Sózsoıyl

BIRDE... Sábıt Muqanovtyń áńgi­meshildigi, tapqyrlyǵy jazýshy­lar men má­denıet qyzmetkerleri ara­synda biraz aıtylǵan. Biz búgin sol jaqsy nıetten týǵan áńgimelerdiń birazyn gazet oqyrmandaryna usyný­dy jón kórip otyrmyz. Bir kúni keshke Muhamed­jan Qarataev ekeýi qonaqtan shyǵyp kele jatsa, uzyn sı­raq bir jas jigit Qarataev­tyń bórkin ala qashypty. Sony Sábeń áriptes­te­rine bylaı áń­gimelep be­rip­ti: «Mu­ha­med­jan ekeýmiz túnge qa­raı qonaqtan shyǵyp, áńgime­lesip kele jatyr edik. Muha­med­jannyń basynda sýsar deı me, álde bulǵyn ba, áı­teýir keremet qulaqshyny bolatyn. Baıqaýsyzda bir uzyn sıraq qý álgi bórikti ala qashty. Sodan mynaý basy balta taıa­ǵymnyń ilmegimen aıa­ǵynan shalyp jy­ǵaıyn dep tura qýdym. Áı, ózim de júırik ekenmin». Tyńdap otyrǵan Ta­haýı Ahtanov: «Iá, Sábe, sodan ne boldy?» – dep su­raıdy. «Sóıtsem, Muhamed­jan menen de júırik eken, ozyp ketti», – deıdi. «Iá, sodan ne boldy?» – deıdi taǵy da. «Sóıtse, ana qý odan da júırik eken, jetkizbeı ketti», – dep bitiripti áńgimesin Sábeń. * * * Bir kúni Sábeń Máskeýden kele jatyp, Asqar Toqma­ǵam­betovtiń úıine túsedi. – Asqar, men saǵan ádeıi soqtym. Adam qartaıyńqy­raǵan soń saǵynysh bola ma, onyń ústine «Syrdarııa» ro­manyn bitirdim. Sony saǵan oqıyn dep keldim. – Ábden jaqsy, – deıdi Asekeń. Sábeń qyzyl qoıý shaıdan urttaı otyryp, ro­mandy oqı bastaıdy. Bir kezde: «Kanaldyń jaǵasynan Qyryq myń esek aqyrdy», – degende, Asekeńniń kózi sharasynan shyǵyp ketipti. – Aınalaıyn, Sábe-aý, «qyryq myń esek» demeı, tórt myń esek deseńiz, qaıtedi? – depti. – Aıtqasyn qyryq myńy ne, tórt myńy ne? Bara bersin, durys! – dep kónbepti. «Oıpyr-aý, Sábe-aý, mynaý esegińiz kóbirek eken» deıdi Asekeń taǵy da. Sóıtedi de Sábeń uıyqtaǵanda kóp nol­diń bireýin óshirip, qy­ryq myńnyń ornyna tórt myńdy qaldyrypty. Kitap qyryq myń emes, tórt myń bolyp basylyp ketedi. Arada bir-eki jyl ótkende Sábeń Jazýshylar odaǵynda Asekeńmen kezdesip qalady: – Eı, Asqar, men seni ur­lyqtan taza ǵoı dep oılasam, sen de «ury» ekensiń ǵoı. Meniń otyz alty myń esegim qaıda? – degen eken. * * * Bir kúni kóshede Safýan Shaımerdenov ekeýi kele jatsa, bir alasa boıly sary jigit Sábeńniń qolyn ustaı alypty. – Assalaýmaǵaleıkým, Sábe. – E, ýaǵaleıkúmassalam. Iá, qashan kelip qaldyń? – Men biraz jyldan beri osyndamyn ǵoı. Dóp basyp jyǵa tanı almaı turǵan Sábeń: – E, ony bilem ǵoı, – dep jaltarady. – Kelin aman ba? – Sábe, anada ózińiz qolynan dám tatqan kelinińiz kelmes saparǵa attanǵan... Sábeń taǵy da: – E, bilem ǵoı. Myna kelindi aıtam. – Sábe, bul kelinińiz