Bıyl 2011 jyly Qazaqstan álemdik deńgeıdegi taǵy bir asa jaýapty mıssııasyn atqaryp otyr. Ol – Islam Konferensııasy Uıymyna (IKU) tóraǵalyq etýi. IKU – bul búgingi tańda 57 musylman memleketin biriktirip otyrǵan halyqaralyq uıym. Mundaı bedeldi uıymǵa tóraǵalyq etý tek qurmet qana emes, asa jaýapty is. Sondyqtan halyqaralyq qatynastar damýynyń qazirgideı kúrdeli kezeńinde oǵan tóraǵalyq etý tóraǵa elderden bul mıssııa úshin beıbitsúıgish ishki jáne syrtqy saıasatyn óz elindegi ahýal arqyly kórsetýin, sondaı-aq tolerantty qoǵam men dinı turaqtylyqty qalyptastyrýdy talap etedi.
Bul oraıda, Qazaqstannyń aıtarlyqtaı jetistikteri mol jáne Islam Konferensııasy Uıymy sııaqty bedeldi halyqaralyq uıymǵa tóraǵalyq etý sheńberinde shyn máninde kelisimshilik mıssııasyn atqara alady. Osy turǵydan qaraǵanda, egemen elimizdiń mundaı mańyzdy halyqaralyq mıssııany atqarýy tolyǵymen zańdy úrdis bolyp sanalady.
Álemdegi HHI ǵasyrdyń basyndaǵy qarqyndy áleýmettik ózgerister adamzat qoǵamynyń aldyna áleýmettik problemalardyń sheshimin áriden oılastyrýdy qajet etetin jańa talaptar qoıa bastady. Atalmysh máseleler kóp jaǵdaıda jahandaný jáne ıntegrasııa úrdisterimen shıeleniske túsedi. Biz álemniń tek jahandyq ekonomıkalyq jáne saıası ǵana emes, adamzat qoǵamynyń rýhanı álemine de qatysty jahandyq daǵdarystarǵa ushyraǵan kezeńinde ómir súrip kelemiz. Osyǵan oraı, álemniń kóptegen elderinde din salasymen baılanysty, dinı uıymdar men dinshilderdiń qyzmetine qatysty, sondaı-aq qazirgi qoǵam damýynyń túrli qyrlaryna dinı faktorlar áseriniń joǵarylaýyna baılanysty máselelerdiń ózektiligi artyp otyr.
Belgili bir jaǵdaıdaǵy áser etýler ekstremıstik jáne destrýktıvtik saıası maqsattardaǵy dinı josparlardy qoldaný jekelegen elderde ǵana emes, sonymen qatar, tutas aımaqtarda áleýmettik turaqsyzdyq týǵyzady. Sondyqtan qazirgi memleketterdiń kópshiligi úshin ultaralyq jáne konfessııaaralyq qatynasta beıbitshilik pen kelisimniń saqtalýy basym mindetterdiń biri bolyp otyr.
Polıetnostyq jáne polıkonfessıonaldyq qazirgi Qazaqstan úshin de qoǵamda beıbitshilik pen kelisimniń saqtalýy mańyzdy mindettiń biri. Bul tipti elimizdiń saıası doktrınasynda Qazaqstannyń bolashaqta turaqty jáne tolyǵa damýy úshin mańyzdy shart retinde qarastyrylǵan. Buǵan Elbasymyz N.Á.Nazarbaev ta únemi kóńil bólip otyrady. Ony «Daǵdarystan jańarý men damýǵa» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda da erekshe atap kórsetedi: «Barlyq qıyndyqty jeńetin bir ǵana kúsh bar, ol – bizdiń birligimiz... Jańa tarıhymyzdyń eń qıyn sátterinde de birtutas halyq bop osy turaqtylyq pen kelisimniń arqasynda ózimizdi saqtap qaldyq emes pe?.. Men qazirgideı ózimiz ótkerip otyrǵan kúrdeli sátte de halqymnyń jaqsy qasıetterimen kórinip, beıbitshilik pen kelisimge umtylatynyna senemin».
