Qazaqtyń renessans ǵasyry

Ǵasyrǵa bergisiz jıyrma jyldyq ǵumyr ótti. 1991 jyly dúnıege kelgen ul men qyz bú­gin­de stýdentter qataryna ilikti, azamat boldy. Jıyrma jyl (da sezim, ádet, daǵdy, sana ózgeris­ke tústi. Jıyrma jasqa jetken jastardyń sezim, sanasy, árıne, arnaıy ólshemderdi qajet etpek. Olar biz sııaqty oktıabrıat, pıoner, komsomol ujymdarynda bolyp, marksızm-lenınızm ilimin sezim, sana­laryna sińirgen joq. Sosıalıstik qoǵamnyń kóp jaǵdaılaryn kórip-bilip, bastarynan keshirmegen, sondyqtan ótken tarıhtan bilmeıtinderi de kóp. Bul bir jaǵynan, jaqsylyq, sana-sezimderi kommýnıstik ýtopııadan taza, al ekinshi jaǵynan, ótken tarıhı oqı­ǵalardy túsinip, qabyldaýda ári baǵalaýda olar úshin qıyndyq baryn da eskergen jón. Bul – urpaqtar sabaqtastyǵyna qatysty másele. Ár ur­paqtyń basynan keshken áleýmettik táji­rı­besi, onyń qupııasy bolady. Al bizdiń qupııa­myz kimderge kerek, onyń qandaı qundy­lyq­tary bar. Jıyrma jyldyq tarıhtyń ar ja­ǵyn­da, sosıalızm kezinde ǵumyr keshken urpaq­tar­dy qaıda qoımaqpyz. KSRO asa qýatty álem­dik derjava bolatyn. Bizder sol myqty memle­ket­tiń azamattary edik. Sosıalızmniń syr bermegen kezi. Kommýnıstik partııanyń bet qarat­paı­tyn zamany. Kommýnıstik ıdeologııa jáne tár­tip temirden qatty. Sanaǵa kúdik uıalamaǵan kez. Sezim dinnen taza, ateıstik dúnıetanym ǵyly­mı dárejege jetken ýaqyt. Ǵylym men din ara­sy jer men kókteı degen ýaǵyz kúnde aıty­la­tyn. Táýelsizdik týraly qoǵamda qalyptasqan túsinik joqtyń qasy. Halyq osy kezde bir­yńǵaı kórkem ádebıetke qaraǵanda, tarıhı ta­qy­rypqa jazylǵan shyǵarmalardy qumarta oqı bastady. Búgingi kún bıiginen oılasaq, ol erkindikti ańsaýdan týǵan qushtarlyqtyń bir kórinisi eken. Osy yntaǵa sáıkes tarıhı romandar ja­zy­ldy, olar oqyldy. Endi, táýelsizdikke qalaı keldik degenge saýal izdesek, táýelsizdik degen tek bir ǵana elge qon­ǵan baq emes, ol adamzattyń bolmysynan, onyń tarı­hynan, aıaq alysynan, sharshap-shal­dy­ǵýy­nan, aqıqat jolyna túsýge talpy­ny­sy­nan, izgilik pen zulymdyqtyń baq synasýynan, bir sózben aıtqanda, Jer dep atalatyn plane­ta­nyń tabıǵı tynysymen anyqtalatyn fenomen eken. Táýel­sizdik degen uǵym, ol kezde otar­shyl­dyqtan birinen soń biri shyǵyp jatqan, negizinen Afrıka, Azııa, Latyn Amerıkasyndaǵy «úshin­shi álem» dep atalatyn elderge qatysty aıtylatyn. KSRO-da keńestik ulttardyń táýel­sizdigi Qazan tóńkeri­sinde sheshilgen degen ıdeo­logııalyq qaǵıda ústem bolǵan mezgil. Olaı demeske amal joq bolatyn. Sondyqtan da qazaq hal­qynyń táýelsizdigi múmkin bolýy úshin, al­dy­men alyp ımperııa – KSRO kúıreýi qajet boldy. KSRO asa qýatty el bolǵanymen, onyń quramyndaǵy eshbir halyqtyń shyn mánisindegi táýelsizdigi joq edi. Anyǵyn aıtqanda, KSRO-nyń negizin quraýshy orys halqynyń da táýel­sizdigi bolmady. Ol kezde «keńes halqy» degen adamdardyń jańa tarıhı ıdeologııalyq qaýym­das­tyǵy týraly aıtyla bastady. «Keńes hal­qy» men «orys halqy» degen bir uǵym emes. Keńes halqy sol kezdegi Keńester Odaǵyna engen barlyq sosıalıstik ulttardyń ortaq saıası ataýy. Táýelsizdikke alǵashqy qadam, ol halyq­tar­dyń sosıalızmnen