áli bola koıǵan joq. Osydan keıin Sábeń: – E, kezdesemiz ǵoı, – dep alasa sarymen qoshtasady. Bylaı shyǵa bere Safýan Shaımerdenov Sábeńnen: – Bul qaı jigit? – dep suraıdy. Sábeń: – Osynyń kim ekenin ózim de bilmeı kele jatyrmyn, – degen eken. Asan SARQULOV. Almaty. ________ ODYRAŃDAǴAN OQÝLYQ Kezinde Túrkimenııadaǵy AHAJ toltyrǵan pasporttaǵy aty-jónim Iаlabaev Chokýbaı bolyp jazy­lýy­nan talaı taıaq jep edim. Endi mektepte oqıtyn tórt balam da meniń kebimdi kıe bas­tady. Tegi tizimniń sońynda bol­ǵan soń, oqýlyq kitaptardy tarat­qan kezinde meniń balalaryma birneshe pánniń oqýlyǵy jetpeı qa­lypty. Ýaqyt kimge táýeldi bol­ǵan, mezgilinde ótetin sabaq seniń oqýlyǵyń joq eken dep ótpeı qalmaıdy. Sonan balalarymnyń bári oqýlyq-kitapsyz partalasta­ryna ortaqtasýǵa májbúr bolýda. Sodan balalaryma oqýlyq kitap­tardy ózim izdeı bastadym. Mektep kitaphanalarynyń bárin adaq­tap shyqtym. Eshbirinen qajetti oqýlyq taba almaǵan soń, kitap dúkenine bas suqtym. Mine qyzyq, álgi mektep kitaphanasynda joq oqýlyq kitaptar osyndaǵy sórede syqap tur. Qýanyp ketip, balalaryma satyp alyp bereıinshi dep, qajet degen álgi oqýlyq kitaptardyń atyn atap, sóreden aldyryp, aınaldyra qarap baǵasyn surasam, dúkenshi: – Mynaý «Matematıka», ba­ǵasy – 1500 teńge, mynaý «Fızıka» baǵasy – 1600 teńge, mynaý «Hımııa», baǵasy – 1700 teńge ... – dep údemeli baǵamen órlep barady... – Aý, bular oqýshyǵa arnalǵan oqýlyqtar emes pe edi? – dep edim, dúkenshi maǵan tańdanǵan keıipte: – Bul taýarlar, biz kóterip satyp alamyz. Sonan soń, osyny jetkizýge ózimizden shyqqan shy­ǵynnyń ornyn jabý degen bar, ilki baǵasyna ústeme qosqanda, osyn­daı bolyp shyǵady, – dep maǵan ekonomıka sabaǵyn oqyta bastady. – Ala almaımyn. – Ol óz erkińizde! Endi qaıttim. Álgindeı baǵa­men tórt synypta oqıtyn tórt balamnyń oqýlyq kitaptarynyń baǵasyna meniń taza eki aılyq jalaqym ketedi eken. Apy­rym-aı! Balalar taýa­ry ne bolyp ketti ózi? Qarapaıym qara eseppen ózimshe paıymdap kelem: oqýlyq kitaptar ǵoı bıýdjetten qaralǵan qarajatqa, ar­naıy tapsyryspen shyǵary­lady emes pe? Sol shyǵaryl­ǵan oqýlyqtar, sol mektep pe álde bilim ortasy ma, sonyń bıýdjetinen taǵy da arnaıy qaralǵan qarajatqa mektepke ákelinip taratylmaýshy ma edi? Sóıtip, oqýlyqty áý basta bekitilgen kerýen jolynan aýytqytyp, kommersııalyq ba­ǵytqa aýystyra jylystat­qandardyń qarmaýly qary­my­na qaıran qalyp kelemin, balalaryma oqýlyq alyp bere almaı nalyp kelemin. Atalyq ÁBDEShULY. Mańǵystaý oblysy. __________________ MAǴYNASY MAIYSQAN MAQALDAR... Adamnyń basy – mafııa­nyń doby. * * * Saýdagerde