Dúbirge toly dúnıe

Aıqaıy kúshti partııa paıda boldy Reseıdegi bolyp jatqan saıası oqıǵalarǵa qulaq túretinimiz bar. Qazir ondaǵy úlken áńgime «Pravoe delo» partııasynyń kósemdigine olıgarh Mıhaıl Prohorovtyń saılanýy jáne onyń málimdemeleri jaıynda. Bul áńgimege el basshylarynan bastap, saıasatkerleriniń bári de qatysyp  otyr. Tipti mıllıarder Prohorov saıasatpen aınalysady degende-aq bul áń­gi­me órship júre bergen. Onyń bas­ty sebebi – saıasatpen aq­sha birikse, onyń qo­ly­nan kóp nárse keledi. Ádette myqty saıasatshynyń qar­jy­sy bol­­maı jatady, al qar­jy­sy bar­dyń bári birdeı myqty saıa­satshy emes. Sodan keıin bul elde olı­garh­tarǵa degen kózqaras ózgeshe­leý. M.Hodorkovskıı men P.Lebedev túrmede otyr. Sonda Proho­rov­tyń saıasatqa kelýi tosyn jaı. Ol partııany basqaramyn dedi – «Pravoe delo» partııasy sezi­niń 109 delegatynyń 107-si oǵan daýys berdi. Jeke basqaramyn dedi de, partııanyń burynǵy bas­shylarynyń júgenin sypyryp alyp, qalaǵan jaǵyna kete beriń­der, dep aıdap jiberdi. Depýtattar tizimin ózi jasamaq, barlyq sheshimdi de ózi shyǵarmaq. О́zi degende, sirá, onyń qara­jaty shyǵar. Jurttyń aıtýyn­sha, alǵashqy jarna retinde 100 mıllıon dollar salǵan kórinedi. Basqalar úıte almas, sodan da ún­deı al­maı­dy. Degende, jurt bul partııanyń baılardyń, bız­nes­menderdiń par­tııa­sy bolady, onyń qarjysy kóp bolady degendi aıtady. Bul par­tııaǵa jurt­tyń birden nazar aý­darýynda da osyndaı syr bar. Al Mıhaıl Prohorovtyń ózi partııasyn otbasy basshylary­nyń, bala tárbıelep, ómirden óz or­nyn tapqandardyń partııasy dep otyr. Endi bul bir jaǵy saı­laý­shylardyń nazaryn aýdarý úshin jasalǵan pıar-qadam da shy­ǵar. Sondaı-aq ol óz partııa­syn bı­liktegi «Edınaıa Rossııa» par­tııa­sy sııaqty bılik partııasy sa­naı­dy. Alǵashynda ekinshi oryn­­da bolǵany­men, kúnderdiń kú­ninde birinshi oryn­ǵa shyǵyp, bılik tiz­ginderin  óz qol­da­ry­na almaq. Mundaı málim­deme biraz adamǵa ar­tyqtaý, tipti ádep­ten ozǵandaı kórinýi múmkin. Al Prohorov mu­nymen de shek­­­telmeı, usynyp jatsa, premer-mınıstr de bola­ty­nyn, ony jaq­sy biletinin aıt­ty. Sonda ol Pýtındi qaıda qoı­maq? Tipti ol prezıdenttikke saılanyp ketkende, onyń, «Edınaıa Rossııa» partııa­sy­nyń ada­mdary da bolmaı ma? Prezıdent saılaýy degennen shyǵady, Prohorov óz partııasy parlament saılaýynda jaqsy ná­tı­jege jetse, prezıdenttikke de túspek oıyn bildirdi. Mundaı keýdemsoqtaý málim­de­me­ler jasaýǵa onyń bıznestegi joldary ıtermeleıtindeı. Otyz­ǵa jetpeı (1965 jyly týǵan) MFK banki basqarmasynyń tór­aǵa­sy bol­sa, 1998 jyly On­eksım­banktiń, 2000 jyly Rosbanktiń tóraǵasy boldy. 2001 jyly «Norılsk nıkelin» basqardy. 2010 jy­ly «On­eksım» toby men «Polıýs zoloto» kompanııasyna ıelik etti. Qazir Reseıdegi eń baı úsh myqtynyń biri – 18 mıllıard dollar qarjysy bar. Prohorov – sol aqshasyn sha­shyp ta júretin, sózge de ilinip jú­re­tin adam. 2007 jyly Fran­sııa­nyń Kýrshevel kýrortynda jynoınaq uıymdastyrǵany úshin onyń tórt kúnge qamalǵany da bar. Árı­ne, aqsha bárinen qutqarady. О́z árip­testeri olıgarhtarmen aı­ty­syp, sottasyp ta júredi. Kóbine jeńedi. Al, saıasattaǵy kúresi ony qandaı bıikke kóteretini belgisiz. Biraq bedeliniń myqty ekeni daýsyz. RF prezıdenti Dmıtrıı Medvedev onymen jolyqqansha asyqty. Keıbir ıdeıalarynyń kóńilden shyǵatynyn da aıtyp saldy. Osydan da kóp jaıdy