arylýynan bastaý almaq edi. Sosıalızmniń jeńilisi Keńester Oda­ǵyn­­da­ǵy sosıalıstik ulttardyń táýelsizdigine jol ashty. Sosıalızmniń kúıreýi táýelsizdiktiń al­ǵy­sharty boldy. Osy máseleni túsiný qazir de keıbir aǵaıyndarǵa qıyn bolýda. Sosıalızm men táýelsizdik arajigin ajyrata alýǵa qaý­qar­lary jetpegender beı-jaı bolyp, amal­syz­dan jańa saıası aǵymǵa beıimdelip ǵumyr keshýge daǵdylana bastady, biraq sana sosıalızm «aýylynda». Sosıalızmniń kúıreýi, shyn máni­sin­de Mıhaıl Gorbachevtiń «Qaıta qurýynan» bas­taý aldy, onyń saıasaty Keńes Odaǵynyń saıa­sı daǵ­darysyna týra bastap ákeldi. 1991 jyl­dyń tamyz aıynda «Foros tutqynynan» Más­keýge oralǵan Mıhaıl Gorbachevti Reseı pre­zıdenti Borıs Elsın Joǵarǵy Keńes má­jilisine shaqyryp alyp, eldiń kózinshe Reseıde Kommýnıstik partııa qyzmeti zańsyz degen dekretke qol qoıdy, ol istiń mánisi Keńes Odaǵy Kommýnıstik partııasynyń birinshi hatshysy Mıhaıl Gorbachevtiń qyzmeti zańsyz jáne endigi jerde kommýnısterdiń el bıleýden tys qalǵany týraly qabyldanǵan tarıhı qujat bolatyn. Osydan bastap sosıalızm, keńestik qoǵam ta­rıh­qa aınala bastady. Jańa tártip ornady. Eldi kommýnıstersiz basqarý múm­kindigi ashyldy. Sosıalızmge sońǵy shabýyl 1991 jyldyń 8 jeltoqsanynda Belorýssııa ormany «Beloveje» demalys úıinde Reseı prezıdenti Borıs Elsın, Ýkraına prezıdenti Leonıd Kravchýk, Belarýs prezıdenti Stanıslav Shýshkevıch qol qo­ıyp, KSRO dep atalǵan «sosıalıstik ımpe­rııa­ny» tarıh betinen múldem joıdy. «Beloveje kelisiminen» keıin KSRO prezıdenti Mıhaıl Gorbachev prezıdenttik ókilettigin toqtatatynyn halyqqa teledıdar arqyly jarııa etti. Bul amal­syz shara bolatyn. Eli tarap ketken soń, pre­zıdenttik ókilettigin toqtatpaǵanda ne qal­dy. Burynǵy on bes odaqtas respýblıkalar óz táýelsizdikterin jarııalap úlgerdi. Sóıtip, ózge­lermen birge qazaq halqy da jańa zamanǵa aıaq basty. Qazaqtar ǵasyr­lar boıǵy armanyna jetti, elge erkindik endi. Sosıalızm buǵaýynan Batys Eýropa elderi (Bolgarııa, Rýmynııa, Iýgoslavııa, Chehoslovakııa, Polsha, Vengrııa, Germanııa Demokratııalyq Res­pýblıkasy, t.b.) bosanyp, naǵyz táýelsiz­dik­ke qoldary jetti. Máseleniń túıini nede desek, aıtarym, sosıalızm men táýelsizdik bir-birimen qabyspaıtyn jaılar. Sosıalızm kezinde tolyqqandy táýel­siz­dik bolýy múmkin emes-ti. Sondyqtan táýel­siz el bolý úshin sosıalızmnen ketý qajettilik. Sosıalızmnen qansha alystasaq, táýelsizdikke sonsha jaqyndaı bermekpiz, bul – zańdylyq, táýelsiz el qurý zańdylyǵy. Táýelsizdik qazaqtarǵa, ózge de burynǵy sosıalıstik ulttar atanǵan halyqtarǵa ne berdi degen saýalǵa jaýap izdesek, sosıalızm zama­nyn­da, naqtylap aıtsaq, keńestik qoǵamda úsh má­se­leniń múldem sheshimi tabylmaǵanyn aıt­qan jón, olar: eńbek erkindigi, din bostandyǵy jáne tulǵa bostandyǵynyń bolmaǵandyǵy. 1. EŃBEK ERKINDIGI, adamnyń tabıǵı bol­my­syna qatysty. Adam dúnıege jer betinde hareket etip, eńbek etip kún kórý úshin, urpaq ósirý úshin keledi. Ol, onyń tabıǵı bolmysy. Adamnyń bolmysy – eńbekte. Sondyqtan árbir adamnyń eńbekke degen erkindigi bolýy tabıǵı jaǵdaı. Sosıalızm kezinde eńbek erkindigi ornyna eńbekpen májbúrleý saıasaty memlekettik deńgeıde júrgizildi. Osy tusta Lenınniń 1918 jylǵy sheteldik polkovnık R.Robınspen suhbatyna nazar salaıyq. 