Galına – ózimizdiń Gúlzıpa

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Kalınıngrad jerinde súıegi shashylyp qalǵan belgisiz qazaq jaýyngerleriniń esimin máńgi este qaldyrýǵa atsalysyp júrgen Reseıdegi qazaq maıdangeriniń qyzymen bolǵan áńgime. Baılanys jáne aqparat mınıstrligi  Aqparat jáne muraǵat komıtetiniń bas sarapshysy Ǵazıza Isahan redaksııaǵa kelip, Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıyna Máskeýden kelgen Galına Smırnova esimdi qandasymyzdyń muraǵatqa qundy dúnıe ákelip tapsyrǵanyn aıtty. Ol I.V.Panfılovtyń qyzy Maııa Ivanovnamen birge Shyǵys Prýssııada (Kalınıngrad oblysy) qaza tapqan keńes jaýyngerlerin máńgi este qaldyrý kommersııalyq emes uıy­myn, «Eskertkish» qoryn qurǵan. Uıymdy basqaryp kele jat­qanyna – alty jyl. 2009 jyly Reseı Federasııasy Qor­ǵanys mınıstrliginiń «Qaza tapqan Otan qorǵaýshylardy máńgi este qaldyrý isine sińirgen eńbegi úshin» medalimen marapattalǵan. Aty-jóni – Gúlzıpa Jumanqyzy. «Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan habar-osharsyz ketken atam Isahannyń aty-jónin ol tapsyrǵan qujattardyń arasynan oqyǵanda janymdy qoıarǵa jer tappaı, tolqyp kettim», deıdi Ǵazıza Turmaǵanbetqyzy. Surapyl soǵysta biri atasynan, ekinshisi baýyrynan aırylǵan jandardyń ortaq áńgimesi Otan úshin ot keshken maıdangerler taǵdyryna oıysady. Atamekennen shalǵaıda júrgen qazaqtyń qarapaıym qyzynyń osynshama qyrýar jumysty tyndyrýǵa muryndyq bolǵan isin ol óz aýzynan egjeı-tegjeıli jazyp alady. Qaza tapqan, habar-osharsyz ketken qazaqstandyq 500 myńnan astam jaýynger týraly Reseıdiń Ortalyq muraǵatynan tabylǵan maǵlumatty óz qolymen ákelip tapsyrǵan Gúlzıpa qandasymyzdyń isi elin, jerin súıetin naǵyz patrıot adamnyń ǵana qolynan keletin erlik dep esepteımiz. – Gúlzıpa Jumanqyzy, mun­daı uıymdy qurý ıdeıasynyń týýy­n­a ózińizdiń otbasyńyzdyń taǵ­dyry túrtki boldy ma? – Áke-sheshem qýǵyn-súrgin kezinde Sibirge jer aýdarylǵan qazaq­tyń urpaǵymyn. О́zim Novosibirde týyp-óstim. Ákemniń aty-jóni – Janın Juman Jańauly, 1941-1945 jyl­da­ry ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qa­tys­qan. 373-shi artdıvızııa qura­myn­da Volhov maıdanynyń alǵy shebinde shaıqasqan ol Lenıngradty, Eýro­pany azat etýge qatysyp, Berlınge deıingi qan maıdannyń qasiretine bir­den-bir kýá bolǵan maıdanger. Otan soǵysynyń II, I dárejeli ordenderimen, «Lenıngradty azat etkeni úshin», «Berlındi alǵany úshin» medal­dary­men marapat­tal­ǵan. Soǵysqa deıin ákemniń otbasy, eki balasy bolǵan. Aǵam Shárip Krasnoıar qalasyndaǵy áskerı ýchılıshede bilim alyp jatqan jerinen 18 jasynda suranyp óz erkimen maıdanǵa attanǵan. Qazaq jáne orys tilderin óte jetik meńger­gen. Onyń mende maıdannan óleńmen jazylǵan hattary saq­taýly. Sonyń biri – 1943 jylǵy maýsymda Lenıngradtan jol­dan­ǵan myna haty: Birtalaı ýaqyt ótti buldyr-buldyr, Jaǵdaıǵa kezdestik qoı osynda ozbyr. Túnerip qara túndeı otyrsaq ta, Erkeme eleńdeıdi kóńil qurǵyr.   