeıtinin málim­dedi.Qalaı bolǵanda da, perýlikter Olıanta Ýmala men Keıko Fý­hımorıdiń birin tańdaý qajet­ti­gi týǵanda, alǵashqysyna toqtady. «ULY ChERKESIIаNY» QURÝDY KIM ARMANDAIDY? Abhazııa Respýblıkasynyń prezıdenti Sergeı Bagapshtyń qaıtys bolýy – qaıǵyly oqıǵa. Bul eldiń halqyna, marqumnyń týǵan-týystaryna kóńil aıtqan lázim. О́limdi saıasatqa, saıası saýdaǵa aınaldyrýdyń jóni joq-aq. Ondaı jaǵdaı bolǵan soń, ony aıtpasqa jáne bolmaıdy. Osy kezde «Uly Cherkesııa» tóńireginde kóbirek áńgime aıtyldy. Bul áńgime Sol­tústik Kavkazdaǵy, ıaǵnı Reseıdiń oń­tús­tik-batysyndaǵy jaǵdaıǵa aıtar­lyq­taı áser etedi. Áń­gimeni órbitý­shi­ler­diń de maqsaty – sol. Onsyz da cheshen máselesi, Da­ǵys­­tan­daǵy túrli qaqtyǵystar, jalpy, kavkaz máselesi Reseıdiń mazasyn alyp júrgeni belgili. «Uly Cherkesııanyń» máni – birtutas adyge halqynyń (biraz jurt ony cherkes dep aıtady) negizinde qazirgi kabardın, adyge, cherkes jáne shapsýg halyqtary ómir súrip jatqan aımaqta memleket qurý. Bul aımaqqa Kabar­dın-Balqarııa, Qarashaı-Cherkesııa jáne Adygeıa respýblıkalary kiredi. Baısaldy oılaıtyn adam onyń júzege asýy múmkin emestigin ańǵarady. Basqasyn bylaı qoı­ǵanda, sol qurylymdardyń ataý­yn­da attary júrgen qa­rashaı, balqarlar oǵan kóne qoıa ma eken? Soǵan qaramaı, bul áńgime birazdan beri aıtylyp keledi. Al Abhazııa prezıdentiniń qaıtys bo­lýyna baılanysty kóbirek aı­ty­la bastady. Onyń sebebi, birinshiden, bul respýblıka sol arman­daǵy «Uly Cherkesııaǵa» kórshi jáne Kavkaz máselesine tikeleı qatysty; ekinshiden, abhazdar men adygeniń tórkinderi jaqyn, tilderi týys. Demek, taǵdyrlas elder, onyń da jańa ımperııaǵa qosyla ketýi múmkin eken. Sol «Uly Cherkesııa» karta­syn oınaýǵa kóp el múddeli kóri­ne­di. Sarapshylar men saıasat­shy­lar tizim basyna AQSh-ty qoıyp júr. Jańa «ımperııa» Reseıdi Qa­ra teńizden aıyryp tastaıdy. Onyń esesine «Uly Cherkesııamen» til tabyssa (oǵan kúmán joqtaı), AQSh-tyń áskerı-teńiz floty bul teńizden oryn alady. Muny jáı sóz dep qabyl­daýǵa bol­maıdy, onyń ar ja­ǵynda is-qımyl jatyr. Onyń aý­qy­my aıtarlyqtaı. AQSh-ta, Los-An­dje­les qala­synda Búkil dúnıe­júzilik adygeler týysqan­dy­ǵynyń shtab-pá­te­ri orna­lasqan. Onyń prezıdenti Zamır Shýhov degen. «Uly Cher­kesııa» ıdeıasy Izraılde de jan-jaqty nası­hat­talady. Onda cherkesterdiń qaýymdastyǵy da bar eken. «Hase Izraıl» dep atalady. Gol­landııadaǵy Tanyl­ma­ǵan ult­tar uıymynyń bir ba­ǵyty «Uly Cherkesııany» qol­daýǵa arnalǵan. Al Reseıdiń óz ishindegi ju­mys budan da pármendi. Osydan úsh jyl buryn Cherkessk qala­synda cherkes halqynyń tó­ten­she quryltaıy ótip, onda Ka­bardın-Balqarııa, Qarashaı-Cher­kesııa jáne Adygeıa res­pýblıkalaryn biriktirý ashyq aıtyldy. Byltyrǵy jyl­dyń aıaǵynda sol Cherkesskide cher­kes­terdiń qoǵamdyq uıym­dary­nyń ókilderi bas qosyp, Bú­kilreseılik Adyge Haseniń úı­lestirýshi keńesi quryldy. Onda cherkesterdiń jalpyulttyq parlamentin qurý ıdeıasy sóz boldy. Al qazir búkil cherkestik quryl­taı ótkizýge daıyndyq jasalyp jatyr. О́z memleketimdi qursam, óz týymdy tiksem deıtin halyqtar­dyń armanyna, tilekterine qosy­la­syń-aý. Biraq onyń kóbine jetekshi elderdiń karta oıynyna aınalyp ketetini jaman. Kúshti elder óz múddelerin oılaıdy. Al táýelsizdigin, egemendigin oı­laǵan shaǵyn halyqtardyń taǵ­dyry sol myqty elderdiń múd­desine qur­ban­dyqqa shalynyp jatady. Reseı úshin, árıne, «Uly Cherkesııa» máselesi úlken bas aý­rý­yna aınalady. Basqa bir elderge osynyń ózi qýanyshtaı kórinedi. Al adyge halqyna osy bir saıası oıyn qýanysh ákele qoıar ma eken... Kóp qıyndyq, qasiret ákel­mese eken dep tileısiń. Mamadııar JAQYP.