1989 jyly (21.04) «Pravda» gazetinde polkovnık R.Robınstiń Lenınmen kezdeskendegi esteligi jarııalandy. «1918 jyly mart aıynyń ekinshi jarty­syn­da men Kremlde Lenınmen áńgimelestim, – deıdi R.Robıns. – Ol patsha kabınetinde shalqaıyp otyryp, maǵan burylyp bylaı dedi: – Polkovnık Robıns, siz orys revolıý­sııa­synyń ıdeıasyn bilesiz be? Men suraq mánisin ańǵarmaı: – Túsinbedim, siz ne týraly aıtyp otyrsyz, komıssar? – Siz, revolıýsııa ıdeıasyn bilesiz be? – dep ol suraǵyn taǵy qaıtalady. – Árıne, – dedim men. – Ol, sirá, patsha bıligine qarsy demokratııa bolar. – Joq, – dedi ol. – Ol ıdeıa emes. Bizdiń ıdeıa­myz óndirýshiler ekonomıkasy jáne olar­dy áleýmettik baqylaý saıasaty...» («Pravda», 21.04.1989). Bolshevıkter óndirýshiler ekonomıkasyn áleý­mettik baqylaýdy partııaǵa berdi, ol óz dık­tatýrasyn ornatty. Sondyqtan, eńbek erkindigi buzyldy. Erkindik shektelgen jerde, eńbek shy­ǵar­mashylyq sıpatynan aırylyp, eńbek ónim­diligi men taýar sapasy tómendeýine jol ashyldy. Sosıalızm kezinde eńbekti qadaǵalaýdy qa­tań tártipke salyp, eńbek ónimin bólisý isinen eń­­bekkerlerdi tys qaldyryp, ony ózgelerge, ıaǵ­nı tikeleı ónim óndirýge qatysy joqtarǵa saıası quqyq berilgen edi. Eńbek erkindigi – daýly taqyryp. Karl Marks osy daýly taqyrypty sheshpek maqsatta «Kapıtal» degen eńbegin jazdy, biraq sheshe al­ma­dy, sebebi onyń adamshylyq nıetinde edi. Ol shaıtandyq jolǵa tústi. Dindi apıyn dep ja­rııa­lady. Ol ázázil joly edi. Nege deısiz ǵoı, jaýap bereıin. Bir sózben aıtqanda, adam baı, dáý­letti bolǵanyna kináli atanyp, tap retinde jo­ıylýy adamshylyq pa edi?! Baıdy, baılyqty joıý ne ekenin Karl Marks bildi, bile tura so­ǵan bardy. О́z nıetin ǵylymı túrde dáleldeý úshin ol qosymsha kún teorııasyn oılap tapty. Máse­leniń shyndyǵy solaı ma edi? Bul istiń solaıy da, solaı emesi de bar. Sondyqtan kúni búginge deıin Karl Marks ilimin jaqtaýshylar men qar­sylastary osy máselede mámilege kele almaýda. Adam tabıǵaty sol, bir qatelesken jaıǵa qaıta orala beretini bar. Ol kúdikke qatysty. Sol qate degenimiz shyndyq emes pe eken degen kúdiktiń ýaqyt óte jandana beretini bar. 2007 jyldan álemde qarjy daǵdarysy bastalǵanda, bireýler daǵdarystan shyǵýdyń joly Karl Markstiń «Kapıtal» kitabynda bar eken, adamdar sol kitapty qaıta oqýda degen laqap taratsa, soǵan keıbireýlerdiń senip qalǵandaryna tań­qaldym. Muny aıtyp, oǵan senip júrgender de «Kapıtal» oqymaq túgil, qoldaryna alma­ǵan­dar. Biz keńestik zamanda «Kapıtaldy» búge-shúgesine deıin konspektilep oqyǵanbyz, ony tájirıbege qoldanǵanbyz, odan ne shyqty. Karl Marks kóp ǵalymnyń, «Kapıtal» kóp kitaptyń biri. Oqydyq degender oqysyn, odan túser bul za­man­ǵa dármen joq. Álemdik deńgeıdegi eko­nomıster Karl Marksten ózge jolǵa túsken. 1968 jyldan bastap ekonomıka salasy bo­ıynsha Nobel syılyǵy berile bastady, búgin­ge deıin ony 64 ekonomıst ıelendi. Árıne, onyń basym kópshiligi – 44-i amerıkalyq, 7-i aǵyl­shyn, eki-ekiden Norvegııa, Shvesııa jáne Izraıl ekonomısteri bar. Osy tizimge qarap otyryp, álemdik ekonomıkalyq saıasat qalaı jáne qaı elderde jasalyp jatqanyn ańǵarýǵa bolady. 