ań­ǵarǵandaı bolasyń-aý. Yntymaq joq jerden bereke ketedi Osydan biraz burynǵy Iran joq qazir. Baılyǵy kemimegen, ustanǵan baǵyty da ózgermegen. Batysty, aldymen AQSh-ty ǵaıbattaıdy. Olar soǵysa qalsa, qarsy soqqyǵa ushyraıtynyn da aıtady. Biraq Irannyń daýysy burynǵydaı estilmeıdi. Onyń basty sebebi – el basshylyǵyndaǵy alaýyzdyq. Alaýyzdyq degende, eldiń at­qa­rý­shy bıligin júr­gize­tin prezıdent Mah­mud Ahmadınejad pen eldiń rýhanı bas­shysy aıatolla Alı Hameneı ara­syn­daǵy kelispeýshilik bu­ryn­ǵy­daı jabyq emes, qazir ashyq júre­di. Eldiń kons­tıtý­sııa­synda dinı basshylyqtyń ústemdigi aıtylsa da, sońǵy kezde Ahmadınejad ony eskermeıtinin biraz kórsetip qal­dy. Al rýhanı basshy oǵan jol bermeıtinin ańǵartty. Sáýir aıynyń ortasynda rýhanı basshylyqpen kelispeı, Ahmadınejad eldiń barlaýshylyqpen aınaly­satyn mınıstrliginiń bas­shysy Heıdar Moslehıdi qyzmeti­nen bosat­qan­da, Hameneı oǵan veto qoıdy. Sodan keıin prezıdent úki­mettiń sheshimi men dinı basshy­lardyń pikirine qulaq asa bermeıtindi shyǵardy. Bul jerde áńgime eldegi bılik júıesiniń durys-burystyǵynda emes, Ahmadı­ne­jadtyń konstıtýsııalyq talapty elemeýinde bolyp otyr. Osy jerde aıatolla Hameneıdiń birlikke, yntymaqqa shaqyrǵan bas­ta­masyn atap ótken jón bolar. Ol by­laı dedi: «Elde bılik basyn­daǵy­lar­dyń birligi men yntymaǵy – dinı paryz, al sanaly túrde, ási­rese, bılik basyndaǵylardyń bóli­ný­ge umty­lysy ıslam ilimine qaı­shy». Onyń bul shaqyrý-talabyn da Ahmadınejad eleı qoımady. Taǵy da bir aıtatyn jaı: kúni keshe prezıdent Ahmadınejad pen reformashyl oppozısııanyń kúre­sinde dinı basshylyq prezıdentti qoldaǵan bolatyn. Sonyń ózinde Ahmadınejadtyń bıligi aıtarlyq­taı qarsylyqqa ushyrap, tuǵyry myqty emestigi ańǵarylǵan edi. Al endi rýhanı bılik oǵan opponentke aınalar bolsa, qazirgi pre­zı­denttiń jaǵdaıy tym kúrdeli. Prezıdenttiń yqpaly parlamentte de álsirep otyr. Tipti mamyr aıyn­da prezıdentke ımpıchment jarııalaý ja­ıyn­da sóz boldy. Depýtat­tardyń pikirinshe, Ah­madınejad el kons­tıtýsııasynyń talaptaryn 50 ret buzǵan kórinedi. Osy aptada da depýtattar oǵan jańa talap­taryn bildirdi. Al qa­zir jurtqa belgili bo­lyp otyrǵanyn­daı, osy jaqynda ıslam revolıýsııa­sy­nyń qorǵaýshy korpýsynyń komandıri Muhammad Alı Jafarı bılikti basyp alýǵa áreket jasaǵany úshin degen aıyp­pen prezıdentti tutqyn­daýǵa aıatolla Hameneıden ruqsat surap­ty. Ruq­sat berilmegenimen, bul áńgime­niń ózi eldegi jaǵdaıdyń ba­ryn­sha ýshyǵyp turǵanyn ańǵartady. Buryn Iran basshylyǵyn syrt kúshke qarsylyq ıdeıasy, ıs­lam re­volıýsııasyn qorǵaý ıdeıasy biriktiretin. Endi oǵan aqaý tús­ken­deı. Iran basshy­ly­ǵy­nyń halyq­ara­lyq oqshaýlyǵy ishki birlik arqasynda kóp ań­ǵarylmaıtyndaı edi. Halyq­ara­lyq qaýymdastyq, jetekshi elder tarapynan aıtylar synǵa ishki opponenttiń syny qosylar bolsa, eldiń oqshaýlanýy kúsheıe túsedi. Qazir Iran eliniń ekonomı­kasyn­da da aıtarlyqtaı toqyraý bar. Oǵan álemdik daǵdarystyń, son­daı-aq BUU, AQSh, Eýroodaq tarapynan en­gizilgen ekonomıka­lyq sanksııanyń da áseri anyq. Resmı turǵyda ınflıasııa 12 paıyz delinse, shyn máninde 20 pa­ıyz degen pikir aıtylady. Ha­lyq tutynatyn taýarlar, ásirese, azyq-túlik taýar­lary qymbat­taǵan. Byltyrǵy jyl­dyń aıaǵyn­da, aıta­lyq, nannyń baǵasy úsh ese ósken. Osynyń barlyǵy halyqtyń kóńil kúıine áser etedi. Mamadııar JAQYP.