Alǵyzdy eriksizden qaǵaz, qalam, Qaıteıin kóńil shirkin, bolady alań. Kezdesken bul jaǵdaıǵa jalǵyz men be, Jaralyp turǵandaı ǵoı barsha ǵalam.   Júrsek jylap, janarda tamshy tunyp, El qorǵadyq, urpaqtar alsyn uǵyp. Saqtanbaı qamsyz jatqan Otanyma, Kún týdy soǵysýǵa qarsy turyp.   Ákem soǵysta jaralanyp, gospıtalǵa túskenin estigende qaıǵydan et júregi ezilip, «ákemniń jolynda janym sadaqa» dep, úıge aman-saý kelýin tilegendegi kóz jasy Qudaıdyń qulaǵyna shalynyp, ol ot­basyna aman-esen oralady. Biraq sura­pyl sum soǵystaǵy halyqtyń qaıǵy-qasi­reti maıdannan qaıtpaǵan sandaǵan keńes jaýynger­leri­niń qazasy ǵana emes edi, onyń zardabynan búkil jurt jadap-jú­dedi, ashtyq pen joqshy­lyqtan kóz jum­ǵan­dardyń esebi óz aldyna bir hıkaıa. Soǵys kezinde áıeli men qyzdary­nan aıyrylǵan ákem keıin ekinshi ret otba­syn qurady. Onyń kindiginen taraǵan qazir beseýmiz. Úsh qyz, eki ulmyz. Sibirden tarıhı otanyna ol 1972 jyly qonys aýdaryp, 1985 jyly dúnıeden ozdy. Balalyq shaq­tyń keı sátteri sábı sanada máńgi qalyp qoıatyny ras. Ákesiniń keýdesindegi jar­qy­raǵan orden, medaldarmen oınaǵan bir kezdergi oıyn balasynyń jadyna búginde sol kezeńder jańǵyryǵy qaıta orala berýiniń sebebi bar. – Mamandyǵyńyzdy, ómir jolyn  tańdaýyńyzǵa ne sebep boldy? – Baýyrymnyń qaı jerde, qalaı jerlengeni týraly birde-bir jerden maǵlumat tabylmady. Áıteýir Shyǵys Prýssııa jerinde kóz jumǵany anyq. 2003 jyly Podolsk qalasyna ádeıilep at basyn bur­dym. Aılap jatyp izdenistiń arqasyn­da bir kúni onyń súıegi qaı jerge jerlengenin bildim. Osydan soń Kalınıngrad oblysy, Neman aýdany, Ýlıanov poselkesinde jaýyn­ger-artıllerısterdiń qaza tapqan jerine 2005 jyly eskertkish-belgi ornatyldy. Úsh ulttyń ókili – qazaq, orys jáne ýkraın jigiti, birinshi atqyshtar batalonynyń jaýyn­gerleri, 671-shi atqyshtar polkiniń 221-shi Qyzyl týly Marıýpol atqyshtar dıvızııa­synda jaýmen eki jyl birge shaı­qasyp,  úshin­shi Belarýs maıdanynda Ýk­raı­na men Belorýssııany fashızmnen azat etýge qatys­qan úsh qaharman bir kúnde 1945 jyldyń 21 qańtarynda qaıtys bola­dy. Al olardyń aty-jónderi sol ýaqytqa deıin ne qaza tapqandar, ne habar-osharsyz ketkender tiziminde bolmaı kelgen. Mundaı oqıǵalar Kalınıngrad jerinde kóptep kezdesedi. Naqty resmı derekter boıynsha