2010 jyly ekonomıka salasy boıynsha Nobel syılyǵy úsh ǵalymǵa birge berildi: Massachýsets shtatynyń 70 jastaǵy ekonomısi Pıter Daımondqa, AQSh-taǵy Soltústik-Batys ýnı­ver­sı­tetiniń 71 jastaǵy ekonomısi Deıl Mortensenge jáne London ekonomıka mektebiniń jáne saıa­sat ǵylymdarynyń 62 jastaǵy pro­fes­sory Krıstofer Pıssarıdeske. Úsheýi de eńbek rynogyn zertteýmen aınalysady. Ǵalymdar «naryqty taldaýdyń aýytqýdy iz­deý­ge negizdelgen ádisterin óńdep shyǵar­ǵan­dary úshin» marapatqa ıe boldy, dep habarlady Shvesııa Koroldik ǵylymdar akademııasy. Álemdik qarjy daǵdarysynan keıin ekono­mı­kasy qarqyndy ózgeristerge túsip, alǵa shyq­qan el – Qytaı Halyq Respýblıkasy, daǵdarys­tan shartty túrde tys qalǵan Ońtústik-Shyǵys aıma­ǵynyń elderi: Malaızııa, Sıngapýr, Indonezııa. Sondyqtan, endigi jerde ekonomıka sala­synda ózge ólshemder qajet ekeni ańǵaryla bas­tady. Ol týraly Elbasy Nursultan Nazarbaev «Daǵdarys­tan shyǵýdyń kilti» atty maqa­la­synda jańasha oılaý qajettiligin aıtqan bolatyn. Eýropada Karl Marksten keıin ekonomıka salasynda birneshe lek tolqyndar boldy. So­nyń biri, Djon Meıner Keınstiń (1883-1946) «Ara­las ekonomıka» teo­rııasy. Aralas ekonomı­ka júıe retinde qaras­tyrylǵanda naryq erkindigi tejelip, oǵan mem­lekettiń retteýshi retinde aralasýy jáne qo­ǵam­daǵy barlyq áleý­met­tik kúshterdiń ulttyq kelisimge kelýi qarasty­ryl­dy. Bul júıe óz ná­tıjesin de berdi. Onyń ekonomıkany «qajetti úlgi tańdaý óneri» dep anyqtaýy ǵalymdar ara­synda dıskýrske túsip, keınsıandyq revolıýsııa, jańa keınsıandyq, post­keınsıandyq degen túr­leri 50-60-jyldary negizgi áńgime taqyryby bol­ǵan. Ekonomıster makro jáne mıkro aýqym­daǵy naryqtyq qatynas­tar­dy zertteýde ekono­metrııa (ekonomıkalyq ól­shem) degen bilim sa­la­syn qa­lyptastyrǵan. Osy­ǵan oraı aıtarym, ekonomıka álemdik deń­geı­de daǵda­rys­ta, ekono­mıs­ter izdenister ústinde. Karl Markstiń ekono­mıkalyq ilimi qazaq hal­qynyń tamyryna balta shapty. 20-30-jyldary kon­­­fıskasııa naýqany júr­­gizilip, baılar tap re­tinde joıyldy. Bul qasi­ret halyq bola­sha­ǵyna óte aýyr soqqy boldy. Baı­larynan, ıaǵnı el bas­shy­larynan aıyryl­ǵan halyq azyp-toz­dy, qy­ryl­dy, álem­ge tarydaı tarap ketti. Bú­gin­gi kúnge deıin sol solaqaı saıasat­tyń zar­da­byn shegýdemiz. Mine, eńbek erkindigine qatysty áńgimeniń bir arnasy. Bolshevıkter ǵasyr­lar boıy qalyptasqan halyqtyń kúnkóris tárti­bin buzyp, qıratyp, jańa arnaǵa saldy. Ol kollektıvtendirý saıa­sa­ty bola­tyn. Sóıtip, kolhoz, sov­hozdar qurylǵan edi. Bul da halqymyzǵa aýyr zardap ákelgen j­a­ńa ekono­mı­kalyq tártip. «Qyryq­ kúnnen keıin kórge de úırenesiń» degen halqy­myzdyń sózi bar. Osy halge oraı halyq kolhoz, sov­hoz bolyp eńbek etýge de daǵdylandy, biraq ol da táýel­siz­dik jyldary qı­ra­dy. Naryqtyq qaty­nas­tarǵa qolaısyz ári kereksiz dep sanadyq. Bul túsinik múmkin durys, múmkin teris. Osy másele búgingi qoǵamda dıskýrs­ke túsý­de. Men