Kópultty jáne túrli konfessııalyq el retinde Qazaqstan óziniń búgingi demokratııalyq damý jolynda bir memleket ishindegi túrli ult ókilderi men dinı senimderdiń beıbit ómir súrýiniń tıimdi formasyn jasaýǵa umtylady jáne ony birtindep iske asyrýda. Elimizdegi dinı uıymdar qoǵamdyq ómirde burynǵydan da mańyzdy orynǵa ıe. Sonymen birge, olar erkin damýǵa jáne óziniń qoǵamdyq is-áreketin jandandyrýǵa múmkindik aldy. Degenmen, eldegi túrli dinı birlestikterdiń qoǵamdyq is-áreketi búginde minsiz deı almaımyz. Sondyqtan qoǵamdy odan ári demokratııalandyrý úshin búginde resmı qurylymdarǵa óziniń din salasyndaǵy saıasatyn rettep otyrýǵa týra keledi.
Onyń ústine qazirgi kezeńde belgili bir dinniń qaıta órleý úderisi kúrdeli ári qarama-qaıshylyqty qubylys retinde qarastyrylýda. Ony jalań pragmatıkalyq kózqaraspen birjaqty qarastyrýǵa bolmaıdy. Dástúrli dinniń qaıta órleý úrdisinde bul máseleniń obektıvti jaǵyn da baıqaı bilý kerek. Munymen qosa, qoǵamdaǵy dinı ómirdiń órleýi qandaı jaǵdaıda ári qandaı ishki saıası jáne syrtqy saıası faktorlarda ótip, kórinis taýyp júrgenin eskerý qajet.
Eger joǵaryda aıtylǵan jáıtterdi ıslamdy mysalǵa ala otyryp qarastyrar bolsaq, respýblıkada ıslamnyń qaıta órleýi musylman álemindegi kezekti shıelenisken asqynýlar jaǵdaıynda ótip jatyr. Otarshyldyq quldyq kezeńinde qysym kórgen jáne óziniń táýeldiligin azappen ótkergen musylman álemi ózin dáleldeýge jáne álemdik halyqtar men mádenıetter birlestiginde laıyqty oryn alýǵa umtylady. Bul keshegi keńestik kezeń musylmandaryna da tán edi.
Búginde ıslam álemi óziniń tarıhı damýyndaǵy jańa kezeńine aıaq basýda. Mamandar jaqyn keleshekte musylman elderiniń róli aıtarlyqtaı óse túsetini jóninde naqty derekter men dáıekterge qurylǵan baılamdar jasap otyr. Munda tek álemdegi ıslam áseriniń keńeıýi men ornyǵýy ǵana emes, energetıkalyq resýrstardyń kóp bóliginiń musylman elderine tıesili ekendigin aıtpaǵannyń ózinde, álemdik ekonomıkalyq qatynastarda musylman elderi róliniń artatyndyǵy aıtylǵan.
Buǵan qosa, syrtqy dinı áserler tendensııasy bola turyp, elimizdegi ultaralyq jáne konfessııaaralyq qatynasta mańyzdy faktor retinde onyń toleranttylyq sıpatyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. Jalpy, tózimdilik pen toleranttylyqty qazaqstandyq qoǵamnyń áleýmettik qatynastaryndaǵy obektıvti tarıhı alǵysharttary bar kóptegen salalarda bolatyn erekshelikter jáne ózine tán qyrlary retinde qarastyrýǵa bolady.
Sońǵy jyldary Qazaqstannyń Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary arasyndaǵy beıbit suhbattar ótkizý úshin turaqty kezdesý orny bolyp júrgeni kezdeısoqtyq emes. Bizdiń elimizde sońǵy jyldary búginde turaqty sıpat alǵan Álemdik jáne dástúrli dinder sezi jumysy úsh ret uıymdastyryldy. Astanadaǵy osy maqsatqa arnaıy salynǵan Beıbitshilik jáne kelisim saraıy birtindep dinaralyq suhbattar damýy boıynsha ıgi bastamalarǵa arnalǵan ózindik shtab-páterge aınalyp keledi.