bul aımaqta 103 kúnde 600 myń keńes jaýyngeri qaza tapsa, kúni búginge deıin olardyń tek 162 myńy­nyń ǵana esimderi anyqtalyp, halyq ja­dyn­da máńgi saqtalynyp otyr. Jer qoıny­na súıegi arýlap qoıylmaǵan talaı soldat­tyń sú­ıegi jatyr bul alańda áli. Olardyń esimderin anyqtap, habarsyz ketken myń­daǵan bozdaqtyń taǵdyryna kóńil bólý, qabirin qadirleý qasıetti is dep esepteımin. Qa­zaq­ta «óli razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen qanatty sóz bar emes pe? Sol sebepti de 2006 jyly men Shyǵys Prýssııada qaza tapqan keńes jaýyngerleriniń rýhy­na keıingi urpaq máńgi qurmet kórsetip, taǵzym etip turýy úshin «Eskertkish» qoryn – kommersııalyq emes uıymyn qurdym. Qazir osy uıymdy basqaramyn. Uıymnyń basty maqsaty Shyǵys Prýssııa jerindegi qan maıdanda ómirlerin qıǵan jandardy, onyń ishinde ásirese, sheıit bolǵan qazaq jaýyn­gerlerin máńgi este qaldyrý bolyp tabyla­dy. Bir ǵajaby, munyń bári qoǵamdyq negizde atqarylady. – «Eskertkish» uıymy, qory dál qazir nemen aınalysady? – Jyl saıyn jerles jaýyngerlerdiń shaıqasqan jerleri boıynsha «Este saqtaý aýysymdaryn» ótkizemiz, esepke buryn alynbaǵan qabir-múrdelerdi taýyp, maǵ­lumat jınaımyz. Sonyń nátıjesinde júzdegen qazaqstandyq jaýyngerdiń esimderi anyqtaldy. Olardyń aty-jóni, týǵan jy­ly men kindik kesken jeri, qaı áskerı komıssarıattan shaqyrylǵany, eń sońǵy áskerı bólimi, áskerı sheni, habar-oshar­syz ketkeni, ólgeni, jaraly bolyp qaıtys bolǵany, tutqynǵa túskeni, sol oqıǵaǵa qatysty kúni, aıy, jyly týraly Reseıdiń Ortalyq muraǵatynan túzilgen tizimniń tolyq nusqasyn Qazaqstanǵa alyp kelip tapsyrdym. Onyń ishinde iz-túzsiz ketken qazaq jaýyngerleri týraly tabylǵan maǵlumattardyń jóni óz aldyna bir tóbe. TMD jáne Baltyq jaǵalaýy elderindegi ardagerler uıymdarymen birlesip pat­rıot­tyq jáne ınternasıonaldyq rýhta túrli sharalar ótkizýdiń taǵylymy da taýdaı tabysqa keneltip jatyr. 2010 jyly bizdiń uıym men Taraz qa­la­syndaǵy «Baýyrjantaný» ǵylymı-zert­teý ortalyǵynyń uıymdastyrýymen «Legen­darnyı batyr» kitaby jaryq kór­di. Kitaptyń tusaýkeseri Qazaqstannyń Reseıdegi elshiliginde, 1941-1945 jj. Uly Otan soǵysy Ortalyq mýzeıinde óte sátti ótkenine kýámiz. Ka­lınıngrad ob­ly­synda memo­rıal­dy keshen ornatý jo­ba­sy ázir­lendi. Jo­banyń nátıje­sinde Qazaq­stan qalalarynyń estelik kitaptary jańadan tabylǵan erjúrek jaýynger­ler­diń esimderimen tolyǵa túserine kúmán joq. – Osynaý jaýapty iske balalar men jastar qosyla jumylǵanda, qyrýar is tyndyrylatyn shyǵar? Onda qazirgi jas urpaq pen aldyńǵy tolqyn ókil­deriniń ózara til tabysýy qalaı? – Jastardy patrıottyq jáne