osy dıskýrske saı pikirimdi bildireıin. Bilim salalary ishinde psıhologııa degen bar, ol adamnyń, toptyń, qoǵamnyń psıhıkasyn, onyń qalpyn t.b. zańdylyqtaryn zertteıdi. Psı­hıka degenimiz bir jaǵdaıǵa beıimdelý, so­ǵan tán ádet, daǵdy, kele-kele kózqaras, sana qalyptastyrý. Bir sózben aıtqanda, ózine-ózi qolaıly «úı» nemese «úıshik» jasap alyp, sonda ómir súre berýi, tynyshtyq qalpyn saqtaýy. Bul jaqsy, biraq únemi jaǵdaı olaı bola bermek emes, «úıden», «úıshikten» shyǵý da qa­jet­tiligi bolmaq. Al, ol adamǵa dıskomfort, tipten úreı sezimin týdyrmaq. Kolhoz, sovhoz turmysyna qalyptasqan aǵa­ıyn osyndaı psıhologııalyq hal keshýde. Olar aıtady, kolhoz, sovhoz qıramaǵan Belorýssııada hal jaqsy dep, múmkin solaı da shyǵar, biraq ol áýel basta qyzyl qyrǵynmen ornatylǵan eko­no­mıkalyq eńbek bólinisiniń tártibi emes pe edi, ol qaı zamanda halyqtyń tabıǵı bol­my­sy­men úılesimin tapqan. Olarda eńbek erkindigi qalaı sheshildi eken, sebebi, 70-jyldar ishinde kolhoz ben sovhozda eńbek erkindigi bolmaǵan, ol taza ákimshilik júıege táýeldi boldy emes pe? Olar naryqtyq qatynastar órisinde moder­nızasııaǵa túspeýshi me edi, bul – bir. Ekinshiden, eńbek erkindigi degen adamdardyń rýh erkindigin talap etetin bazıstik túsinik. Bul másele qalaısha sheshimin tappaq. Ekonomıkany ákimshilik júıe negizinde júrgizýdiń de tıimdi jaqtary bar, ol ásirese qoǵam ómirinde bolatyn «óliara shaqtarda», ıaǵ­nı «ótpeli kezeńderde» tıimdi kóriner. Al el­diń rýhanı qajettiligi kemeldengen saıyn, ekono­mı­kany basqarýdyń ákimshilik júıesi erkindikti qa­jet etpek. Erkindik degen – shyǵar­mashylyq. Eń­bek erkindigi mindetti túrde tulǵa erkindigin talap etpek, ol ekonomıkany tıimdi basqarýǵa, eńbek ónimdiligine, tehnologııalyq úrdisterge, sapaǵa tikeleı qatysty. Sondyqtan sosıalızm kezinde qalyptasqan eńbek tájirıbesi, onyń bas­qarý júıesi mindetti túrde ózge sapalyq kúıge aýysýy kerek, bizde bul prosess bas­tal­dy, biraq dáp qazir qıynshylyqtar oryn alýda, al sara baǵytymyzda bul sapalyq ózgerister nátıje beretinine senimdimin. Bizdiń alǵan ba­ǵy­tymyz durys, másele qazirgi kezdegi qıyn­shylyqtarǵa qatysty. Táýelsizdik alǵan elder (postkeńestik elder) kolhoz, sovhozdy qıratpaı modernızasııaǵa tú­si­rýi kerek-aq edi, biraq jer-jerde valıýtarıstik sheshimder oryn alyp ketkeni anyq. Etti elimizde óndirgenshe, ony satyp (ózgelerden) alǵan arzan degen sýbektıvtik úndeýlerdiń bolǵany jáne onyń naqtyly iske asyrylǵany, sonyń sal­darynan et, sút, qyzylsha, t.b. óndirýshileri dalada qalyp, shet elderden ónim tasyǵany­myz­dan áli de shyǵa almaı otyrmyz, bul naryq kezinde óris alatyn eńbek erkindigin teris túsiný ǵana emes, el múddesin kórineý saýdaǵa salý bo­la­tyn, osyndaı solaqaı saıasattyń zardabyn bú­gin­de halyqpen, ıaǵnı tutynýshylarmen birge aýyl sharýashyly­ǵyn óndirýshiler de kórip otyr. Sondyqtan, kolhoz ben sovhoz qaz qal­pyn­­da qalsa durys bolar edi degenge qosyla al­maı­myn, olar áýel bastaǵy qatelik bolatyn, biraq olardy tıimdi túrde naryq jaǵdaıyna kóshirý basqa másele, onyń tıimdi tásilin Qytaı júzege asyrdy. Sosıalızm dáýirinde qalyptasqan taza kol­hoz­dyq-sovhozdyq kózqaras naryqqa da, ıaǵnı eńbek erkindigine de, rýh erkindigine de jaýap bere alatyn kózqaras emes. Qazaq eli ǵasyrlar boıy agrarlyq el bolyp, óz kúnin ózi kórip kelgen, endigi másele Jańa zamanǵa, naryqtyq qatynastarǵa oraı osy salada eńbek erkindigi táýelsizdik kontekstinde ósip-órbýi qajet. 