Nurlanǵan Nura

Ár ýaqyttyń ózgesheligi bo­lady. Oblys­tyń barlyq aı­ma­ǵyndaǵy qazir­gi jaqsy­lyq jańa­lyqtar el mereıli merekesi jy­lyndaǵy bólek bir erekshelik. Kóp­shilik kó­ńi­lin ósirip, janyn ja­­dy­ra­typ jalǵasqan órkendi ózge­ris­ter bul kúnde Astana irgesindegi Nura aý­dany ómi­rinen de shýaq esedi. Oǵan tikeleı kýá jergilikti jurt­shylyq rıza­shy­lyq­­tary shek­sizdigin sezinbeı qala da al­maısyz. О́ńirdiń ási­rese, soń­ǵy tórt-bes jyl­da­ǵy ósip-órkendeýi súı­si­­nis­pen aıty­lady. Aýdan ákimi Serik Shaıdarovpen aradaǵy áń­gime sol ja­­ńarý, jasarý baǵytyn­da­ǵy is­ter men izdenister jaıly ór­bigen edi. – Serik Jamanqululy, eńbek jolyńyz bizge birshama tanys. Keshegi ótpeli kezeńniń aýyr bir sha­ǵynda Jańaarqa aýdanyna bas­shy­lyqqa taǵaı­yn­dalǵanda 30-dan endi asqan eń jas ákim bol­ǵa­ny­ńyz­dy bilemiz. Jańa­arqany jańǵyrtý jolyndaǵy qyzmeti­ńiz­ge ol jaqta árdaıym jyly pikir bildiriledi. Búginde Nurada da solaı eken. – Azdy-kópti eńbegiń umy­tyl­maı el aýzynda júrse odan artyq már­tebe bar ma?! Elbasy senimin aqtap, shama kelgenshe ha­lyq múddesine qyz­met etýdi azamattyq, perzenttik pa­ryz tu­tamyn. Jurt jaqtaýy qur­met pen qoldaýdyń úlkeni. Ony sezingen saıyn mindetke jaýapkershilik tipti arta túsedi. – Nura elimizdegi eń iri as­tyq­ty óńir ekeni málim. Al­dy­men osy salanyń ahýaly qalaı? – Bıyl aýdan boıynsha aýyl sha­rýashylyǵynda jalpy ónim kólemin 10,9 mıllıard teńgege kóterý jo­ba­lanyp otyr. Munyń basym bóligi basty baılyǵymyz úlesine tımek. De­mek jaǵdaıdy shamalaı berýge bo­lady. Kók­temniń jaýyn-shashynǵa mo­ly­nan keneltýi kúzdiń yrys-bere­kege bóleýine úmittendiredi. 200,8 myń gektar egistikke der kezinde si­ńirilgen dánniń óný barysy sátin salsa, talaı ret kól-kósir asty­ǵy­men ataq-dańqy jer jarǵan Nura­myz­dyń mereıin taǵy bir asqaq­ta­tary anyq. Árıne, tabıǵat qabaǵy únemi túzý bola bermeıdi. Sondyqtan osy ón­di­ristiń «Shahter», «Qaı­nar», «Prjevalskoe» sııaqtyly iri býyndary ag­rotehnıkalyq tá­silderdi keńinen engizý, jańa tehnologııa men tehnı­ka­ny tıimdi qol­daný arqyly ónim shy­ǵym­dy­lyǵyn saqtaýǵa, arttyrýǵa qol jetkizip keledi. Árqaısysy 30 myń gektardan asyra egin egetin olar kóktemgi egis jumystaryn shet­el­dik Djon Dır, Bıýller Morıs, Amazonııa, Krýshınelı tu­qym sepkishterimen atqarsa, as­tyq jınaýda da álemge tanymal kom­baın­dardy paıdalaný endi eshkimge tań­syq emes. Jal­py atal­ǵan sala­nyń zaman talabyna saı túlenip, áldeqaıda jaqsaryp, da­mýy kóp óńirdegilerden edáýir ilgeri desek artyq aıtqandyǵymyz bolmas. – Aýdan astyqpen birge Astana men Qaraǵandyny azyq-tú­liktiń bas­qa da túrlerimen jetkilikti qam­tamasyz etýdi moı­ny­na júk­tep­ti. Ony oryndaý úshin ne istelip ja­tyr. Qandaı josparla­ry­ńyz bar? – Elbasynyń aýyl óndirisin ór­kendetýge udaıy bastamashy bo­lyp, naqty tapsyrmalar berip otyrýy bul jaýapty máseleniń sheshimin ta­býǵa talpynysty kú­sheıtýde. Máse­len, bı­­­ylǵa belgilengen 12 ınves­tı­sııa­lyq joba­nyń birazy osy maq­sat­qa arnal­ǵan. Atap toqtalǵanda kartop pen kó­kónisti ósirý kólemi