ınterna­sıonaldyq rýhta tárbıeleý maqsatynda  «Eskertkish» kommersııalyq emes uıymy    erlik pen qaharmandyqty pash etetin, Más­keýdi jaýdan qorǵaǵan, panfılovshy-er­jú­rek jaýyngerlerge arnalǵan burysh­tar men mektep murajaılaryn qurýǵa, túrli kon­ferensııalar men semınarlar, basqosý­lar ót­kizýge barynsha muryndyq bolyp keledi. Qand­aı da shara bolsyn keıingi óskeleń ur­paqty burynǵy batyr atalarynyń pat­rıot­tyq rýhynda tárbıe­leýge basa kóńil bóli­nedi. Jasyratyny joq, máskeýlik kóp­tegen oqýshylar ekinshi dúnıejúzilik soǵys­qa qazaq jaýynger­leri­niń qatysqanyn, B.Mo­myshuly men  I.V.Panfılovtyń kim ekenin surasańyz bile bermeýi múmkin. Son­dyq­tan osy ja­ǵy­nan aldymyzda áli qyrýar aǵartý­shy­lyq jumystary kútip turǵanyn sezemiz. Jyl saıyn panfılovshy-ardagerlermen, Máskeý mektepteri men joǵary oqý oryn­darymen, qazaq dıasporasynyń jas ókil­derimen birlesip 12 shilde – panfılovshy­lar dıvızııasynyń týǵan kúnin keńinen atap ótemiz. 22-shi shildeni aza tutý, eske alý kúni retinde, 16-shy qarashany panfı­lovshy-batyrlardyń erligin eske alý kúni dep baǵalaımyz. 2006 jyly Máskeý túbin­degi shaıqastyń 65 jyldyǵyna arnalǵan shara ótti. Máskeý Ulttar úıinde Qazaq­stan men Máskeýde turatyn panfılovshy-batyrlar­men, Otan soǵysynyń ardagerlerimen bol­ǵan kezdesý jyly ráýishte órbi­di. Oǵan dıvızııa komandıri I.V.Pan­fılovtyń qyzy Maııa Ivanovna Panfılova, Máskeý­degi jo­ǵary oqý oryndarynyń stýdentteri, áskerı joǵary oqý oryndarynyń kýrsant­tary, ju­mysshy jastar, qazaq dıaspora­synyń ókil­deri qatysty. Halyqaralyq «Táýel­siz memleketter ardagerleriniń qoǵamdyq uıym­dar dostastyǵy» odaǵy tóraǵasynyń orynba­sary V.Gnezdılov óz qolymen Qazaqstannan kelgen qart jaýyn­gerlerge «Máskeý túbin­degi shaı­qasqa 65 jyl» belgisin tabys etti. – Qıyndyqty qalaı jeńip júrsiz? –degen suraqqa ol: – Osynaý sharalarǵa qaramastan túıini sheshilmegen ister áli de shash etekten, – dedi, –máselen, Kalınıngrad aımaǵyndaǵy keńes jaýyngerleri  jerlengen jerlerdiń  edáýir bóliginiń belgisiz kúıde qalyp kele jatqany janǵa batady. Munda bir kezderi Keńes odaǵynyń ulttary men etnostaryn quraǵan jaýyngerler máıiti búgin­gi urpaq qurmetimen qaıta ulyqtalýy tıis dep oı­laı­myn. El tarıhyna sú­ıis­penshilik sezimin uıalata­tyn mundaı sharalar bir adamnyń qolymen jasal­maıdy, oǵan búkil qaýym jumyla kiriskende ǵana is nátıjeli bolmaq. Ol úshin ne istemek kerek deseńiz, maıdanda qaza tapqan­dar­dy máńgi qurmet tutýda birlesip at­qaratyn jumys­tardy shıratý kerek. Memorıal­dy ju­mystardy ótkizýdiń ádis-amaldaryn jetildirý ma­ńyz­dy. Soldattardyń jer­lengen jerlerin