2. DIN BOSTANDYǴY bolmady. Keńes qo­ǵa­my, onyń quramyndaǵy qazaq qoǵamy ateıstik ıdeologııa órisinde boldy. Ateızm – sosıalıstik memlekettiń ıdeologııasy. Barlyq joǵary oqý oryndarynda «Ateızm negizderi» degen pán oqy­tyldy. Oqýlyqtar tegis ateıstik dúnıe­ta­nymǵa negizdelip jazyldy. Dinge senýshiler mem­lekettik isterden alastatylyp otyrdy, árıne, oǵan qarap, qoǵam múldem dinsiz qaldy deýge bolmaıdy. Din qoǵamda boldy, biraq oǵan qarsy úzdiksiz, ateıstik nasıhat pármendi túrde júrgizildi, ol isten memleket qarajat aıamady. Osy tusta nege sosıalızm dinge qarsy boldy degen saýal oryndy. Sosıalızm men dinniń tabıǵattary bólek. Sosıalızm ıdeıasyn nasıhattaýshy bolshevıkter, keıinnen kommýnıster dindegi «jumaq» ıdeıa­syn ózge túrde paıdalandy. Olar «jumaq» adamdar o dúnıege ótken soń emes, osy dúnıede bol­maq, dedi, ony olar «kommýnızm» dep atady. Kommýnızm ol da qoǵam, biraq sosıalızmniń ábden jetilgen fazasy. Ol – jumaq qoǵam. Osy negizgi máselede sosıalızm men dinshilder básekeles boldy, birin-biri qabyl almady. Sonymen birge, kommýnıster ujymǵa súıense, din jeke adam sezimine baǵyttalǵan. 3. SOSIALIZM KEZINDE tulǵa bostandy­ǵy bolmady. Sosıalızm ústemdik qurǵan dáýir­de tulǵalyq qundylyqtarǵa qaraǵanda, ujym­dyq qundylyqtardy nasıhattaý ıdeologııa ózegi boldy. Ujym, jeke adamdardyń quqyqtyq, otba­sy­lyq, t.b. isterine meılinshe aralasty. Sol kezdegi kórkem shyǵarmalardy, kınofılmderdi kór­seńiz, osy aıtqanǵa tap bolasyz da, tań-tamasha qalasyz. Árbir adam ǵumyry saıası-ıdeologııalyq uıymdardyń baqylaýynda bol­dy. Ádebıet pen ónerge senzýra bılik jú­rgiz­di. Halqymyzdyń tulǵa dep tanyla bastaǵan, ta­nylǵandarynyń bári derlik tutqyndaldy, sot­tal­dy, atyldy, jer aýdaryldy, tipten, olardyń áıelderi men bala­lary jaza, japa shekti. Halyq sanasyna jalǵan tulǵalar nası­hattaldy nemese keıbir halyqtyq tulǵalardyń qyzmeti burmalanyp nasıhattaldy. *** Keńestik zamanda sheshimi tabylmaǵan osy úsh máseleni ótken jıyrma jylda sheshý jeńil bolǵany joq. Ol zamanda qalyptasqan quldyq sana boıymyzdan, ádetimizden, dástúrimizden, kóz­­qarasymyzdan tolyǵymen shyǵyp úlger­me­gen. Táýelsiz el qurý isine keńestik zamannyń kadr­lary aralasyp ketti. Basqa amal da joq edi. Alaıda, 1991 jyldan beri jıyrma jyl ishinde Qazaq elinde nendeı jaǵdaılar, qandaı sapalyq ózge­rister boldy desek, aıtylatyn asqaq nátı­jeler, úlgili ister kóp, biraq solardyń eń bas­ty­sy ótken jyldar ishinde ósip shyqqan jańa ur­paq. Jo­ǵaryda olardyń aldyńǵy legi stýdentter qata­ryna ilikti dedik. Aldymyzdaǵy 2020 jyldary olar otyzdy toltyryp, «orda buzatyn» jasqa jetip, strategııalyq Baǵdar­la­ma­ǵa saı, 2030 jyly bul urpaq «qamal alatyn» qyryq jasqa kelmek, ıaǵnı el bıligine ıe bol­maq. Olaı bolsa, bizdiń qo­ǵamnyń basty