ulǵaı­tyl­dy. «Shah­ter» JShS janynan syı­ym­dy­lyǵy 450 tonnalyq kó­kó­nis saq­­taý qoımasy salynýda. Buǵan deıin egilmeı kelgen qa­raqumyq bu­dan bylaı qaraı daǵdyly daqylǵa aınalady. Kózdelgen sharýanyń biri etti iri qarany kóbeıtý bolyp ta­by­lady. Olardy arnaıy bordaqy­laý­dy «Qaı­nar», «Prjevals­k­oe» JShS qolǵa aldy. Jer-jer­ler­de ashylatyn mal soıatyn 21 or­yn et ótkizýshiler kúı­beńin je­ńil­­de­tedi ári deldaldarsyz tıimdi ba­ǵaǵa satýǵa múmkindik beredi. Al «Núrken» sharýa qo­ja­ly­ǵy qus ósirýdi bastady. Aýdanymyzdaǵy ıgilikti isterimen alysqa aıan «Otqanjar» serik­testiginiń óz tarapynan jyl­qy túli­gin órbitýge qushtar­lyq tanytýy qup­talyp, isti qarjy­landyrýǵa kó­mek kórse­til­di. Mun­da sondaı-aq qoı etin qal­byrlap óndirý ótimdirek bo­lýyna yqpal etpek. Qysy jazy al­ys-jaqynǵa qymyz jónelti­le­di. Aýdan ortalyǵynda ashylǵa­ly ot­yr­ǵan alǵashqy qymyzhana «Ot­qanjar» je­tekshisi Qanat Otar­baevtyń basta­masy deýimiz kerek. – Aýdanda el nazaryn aý­dara­tyn úlgili bir úrdis – ha­lyqtyń tur­mys jaǵdaıyn jaq­sartý, muq­taj-múddesin qor­ǵaý, aýyldardy kórkeıtý berik baǵytqa aınalǵan. Sóz oraı­ynda bul sharalardyń mán-mańyzyna toqtalyp ótseńiz. – Ekonomıkalyq qýat-qabilet to­lysqan saıyn áleýmettik má­seleler­diń ońtaıy týyp jatady da ǵoı. О́z sharýasyn ózi ıkemdeýge úırengen jurttyń aımaqtyń or­taq jetistigine úlesteri úlken. Sonyń ıgiligin kór­sete, qy­zy­ǵyna bóleı bilý bizge mereıli mindet. Memleket basshysynyń alǵa qoı­ǵan basty tapsyrmalarynyń biri, turǵyn úı qurylysyn jedeldetýge baılanysty jáne ob­lys ákimdiginiń qoldaýymen tur­ǵyndardyń baspana­ly bola alýy­na óte kóńil bólinedi. Jyl basynan beri 4200 sharshy metr úı paıdalanýǵa berilip, ıakı jospar 105 paıyzǵa oryndalyp úl­gerinse, bul kúnde 16 jáne 6 páterlik qonys­tar qosymsha sa­lynýda. Bulardyń kilt­teri kóp balaly otbasylarǵa, jas ma­man­darǵa birinshi kezekte ta­bys etiledi. Aldaǵy ýaqytta osyn­daı meken-jaılar Kıevka kentinde ǵana emes aýyldarda da boı kó­te­redi. Bylaısha aıtqanda turǵyn úı qury­lysy el ishine aýysady. Sońǵy ýaqytta turǵyndardy aý­yz sýmen qamtamasyz etýde aı­tar­lyq­taı alǵa basa aldyq. Tıisti mekemelerdi tolassyz maza­laýdyń, máse­le­ni batyl qoıýdyń arqasynda kúsh te, qarjy da burynǵydan anaǵurlym kóbirek bóline tústi. Buǵan mynadaı derek aıǵaq. Aıtalyq, sý jetkizý júıesin jetildirýge aǵymdaǵy jyl­ǵa arnalǵan qarjy 735 mıllıon teń­geden asty. Eger byl­tyrǵy 196 mıllıon teńgemen salystyrsaq aıyrma­shylyq jer men kókteı. Sóıtip bıyl Tassýat, Kóbeteı, Zarechnyı aýylda­ry­na jalpy uzyndyǵy 36 shaqy­rym­dy quraıtyn sý qubyrlaryn tartýǵa múmkindik keńidi deýimizge bolady. Munyń syrtynda kelesi jyly Ker­tińdi, Barshyn, Kárim Myńbaev at­yn­daǵy, Sherbakov aýyldary da sý ma­sha­qa­tynan arylǵaly tur. Álbette osylarmen qosa jol jaı­yn aınalyp óte almaımyz. Keıingi kezge deıin basqasyn by­laı qoıǵanda Kıevka-Astana já­ne Nura ózeni boı­yndaǵy Kıevka-Qaraǵandy baǵytyn­da­ǵy respýb­lıkalyq mańy­zy bar kú­re jol­dyń keı tustary júr­gisiz bo­lyp kelgen edi. Búginde aınadaı jal­tyraıdy. Aýdannyń