Júrektiń sózi – ómirdiń ózi

Jýyrda belgili kósemsózshi, BAQ salasyndaǵy Prezıdent syılyǵynyń laýreaty Aıtbaı Sáýlebektiń Astanadaǵy «Folıant» baspasynan shyqqan «Táý­elsizdik nury» atty kita­by qo­ly­myzǵa tıdi. Áripte­si­mizdiń jı­naqtaǵy eń birinshi ma­qalasy «Elbasy únin óshir­gen polıgon» dep atalypty. Kóp aıtylyp, kóp zerttelgen po­lıgon ǵoı, 1998 jy­ly ja­zyl­ǵan maqalada aı­tyl­ǵan dú­nıe qazir ózektiligin joıǵan shy­ǵar degen oımen sal­ǵyrt qarap shyqpaq edik. Qaı­daǵy... Qalamgerdiń júrek tú­bi­nen shyqqan joldar adamdy birden tartyp áketedi eken. «Radıasııadan eseńgirep qalǵan jurt­tyń ulttyq namysqa shaýyp, ózine jasalǵan qastandyqpen kú­resýge shamasy jetpegen-di. Al­dy­men adamdardy jalmaǵan atom birtindep Jer-Anany aý­rýǵa shaldyqtyrdy», deıdi Aıtbaı. Odan ári kúrsinisi kóbeıip, kúńirengen Jer-Ananyń boı­yn­daǵy keıbir pendelerdiń adam­dyqtan jurdaı bolyp, azyp bara jatqanyn jolaı túıreı ketedi. Máselen, atomnyń zarda­by­nan eki qolsyz týsa da ómirden úmitin úzbegen qaısarlyǵymen dańqqa bólengen, daryndy sý­ret­­shi, polıgonnyń sumdyǵyn Ol­­­jas Súleımenovtiń qataryn­da tu­­ryp búkil álemge jetkizýshi Ká­ripbek Kúıikovtiń ózinen kó­mi­rin jetkizip alýǵa kólik sura­ǵan­da 40 myń teńge talap etken aýdan ákimi sondaılardyń «soı­y­nan» ekeni anadaıdan kórinip tur... Aıtbaı Sáýlebektiń qaı ma­qalasyn oqysań da ishki se­zi­mińe áser etip, tosyn oı, ózge­she kúı týdyratynyn barlaı­syń. Máselen, ol Prezıdent N.Nazarbaevtyń metallýrg ma­mandyǵyn alǵan Dneprodzerjınsk qalasynda bolǵany tý­raly jazady. Bul qalada biz de bolǵanbyz, sondyqtan jańa­ly­ǵy bola qoımas dep oılaǵan edik. Biraq avtor biz bilsek te kóńil aýdarmaǵan bir faktini jol-jónekeı aıta ketipti. Ol – Ýkraınada, ásirese Dnepr óze­ni­niń boıyndaǵy jer-sý ataý­la­rynda qypshaq sózderiniń kóp­tigi edi. Osynyń ózimen-aq ol Ýkraına dalasynda bizdiń ata-babalarymyzdyń izi qalǵanyn megzeı ketedi. Jemqorlyq týraly jazyl­ǵan maqalasynda Aıtbaı onyń jeti aǵaıyndy ekenin aıtady: 1.Jemqor. 2. Dúnıeqor. 3. Paı­da­kúnem. 4. Suǵanaq. 5. Qo­ma­ǵaı. 6. Qanaǵatsyz. 7. Paraqor. Árı­ne, osyndaı kespirlerdiń bi­rine shyrmalǵan adam qalaı jemqor bolmasyn? Adam óz basyndaǵy osyndaı lastyqpen kúrese bilse, bálkı jemqor bolmaqtan adalanar edi degendi aıtady ol. Jasyratyny joq, osy kúni keıbir jerlerde, ásirese ádi­let­siz, adamgershiligi joq ınves­torlar óndiristerdi satyp alyp, el men jerdi bılep alǵan aı­maqtarda qazaq dalasy qaıǵydan kúńirenip ketti. Alpaýyttar qa­zaq zańyn saqtamaıdy, al sa­tym­saq sottar men pasyq prokýrorlar olarǵa zań talabyn or­yndatýdyń ornyna para alyp, solardyń sózin sóıleıdi. Sondaıda tek baspasóz ǵana shy­ryl­dap ara túsip, shyj-byj bolyp jatady. Aıtbaı Sáýlebek te ádi­letke ara túsetin sondaı lektiń aldyńǵy shebinde júredi. Má­se­len, bir balasy «Qazaqmystyń» rýdnıgindegi apattan qaza bo­lyp, ekinshisi sonyń karerindegi opattan ólip qala jazdaǵan ananyń kórgen quqaıyn, zańǵa tıis berilýge tıisti járdem­aqy­ny ala almaı basyn taýǵa da, tasqa soqqanyn boıamasyz j­a­zady. Aldyna barǵan Joǵarǵy sottyń bir sýdıasynyń: «Bir balam óldi dep shapqylap júrsiń, baıaǵyda soǵysta qazaqtyń bes balasy birdeı ólgen», degen sózderi ábden toıynyp, adamgershilikten jurdaı bolǵan sýdıa, ıaǵnı ádilettiń «ádil ta­ra­zyshysynyń» qandaı kúıge jetkenin de kórsetedi. Jalpy kitap barynsha tar­tym­dy, oqyrmanyn selqos qal­dyrmaıtyn dúnıe. Jaqsybaı SAMRAT.