Qazaqstan aýmaǵynda osyndaı álemdik deńgeıdegi forýmdar ótkizýdiń buryn kórsetilgendeı, sýbektıvti alǵysharttarymen qatar (mysaly, mundaǵy Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń róli) obektıvti alǵysharttary da bar. Oǵan Eýrazııanyń kindiginde ornalasqan ári negizgi álemdik jáne dástúrli dinder ókilderi shoǵyrlanǵan bizdiń elimizdiń geosaıası jaǵdaıy kýá. Bizdiń elimizdiń aýmaǵynda eshqashan dinı negizdegi soǵys bolǵan emes. Ári Qazaqstandaǵy etnostyq ókilderdiń eshqaısysynyń tarıhynda dinı qaqtyǵystar kezdespeıdi. Kóshpendi órkenıet ereksheliginiń ózi ulystardyń tabıǵı dinı toleranttylyǵyn kórsetedi. Halqymyzdyń rýhanı mádenıeti men keńistiginde de eshbir dinı aǵym radıkaldy sıpat almaǵany bes saýsaqtaı belgili.
Onyń ústine postkeńestik keńistiktegi halyqtardyń uzaq ýaqyt boıy bir memleket sheńberinde bolýynyń ózi (aldymen Reseı ımperııasy, keıin KSRO quramynda) olardyń din salasyndaǵy ózara tózimdilik pen toleranttylyq daǵdysyn qalyptastyrdy. Dinı konfessııalar arasynda mundaı syılasymdy qarym-qatynastyń ornaýy, sóz joq, baǵa jetpes rýhanı qundylyq bolyp tabylady.
Sonymen qatar, qazaqstandyq qoǵamda toleranttylyq qatynas damýynyń joǵaryda kórsetilgen tarıhı qyrlary ózdiginen ondaǵy beıbitshilik pen kelisimdi saqtaýǵa tolyq kepil bola almaıtynyn da eskergen jón. Olar búginde respýblıkamyzdyń qazirgi kezeńdegi beıbitshilik jaqtaýshy ishki jáne syrtqy saıasatyn kórsetetin mańyzdy alǵysharttar bolyp tabylady.
Tuıaqbaı RYSBEKOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.
Oral.
Bul oraıda, Qazaqstannyń aıtarlyqtaı jetistikteri mol jáne Islam Konferensııasy Uıymy sııaqty bedeldi halyqaralyq uıymǵa tóraǵalyq etý sheńberinde shyn máninde kelisimshilik mıssııasyn atqara alady. Osy turǵydan qaraǵanda, egemen elimizdiń mundaı mańyzdy halyqaralyq mıssııany atqarýy tolyǵymen zańdy úrdis bolyp sanalady.
Álemdegi HHI ǵasyrdyń basyndaǵy qarqyndy áleýmettik ózgerister adamzat qoǵamynyń aldyna áleýmettik problemalardyń sheshimin áriden oılastyrýdy qajet etetin jańa talaptar qoıa bastady. Atalmysh máseleler kóp jaǵdaıda jahandaný jáne ıntegrasııa úrdisterimen shıeleniske túsedi. Biz álemniń tek jahandyq ekonomıkalyq jáne saıası ǵana emes, adamzat qoǵamynyń rýhanı álemine de qatysty jahandyq daǵdarystarǵa ushyraǵan kezeńinde ómir súrip kelemiz. Osyǵan oraı, álemniń kóptegen elderinde din salasymen baılanysty, dinı uıymdar men dinshilderdiń qyzmetine qatysty, sondaı-aq qazirgi qoǵam damýynyń túrli qyrlaryna dinı faktorlar áseriniń joǵarylaýyna baılanysty máselelerdiń ózektiligi artyp otyr.