qy­ryq kisiniń aqysy bar. * * * Ár basshynyń tu­synda bir aryzqoı. * * * Jolserik birde maldy, birde malsyz. * * * Eki orynbasar eregesse, Bas ınjener bastyq bolady. * * * Buzylǵan qyz er tańdamaıdy, Maskúnem jer tańdamaıdy. * * * Kóripkeldiń aıtqany kelmeıdi, Syǵannyń sandyraǵy keledi. * * * Bireýdiń baıy bireýge, Taýar artqan KamAZ-daı kórinedi. Ermahan ShAIHYULY. Almaty. _______ SÚIINShI Atqa mingen jas bala – Tasyrlatyp shaýyp keldi. – Súıinshi! Áıpin Dyrdýǵa Qoshqardaı ul taýyp berdi! Shildehanaǵa kelińizder, Súıinshisin berińizder! Degesin, Kim ne desin Balany bara kórdik, Kórgenimiz úshin tana berdik. Kóp uzamaı, Taǵy bireý shaýyp keldi. – Súıinshi! Dyrdýdyń tentegi, Ákesiniń jalǵyz erkegi – Táı-táı basypty. Táı-táı basa sap, Kórshiniń balasymen aıqaılasypty. Qarap júrmeı tili shyǵypty, Onda da eshkimge des bermeıtin, Oıpyrmaı, iri shyǵypty. Kelińizder, kórińizder, berińizder! Basqalardan qalamyz ba – Qara qunajyndy jetektedik. Balanyń oıynda eshteńe joq – Oınap júrdi, Biz toılap júrdik. Mektepke bardy – qulyn berdik. Mektepti bitirdi – Bir taıdyń pulyn berdik. Oqýǵa tústi, úılendi. Beretinin taǵy berdik. Qazir qorada eshkiden eki, Qoıdan úsh tól qaldy. Dyraý «súıinshilep» júrip-aq Balasyna «Mersedes», О́zine «Volvo» aldy. Tolymbek ÁLIMBEKULY. Almaty. _______ AQYR-TAQYR ARMAN О́zenge qarmaq salyp, qalǵyp otyrǵan pendege altyn balyq iline qalmasy barma. Ádettegideı: – Jiberseń boldy, ne aıtsań da oryndaımyn, – deıdi balyq. – Bárekeldi! – dep qýanyp qalǵan álgi pende. – Aqshaǵa kómiltshi, qalta­ly myqty bolǵym keledi, – dedi. – Aıtqanyńyz bolady, – degeni sol, álgi jigit demde «jańa qazaq» bop dóńkıip shyǵa keledi. Baılyqqa masaırap máńgirip oty­ryp ol balyqqa: – Qaltaly bolǵan jaq­sy-aý, al depýtat bolsam degen armanym bar, – depti. Balyq bas ızegeni sol, bul depýtat bop dúrildeı qapty. Baılyqty tógip-shashyp, depýtat­tyq­­tyń qyzyqshylyǵyna kergip júrip álgi pende balyǵyna: – Elime eńbegim sińip, halqym maǵan kóz tirimde eskertkish ornatsa, shirkin! – dedi. Balyǵy da kidirgen joq, «Láppaı, myrza!» dep kete bardy. Ortalyqtaǵy alańǵa baryp edi, mine, ǵajap, buryn kún kósem tur­ǵan tu­ǵyr­da óziniń nán eskertkishi tur... Bul ǵajaptyqtan álgi pen­­deniń esi ketip eseńgirep otyryp: – E, endigi armanym – batyrlyq! Esten ketpes erlik jasap batyr atansam ǵoı! – dep balyǵyna qıyla qara­ǵany sol: – Ázir-qazir! – dep balyq bunyń sońǵy ótinishin oryn­daýǵa kiristi. Jigit qalǵyp ketip qaıta oıan­ǵan eken, japadan jalǵyz ushaq ishinde shtýrvalda otyr eken. Tó­ńi­regi atys-shabys, tarsyl-gúrsil, munyń