máse­le­si osy jıyrma jasqa kelip otyrǵan jas ur­paq­tyń túsinigin, tilegin, armanyn, bilimin, kóz­qa­ra­syn, eń bastysy, onyń Qazaq eline degen patrıottyq sezimin tárbıelep, qalyp­tas­tyrý, sebebi, ol Qazaq eliniń Renessans ǵa­sy­rynyń azamaty, qazaǵy. *** Urpaqtar sabaqtastyǵy qazirgi kúnniń basty máselesi. Ǵalymdardyń aıtýynsha, urpaq jasy – otyz. Júzjyldyq (I ǵasyr) úsh urpaqtyń ǵumyry, olar ata urpaq, aǵa urpaq jáne nemere urpaq. Qundylyqtar da osy úsh urpaqqa qa­tys­ty saralanbaq. Ár otbasynda derlik osy úsh ur­paq ókilderi bas qosyp ǵumyr keshýde. Qoǵam­nyń da áleýmettik-demografııalyq qurylymy negizinen osy úsh urpaq ókilderinen quralǵan. Elbasynyń 1997 jyly qabyldaǵan «Qazaq­stan-2030» Strategııalyq baǵdarlamasynyń maz­munyn osylaı túsinemin. Urpaqtar almasýy – qundylyqtar almasýy, bul – bir másele. Urpaq­tar almasýynyń nátıjesi – qundylyq­tardyń turaqtalýy, bul – ekinshi másele. Eger 2030 jylǵa deıin urpaqtar almasýy, qundy­lyq­tar almasýy úzdiksiz bolatyn bolsa, 2030 jyldan keıin qundylyqtardyń turaqtalýy, sóı­tip, Qazaq eliniń jańa sapaly dáýiri bas­tal­maq. Asan qaıǵy leksıkonyna salsaq, Jeruıyq bolyp atalmaq. Bul qazaqtyń ǵasyrlar boıǵy armanynyń oryn­dalýy, ıaǵnı qazaqtyń Renessans ǵasyry bolmaq. Táýelsizdik sosıalıstik ádet, daǵdy, dástúr, kózqarastardan arylǵan saıyn nyǵaıa túspek. Sol úshin urpaqtar almasýy – tabıǵı qajettilik. Qazirgi kez – qundylyqtardyń almasý dáýiri. Ol úrdis aıaqtalyp bitken joq, sebebi, sosıalızm kezinde ómir súrip, onyń qundylyqtaryn qorǵa­ǵan, nasıhattaǵan, sol qundylyqtarmen ómir súrgen ata, aǵa urpaq ókilderi qazirgi egemen eldiń jastarymen birge ómir súrýde. Muny urpaqtar sabaqtastyǵynyń arasyndaǵy qundy­lyq­tar almasý dáýiri dep ataǵan jón. Este bola­tyn jaı, eldiń qundylyqtar almasýy kezinde oryn alǵan saıası kúshter, saıasat, qundylyqtar or­nyǵyp, birsydyrǵy turaqtylyqqa túsken kez­degi saıası kúshter men saıasat bir basqa. Biz­diń qazir qundylyqtar almasýy dáýirin basy­myz­dan keship otyrǵan jaıymyz bar. Búginde elimizdi negizinen táýelsizdikten otyz jyl bu­ryn, ıaǵnı 60-jyldary ómirge kelgen urpaq ókil­deri basqarýda. Olar bıligin 2020-jyldary táýel­siz­dik jyldary ómirge kelgenderge, 2030-jyldary ǵasyr basynda ómirge kelgenderge ótkizetin bol­maq. Bul kezde saıası kúshter­diń de, saıasattyń da mazmuny ózgermek. Úsh urpaq birge ómir súredi, biraq sonyń bireýi únemi basym bolmaq (domınanttyq qyzmet atqarmaq). Zaman júgi soǵan túspek, saıasat solarǵa qatysty anyqtalmaq, bul da zańdylyq. Osy tusta urpaq degen uǵymmen qatar, urpaqtar legi degendi kópshilik nazaryna usynbaqpyn. Urpaq legi, ol ne? Dástúrli qazaq qaýymy kezinde aıtylǵan babalardan «Elý jylda el – jańa» degen ataly sóz qalǵan. Bul –órkenıet úrdisteri sharpymaǵan, ǵylym, tehnıka jáne tehnologııa búgingi aıaq alysyna túspegen, bilim qar­qyny jyl saıyn eselep ósip otyrmaǵan, sóz­diń qysqasy, adam aıtyp bolmas tehno­lo­gııa­sy bar aqparattyq qoǵamnyń ústemdik qurmaǵan kezinde aıtylǵan qaǵıda. Qazirgi zamanda el elý jylda emes, on jylda jańaryp, jańǵyryp oty­rýda. Bul dástúr HH ǵasyrda