óz aýmaǵynda Ja­rasbaı eldi mekenine jańa jol tó­seldi. Sherbakov – Esengeldi aýyl­da­ryn jalǵastyratyn jol da taıaý ara­da iske qosylady. Sodan soń aýyl­dar kóshelerin asfalttaý júrgiziledi. Bári ózdiginen bolmaıtyn­dy­ǵyna, jeńil eshteńe joq ekenine basqalar­daı nuralyqtar da kózi jetti. Son­dyqtan ómirlerindegi ózgerister qa­dir-qasıetin túsine­di. Búgingi kúndi jarqyratqan, jarqyn bolashaqqa jet­kizer bul sharalar árkimniń bo­ıy­na qýat qosýymen, janyna jań­ǵy­rý jasaýymen mándi. – Kezinde turǵylyqty ha­lyq­­tyń rýhanı tynysy ta­ry­lyp, ógeı­lik kórgeni jasyrar­lyq syr emes. Tipti bertinge deıin ony yq­tatýǵa onshalyqty yqylas tany­tyl­mady. Rasyn aıtqanda, qazirgi silkinis, serpiliske qýanyp qaldyq. – Osynyń ózi keshegi tyń ıgerý dúrbeleńindegi olaq ta ońǵaq, sola­qaı saıasattyń saldarynan. «Igilik­tiń erte, keshi joq» delinbeı me. Oǵ­an kúıinishimiz pen opynysymyzdyń esesi qaıtary­lyp jatyr. Mádenıet úıi ja­nyndaǵy ulttyq aspaptar or­kestriniń shyǵarmashylyq jumy­sy jandandyrylyp, halyqtyq ataǵyn aldy. Drama úıirmesi qurylyp, jetekshilik etýge bilikti rejısser sha­qyryldy. Birneshe qoıylymdar kó­rer­men­der­ge usynyldy. Halyq teat­ry ata­ǵyn ıelenýge talaptary bar. Astanadaǵy, Qaraǵandydaǵy ar­naý­­ly oqý oryndaryn bitirip kelgen dombyrashy, qobyzshy, bıshi mamandar jergilikti talapkerlerdi ónerge baýlyp, máde­nıet máıegin septirýde. Aýda­ny­myzdyń jarqyn isterine ja­nashyr ári qamqorshy senator aǵa­myz Oralbaı Ábdikárimovtiń áıgili ánshi Qaırat Baıbo­sy­nov­tyń konsertin uıymdastyrýy mádenı ómi­rimizdegi eleýli oqıǵa, keshegi Qaıyp, Joldykeı aqyn­dardyń kógershin iz­basarlary talaptaryn oıatqan, qa­nat­tan­dyr­ǵan áserli kezdesý boldy. Rýhqa rýh quıatyn ádebıet, óner ekeni áste umytylmaıdy. – Táýelsizdiktiń 20 jyldy­ǵy qurmetine tolymdy tartýlar arnaý jóninde bastamany oblys boı­ynsha aldymen nura­lyqtar kó­ter­­geni belgili. Ol qandaı syılar? – Elimizdiń jańa tarıhyn­daǵy bederli belestiń turǵyndar esinde umytylmastaı qalýy kúni buryn oılastyrylǵan bolatyn. Soǵan sáı­kes qarasha, jeltoqsan aıla­rynda birinen soń biri kóp­shilikke qýanysh áke­lip, iske qo­sylar nysandar az emes. Aýdan orta­lyǵynyń ózinde mu­ra­jaı, kitaphana, mádenıet úıi ǵı­marat­tary, balabaqsha sán túzeıdi. Sáken Seıfýllınge ornatylǵan eskertkish boı kóteredi. Onyń aldy saıa­baqpen kómkeriledi. De­meý­shi­ler­diń kómegimen, sharýa­shy­lyq­tar­dyń qoldaýymen eldi mekender kelbetin kórkeıterlik qurylys­tar da birshama. Kelbet demekshi, Shahter, Izendi, Sherbakov aýyl­dary kórki jaǵynan aımaqta al­dyńǵylar qatarynda. Kıevka ken­tiniń kelisti beınesi odan saıyn jaınatylýda. Saýda orynda­ry, qyzmet kórsetý oshaq­tary sho­ǵyr­lanǵan kósheni tur­ǵyndarymyz «Bizdiń Arbat» dep ataıdy. So­laıy solaı. Sýbur­qaq­tar atqyla­ǵan, gúl­der hosh ısi ań­qyǵan, ja­syl jelekter jaıqal­ǵan, solar­dyń aıasynda úl­ken-kishi saıalan­ǵan ol asyqpaı áńgime-dú­ken qu­rar, súısine dem alar oryn. Mine, nuralyqtardyń búgingi ty­nys-tirshiligi osyndaı. Áńgimelesken Aıqyn NESIPBAI. Qaraǵandy oblysy, Nura aýdany.