Belgili bir jaǵdaıdaǵy áser etýler ekstremıstik jáne destrýktıvtik saıası maqsattardaǵy dinı josparlardy qoldaný jekelegen elderde ǵana emes, sonymen qatar, tutas aımaqtarda áleýmettik turaqsyzdyq týǵyzady. Sondyqtan qazirgi memleketterdiń kópshiligi úshin ultaralyq jáne konfessııaaralyq qatynasta beıbitshilik pen kelisimniń saqtalýy basym mindetterdiń biri bolyp otyr.
Polıetnostyq jáne polıkonfessıonaldyq qazirgi Qazaqstan úshin de qoǵamda beıbitshilik pen kelisimniń saqtalýy mańyzdy mindettiń biri. Bul tipti elimizdiń saıası doktrınasynda Qazaqstannyń bolashaqta turaqty jáne tolyǵa damýy úshin mańyzdy shart retinde qarastyrylǵan. Buǵan Elbasymyz N.Á.Nazarbaev ta únemi kóńil bólip otyrady. Ony «Daǵdarystan jańarý men damýǵa» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda da erekshe atap kórsetedi: «Barlyq qıyndyqty jeńetin bir ǵana kúsh bar, ol – bizdiń birligimiz... Jańa tarıhymyzdyń eń qıyn sátterinde de birtutas halyq bop osy turaqtylyq pen kelisimniń arqasynda ózimizdi saqtap qaldyq emes pe?.. Men qazirgideı ózimiz ótkerip otyrǵan kúrdeli sátte de halqymnyń jaqsy qasıetterimen kórinip, beıbitshilik pen kelisimge umtylatynyna senemin».
Kópultty jáne túrli konfessııalyq el retinde Qazaqstan óziniń búgingi demokratııalyq damý jolynda bir memleket ishindegi túrli ult ókilderi men dinı senimderdiń beıbit ómir súrýiniń tıimdi formasyn jasaýǵa umtylady jáne ony birtindep iske asyrýda. Elimizdegi dinı uıymdar qoǵamdyq ómirde burynǵydan da mańyzdy orynǵa ıe. Sonymen birge, olar erkin damýǵa jáne óziniń qoǵamdyq is-áreketin jandandyrýǵa múmkindik aldy. Degenmen, eldegi túrli dinı birlestikterdiń qoǵamdyq is-áreketi búginde minsiz deı almaımyz. Sondyqtan qoǵamdy odan ári demokratııalandyrý úshin búginde resmı qurylymdarǵa óziniń din salasyndaǵy saıasatyn rettep otyrýǵa týra keledi.
Onyń ústine qazirgi kezeńde belgili bir dinniń qaıta órleý úderisi kúrdeli ári qarama-qaıshylyqty qubylys retinde qarastyrylýda. Ony jalań pragmatıkalyq kózqaraspen birjaqty qarastyrýǵa bolmaıdy. Dástúrli dinniń qaıta órleý úrdisinde bul máseleniń obektıvti jaǵyn da baıqaı bilý kerek. Munymen qosa, qoǵamdaǵy dinı ómirdiń órleýi qandaı jaǵdaıda ári qandaı ishki saıası jáne syrtqy saıası faktorlarda ótip, kórinis taýyp júrgenin eskerý qajet.
Eger joǵaryda aıtylǵan jáıtterdi ıslamdy mysalǵa ala otyryp qarastyrar bolsaq, respýblıkada ıslamnyń qaıta órleýi musylman álemindegi kezekti shıelenisken asqynýlar jaǵdaıynda ótip jatyr. Otarshyldyq quldyq kezeńinde qysym kórgen jáne óziniń táýeldiligin azappen ótkergen musylman álemi ózin dáleldeýge jáne álemdik halyqtar men mádenıetter birlestiginde laıyqty oryn alýǵa umtylady. Bul keshegi keńestik kezeń musylmandaryna da tán edi.