ushaǵyna oq tıip órtenip tómenge quldılap keledi eken. – Atańa nálet balyq! Bunyń ne-eı? – deýge shamasy kelip edi, qulaǵyna altyn balyqtyń: – Sońǵy ótinishińdi orynda­dym... Sońǵy ótinish... – degen sózi talyqsyp jetken. Valerıı FIRSOV. Aýdarǵan Baqtybaı JUMADILDIN. ________________________________   BAQShADAǴY AQShA Bir kúni, Qaryz surap bir dosyma keldim. Bul dosym ázilkesh edi, Túkirigi shashyrap, josyla berdi: – Qaryz bere qoıar túrim joq, Nege deseń oıbaı, túgim joq. «Kápek» qaldyrmaı egip tastadym. – «Egip» deıdi? – Iá, kádimgideı jerge kómip tastadym, Ústine kóńdi aıamaı tógip tastadym. – Deniń saý ma?! Aqshany da ege me eken? – Ekkende qandaı, Japyrlap turyp ónedi eken! Iаpyr-aı, byltyr óngeni sondaı, Úıime bir konteıner buıym ákeldim, Qatyn, bala-shaǵaǵa Bastan aıaq kıim áperdim. Kóńilderin óstip aýlap aldym da, Artylǵan aqshany tógip-shashpaı Jońyshqa baýlaǵandaı baýlap aldym. – Endeshe, bir-eki baýy qalǵan shyǵar, Aqshanyń bári qaıda ketti? – Senbeseń, oıbaı, sanap bereıin, Mynadaı-mynadaı jaıǵa ketti. Byltyr ulymyz on bir bitirdi ǵoı? – On bir bitirdi. Medaldatyp jóndi bitirdi ǵoı? – Jóndi bitirdi. – Endeshe, aqshanyń bir baýy Medal ápergen dosqa ketti. Biraq balamyz emtıhannan qulap, Qaıran bir baý bosqa ketti. Inim de jamandatty, Máshınesimen adam qaqty. Sodan eki baýyn paraǵa berdik. Inimiz báribir sotty bolyp, Qaıran eki baýdy taǵy dalaǵa berdik! Buǵan kúıingen áıelim, Kesel qysyp, ábiger etti. Sonymen, úsh baý aqsha Dáriger men dárige ketti. Bir baýy jıenimizdi ósirýge ketti, Bir baýy baıdan shyqqan Baldyzymyzdy kóshirýge ketti. Munda ketti, onda ketti, Qyrǵa ketti, oıǵa ketti, Qyryq-elý baýy toıǵa ketti, Otyz baýdaıy asqa ketti. Kıitke ketti... Ketkenine ketkendeı kónip jatyrmyn. «Ketse ketsin, kórermin», dep Bıyl taǵy egip jatyrmyn, Bar ónerdi tógip jatyrmyn. Meniń talabym talap-aq! Myń baýdaı Alsam ba deımin shamalap... ... Áı keıde... Aqshamyzdy osylaı Bosqa shashatynymyz jaman-aq. Alpysbaı BORANBAIULY. Ońtústik Qazaqstan oblysy. ________________________ KО́RShI-QOLAŃ KÚŃKILI – Kórshi, myna qabyrǵaǵa «Kovalchýk – aqymaq» dep jazǵan kim eken? – Bilmedim. Ony nege suradyń? – Kim jazsa da jazýy óte jaqsy eken! Kim ekenin bilsem, bir hat jazǵyzyp alaıyn dep edim... * * * – Seniń ıtiń bir semiz taýyǵymdy jep qoıypty! – Aıtqanyń durys boldy, ol malǵunǵa endi bir jeti tamaq bermeı qaty­raıyn... * * * – Kórshi, murtyńnyń uzy­ny-aı! Ol saǵan tamaq je­genińde kedergi etpeı me? – Qonaqqa shaqyr – kóresiń!.. _________________________ Múıisti júrgizgen Berik SADYR.