qor­ǵaý men esepke alý, qu­jat­tan­dyrý jumystaryn­daǵy she­shimi tabylmaǵan prob­le­malardy birlesip júze­ge asyrý, Otan qor­ǵaý­shy­lardyń jerlenbegen sú­ıek qaldyqtaryn jer qo­ı­nyna qaıta tap­sy­rý rásim­derin ótkizý men uıym­das­tyrýǵa qaty­sý, qa­za tapqan jaýyn­ger­ler tý­raly maǵ­lu­mattar bankin, zamanaýı ta­lap­qa saı tehnologııamen óz­ara aq­parat almasý  or­taly­ǵyn qurý t.t osyn­daı qyrýar ju­mys­tar bizderdi ja­qyndastyra tú­serine senemin. Mu­nyń bári materıal­dyq-tehnı­kalyq bazany, qar­jy­lan­dy­rýdy qa­jet etedi. Izdestirý ju­mysta­ry­men aına­ly­syp jatqan belsendiler óz bastama­lary­men elge ma­ńyzdy ispen shuǵyldanyp júr­genmen olar­dyń shıetteı bala-shaǵalaryn kim asy­raı­dy? Soǵystan beri 70 jylǵa jýyq ýaqyt ót­kenine qara­mastan áli kúnge deıin joǵy­myzdy túgen­dep bite almaı jatqan sebebimiz, ol biren-saran janashyr adam­dardyń ǵana aına­lysatyn isi bolyp turǵa­nynda. Qan maı­dannyń qasiretin tart­­qan halyq­tyń bári túgel ortaq jara­nyń ja­zy­lýyna atsaly­s­pasa, keshegi sura­pyl so­ǵys­ta Otan úshin janyn pıda etken áke­lerimiz ben ata­lary­myzdyń arýaǵy al­dynda qaryzdar bolyp qala beremiz, – dep keshegi el úshin keýdelerin oq pen otqa tos­qan jandarǵa búgingi urpaǵy qurmet kór­se­te alyp júr me degen oıdy tutatyp ótken. – Alda taǵy qandaı jumystardy qolǵa almaq oılaryńyz bar? – deıdi Ǵazıza Turmaǵanbetqyzy qonaqpen áńgimeni túıindep. – Bul  jyl Máskeý túbindegi shaıqas pen Panfılov dıvızııasynyń jasaq­tal­ǵanyna – 70, Kalınıngrad oblysynyń quryl­ǵanyna 65 jyl tolǵany atap ótile­tin jyl. Osyǵan oraı RF Qorǵanys mınıstrligi ortalyq muraǵatynda áli zertteýdi qajet etetin jumystar óte kóp. Shyǵys Prýssııa jerindegi habar-osharsyz ketken qazaqstandyq ár taǵdyrdyń qalaı qaıtys bolǵanyn, qaı jerde jerlengenin anyqtap, esimderin qaıta jańǵyrtýmen aınalysamyz. Kalınıngrad oblysynda qaza tapqan keńes jaýyngerleri qurmetine qoıylatyn memorıaldy keshenge TMD men Baltyq jaǵalaýy elderi ardager­leri­niń qoldaý kórsetkenine rızashylyq sezimimiz sheksiz. Volokolam shebinde birtalaı sharalar ótkizýimiz kerek. Bir sózben aıt­qanda, qıyndyqtarǵa qaramastan oıǵa alǵan isterimizdi aıaǵyna deıin bitirmeı damyl tappasymyz anyq. О́lgenderge emes, tirilerge kerek is bul, – deıdi soǵys salǵan jarany jabyla jazatyn kez kelgenin sanaǵa toqyp alǵan qazaq jaýyngeriniń qyzy. Jazyp alǵan Qarashash TOQSANBAI. Sýrette: Gúlzıpa Jumanqyzy (sol jaq­ta), Ǵazıza Turmaǵanbetqyzy (ortada) já­ne Reseı Ǵylym akademııasyn­daǵy Reseı ta­rı­h­y ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyz­metkeri Náıla Bekmahanova (oń jaqta).