endi. Aı­shyq­ty mysal, birinshi jahandyq soǵys 1914 jyly boldy, araǵa jıyrma bes jyl ǵana salyp 1939 jyly ekinshi dúnıejúzilik qyrǵyn soǵys bas­ta­lyp ketti. Sebep, jıyrma bes jyl­dyń ishinde álem ózgeriske túsip úlgergen edi. 1914 jyly ka­pıtalıstik elder soǵyssa, 1939 jyly fashızm men bolshevızm arasyndaǵy ıdeo­logııalyq so­ǵys boldy. Eki soǵystyń mazmuny basqa. Nemese, 1975 jyly Helsınkıde EQYU-nyń tuńǵysh basqosýy bolsa, 1979 jyly Parıj hartııasy «qyrǵı-qabaq soǵys» aıaqtaldy dep jarııa etti. Nebári tórt jylda álem ózgerdi. Nemese, 1985 jyly Mıhaıl Gorbachev «Qaıta qurýdy» bas­tady, 1991 jyly alyp ımperııa – KSRO kúıredi. Nebári alty jyl ishinde. Taǵy bir mysal, 1986 jylǵy «Jeltoqsan oqıǵa­sy­nan» keıin bes jylda Qazaq eliniń naǵyz Táýel­sizdikke qoly jetti. Al, qazirgi zamandy alsaq, eldiń jańarýy on jyldyń ishinde bolýy zań­dylyqqa aınalyp barady. Aıtalyq, Nursultan Ábishuly Nazar­baev­tyń el keleshegine týradan jol tapqan saıasaty, Jańa jerge Jańa qala, Jańa Astana salý ıdeıasyn usynyp, on jyl ishinde osy ıdeıanyń shyndyqqa aınalýy. Jáne de, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri» atty Qazaqstan halqyna 2010 jylǵy Jol­daýyn­da Qazaq­stannyń aldaǵy on jyldyqtaǵy múmkin­dikterin bylaı dep kórsetken edi: ««Qazaq­stan-2030» Strategııasyn oryndaı oty­ryp, alǵashqy onjyldyqqa baǵdarlama jasap, ony támamdadyq. Endigi maqsat – osy Strate­gııanyń kelesi onjyldyǵyna qaraı qadam jasaý». Osy kelesi onjyldyqqa jasalatyn qadam­nyń josparyn «2020 Strategııalyq jospary – kóshbasshylyqqa qazaqstandyq jol» dep belgileýi. On jylda urpaqtar aýyspasa da, urpaqtar legi aýysyp úlgeredi. Jáne de osy urpaq legi domınantty urpaqqa óz yqpalyn júrgizip, onyń aıaq basýyna, saıasatyna óz yqpalyn tıgizip otyrady. Sondyqtan baba sózine zamanǵa oraı túzetý engizsek, «on jylda el – jańa». HHI ǵasyr Qazaq eliniń jańarǵan Renessans ǵasyry degende, bizdiń ólshem onjyldyqtar tynysy arqyly aıqyndalyp otyrmaq. Saıasatymyz osylaı bolsa, álemdik órkenıet úrdisinen, aqparattyq tehnologııadan, postın­dýstrıa­lyq qoǵam qurmaq yntadan alystamaı, nyq qadam basa alamyz. Alysty jaqyndatý úshin bir nyq qadam qajet. Osy nyq qadamdy jasaýshy urpaq legi, onyń jasy – on jyl. Elbasynyń 2030 baǵdarlamasy – mazmundy. Onyń mazmunynda urpaqtar almasý zańdylyǵy belgilengen. Qaı zaman bolsa da qoǵamnyń eń basty qundylyǵy – adam, urpaq. Sondyqtan bul baǵdarlamada táýelsizdik jyldary dúnıege kelip, 2030-da qyryq jasqa tolatyn urpaqqa qundylyqtardy ótkizý ıdeıasy baıandalǵan. Qazaqtyń Renessans ǵasyry degen eldik tilekten týǵan izgi sana – ıdeıa. Onyń bolmysy – Qazaq eliniń búgingi kúni. Renessans ıdeıasy – ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynan bastaý alyp, 1991 jyly egemen el atanǵanda aıqyndalyp, búgingi turmys, bolmysymyzben tolyǵyp, jetilip, keleshekke bastaıtyn eldik ıdeıanyń sara baǵyty. *** Qazaqtyń Renessans ǵasyry basynda turǵan urpaq –Táýelsizdikke qurdas, qazirgi jas urpaq. Bul Bolashaqqa kóshbasshy, otyzda «orda buzyp», qyryqta «qamal alatyn» urpaq atanbaq. Bul – Renessans-urpaq. Ǵarıfolla ESIM, akademık, senator.