Búginde ıslam álemi óziniń tarıhı damýyndaǵy jańa kezeńine aıaq basýda. Mamandar jaqyn keleshekte musylman elderiniń róli aıtarlyqtaı óse túsetini jóninde naqty derekter men dáıekterge qurylǵan baılamdar jasap otyr. Munda tek álemdegi ıslam áseriniń keńeıýi men ornyǵýy ǵana emes, energetıkalyq resýrstardyń kóp bóliginiń musylman elderine tıesili ekendigin aıtpaǵannyń ózinde, álemdik ekonomıkalyq qatynastarda musylman elderi róliniń artatyndyǵy aıtylǵan.
Buǵan qosa, syrtqy dinı áserler tendensııasy bola turyp, elimizdegi ultaralyq jáne konfessııaaralyq qatynasta mańyzdy faktor retinde onyń toleranttylyq sıpatyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. Jalpy, tózimdilik pen toleranttylyqty qazaqstandyq qoǵamnyń áleýmettik qatynastaryndaǵy obektıvti tarıhı alǵysharttary bar kóptegen salalarda bolatyn erekshelikter jáne ózine tán qyrlary retinde qarastyrýǵa bolady.
Sońǵy jyldary Qazaqstannyń Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary arasyndaǵy beıbit suhbattar ótkizý úshin turaqty kezdesý orny bolyp júrgeni kezdeısoqtyq emes. Bizdiń elimizde sońǵy jyldary búginde turaqty sıpat alǵan Álemdik jáne dástúrli dinder sezi jumysy úsh ret uıymdastyryldy. Astanadaǵy osy maqsatqa arnaıy salynǵan Beıbitshilik jáne kelisim saraıy birtindep dinaralyq suhbattar damýy boıynsha ıgi bastamalarǵa arnalǵan ózindik shtab-páterge aınalyp keledi.
Qazaqstan aýmaǵynda osyndaı álemdik deńgeıdegi forýmdar ótkizýdiń buryn kórsetilgendeı, sýbektıvti alǵysharttarymen qatar (mysaly, mundaǵy Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń róli) obektıvti alǵysharttary da bar. Oǵan Eýrazııanyń kindiginde ornalasqan ári negizgi álemdik jáne dástúrli dinder ókilderi shoǵyrlanǵan bizdiń elimizdiń geosaıası jaǵdaıy kýá. Bizdiń elimizdiń aýmaǵynda eshqashan dinı negizdegi soǵys bolǵan emes. Ári Qazaqstandaǵy etnostyq ókilderdiń eshqaısysynyń tarıhynda dinı qaqtyǵystar kezdespeıdi. Kóshpendi órkenıet ereksheliginiń ózi ulystardyń tabıǵı dinı toleranttylyǵyn kórsetedi. Halqymyzdyń rýhanı mádenıeti men keńistiginde de eshbir dinı aǵym radıkaldy sıpat almaǵany bes saýsaqtaı belgili.
Onyń ústine postkeńestik keńistiktegi halyqtardyń uzaq ýaqyt boıy bir memleket sheńberinde bolýynyń ózi (aldymen Reseı ımperııasy, keıin KSRO quramynda) olardyń din salasyndaǵy ózara tózimdilik pen toleranttylyq daǵdysyn qalyptastyrdy. Dinı konfessııalar arasynda mundaı syılasymdy qarym-qatynastyń ornaýy, sóz joq, baǵa jetpes rýhanı qundylyq bolyp tabylady.
Sonymen qatar, qazaqstandyq qoǵamda toleranttylyq qatynas damýynyń joǵaryda kórsetilgen tarıhı qyrlary ózdiginen ondaǵy beıbitshilik pen kelisimdi saqtaýǵa tolyq kepil bola almaıtynyn da eskergen jón. Olar búginde respýblıkamyzdyń qazirgi kezeńdegi beıbitshilik jaqtaýshy ishki jáne syrtqy saıasatyn kórsetetin mańyzdy alǵysharttar bolyp tabylady.
Tuıaqbaı RYSBEKOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.
Oral.
