Esildegi Elorda

Astana ıdeıasy – uly ıdeıa, uly qu­by­lys. Táýelsizdigimizdiń, memlekettik tu­tas­tyǵymyzdyń, eldigimizdiń ǵajaıyp bir sıpaty. Ejelgi Aqmola – Qaraótkel aı­ma­ǵy­nyń tarıhy, ıakı gúldengen As­tananyń shejiresi meılinshe baı. Zattyq mádenıet ja­ǵynan bolsyn, rýhanııat tarıhy jaǵy­nan bolsyn. Ádebı mádenı hám tarıhı derekter jetkilikti. Qazaq jerinde jylqy sharýashylyǵynyń, metal­lýr­gııanyń, kıiz úıdiń, kóne shaharlardyń tarıhy bes myń jyldy qamtıdy. Ult ta­rı­hynda nebir qan keshýler men zoba­lańdar ótse de táýelsiz­dik­tiń arqasynda burynǵy jádiger­leri­mizdi, rýhanı qundylyqtarymyzdy jı­naq­tap, júıelep, el kádesine jaratý – asyl paryzymyz. Sonyń naqty, zatty bir kýáligi – Astana tarıhy men mádenıetine qatysty «Astana jazýshylarynyń kitap­hanasy» boıynsha jaryq kórgen kesek materıaldar, zertteýler. Bulardy óz aldyna jeke jeke túsindirip áńgimeleıik. «Astana. Istorııa stolısy ı kraıa XVII XIX v.v.» (2006) zertteýi. Munda qazaq jerindegi qorǵandar, balbaldar, obalar, ósimdik pen haıýanattar álemi, topyraq, sý, aýa raıy, kólder, qyrattar, taý ken isi, tastaǵy tańbalar týraly málimetter bar. Sonymen qatar, erler men áıelderdiń dene bitimi, bıe men túıe sútiniń qasıeti sıpat­talǵan. Jerleý rásimderi de áńgime­lengen. Abylaı han, Kenesary, Qudaımen­de, Ýá­lı, Bókeı han, Kereı, Jánibek, Qa­sym handar týraly derekter kezdesedi. Esil ózeniniń basy – Nııaz taýy ekendigin durys kórsetedi. Qazaqtardyń jer-sý ataýlaryn aıryqsha kórkemdik sıpat daryta aıtatynyna qyzyǵady. «Kakıe prılıchnye ımena daıýt kırgızy svoım rekam, ozeram, goram, dolınam, lýgam ı ravnınam, ýdıvıtelno!» – dep jazady. Atalmysh basylymda A.Levshınniń, Bronevskııdiń, V.Shneniń jáne «Reseı. Otanymyzdyń tolyq geografııalyq sıpat­tamasy. Qyrǵyz ólkesi» tomynan úzindi jarııalanǵan. «Astana. Istorııa stolısy ı kraıa. Strana tysıachı ozer ı rek» (2007) kita­byn­da Sileti, О́leńti, Soltústik Teńiz, Nura, Qulanótpes, Ońtústik Batys Teńiz, Teri­saq­qan, Keńgir, Sary­sý, Betpaqdala aýdandary zerttelgen. «Astana. Istorııa stolısy ı kraıa XIV- XIX v.v.» (2006) atty jınaqta Omby, Tom qalalaryndaǵy sırek qoljazbalar qoryn­daǵy materıaldar qamtylǵan. My­sa­ly, «Ma­terıaly po kırgızskomý zemlepolzovanııý, sobrannye ı razrabotannye eks­pe­dısıeı po ıssledovanııý stepnyh oblasteı. Akmolınskaıa oblast. Akmolınskıı ýezd». 1897 jyly Aqmola ýezinde 792072 – jyl­qy, 402957 – iri qara mal, 1872588 – qoı men qozy, 102514 túıe bolypty. Barshasyn qosyp aıtqanda, 3188131. «Astana. Elorda sáýleti» (2007) deıtin jınaqta 1997-2007 jyldarda elordada sán túzegen 25 memlekettik mańyzy bar ǵı­ma­rat­tardyń arhıtektýralyq erekshelikteri, fı­losofııalyq-teorııalyq negizdemeleri, ter­­rıtorııalyq-jobalyq damý jú­ıe­siniń tu­jyrymdary jan-jaqty baıandalady. «Qazaqtyń qara shańyraǵy» (2004) atty kitapta úshinshi myńjyldyqtyń bas qa­lasy jaıyndaǵy oı-tolǵanystar jı­naq­talyp júıelengen. «Astana. Jyr shýaǵym» (2006) atty tomda baq pen quttyń ordasy – elorda kemel kórkemdikpen jyrlanady. Elbasynyń eren eńbegi men órnegi ádemi sıpattalady. «Qanjyǵaly qart Bógenbaı» (2007) atty jınaqta dańqty qolbasshynyń ómir tarıhy, joryqtardaǵy eresen erlikteri jáne qa­nattas serikteri týraly materıaldar, batyr­dyń urpaqtary Bapan bı, Saq­qulaq sheshen, Oljabaı aqyn jóninde ádebı-tarıhı máli­metter toptastyrylǵan. Bul oraıda osynaý ǵylymı tanymdyq jınaqtardy quras­tyr­ǵan, alǵysóz jazǵan Memlekettik syı­lyq­tyń laýreaty, jazý­shy Aldan Smaıylǵa oqyrman atynan myń da bir rahmet! Bir aıta ketetin jáıt, osy zerttemelerde Astana tarıhy týraly dáıekti aıǵaqtar mol. Máselen, 1271-1295 jyldarda jıhan­kez Marko Polo ıspan koroline derekter usynǵan. 1375, 1459, 1742 jyldary jaryq kórgen «Katalon kartasynda» Bytyǵaı qalasy kórsetilgen. Fransýz koroli Lıýdovık IX 1253 jyly Vılgelm Rýbrýkty qazaq da­lasyna attandyrǵan. Nemese shved ǵaly­my Stralenberg 1740 jyly Qaraótkelde arhıtektýralyq eskertkishterdi jazǵan. XVII ǵasyrda polıak Iýrıı Krıjanıch Aq­mola-Qaraótkel óńirin­degi arhıtek­týra­lyq eskertkishterdi qorǵaý týrasynda da­byl qaqqan. 1694 jyly Áz Táýke hannyń ordasynda Reseı elshileri Fedor Skıbın men Matveı Troshın bolǵan. Olardyń kór­setýinshe, han ordasy Esil-Nura boıynda eken. 1830 jy­ly Aqmola okrýgi uıym­das­tyryla bas­taǵan. Batys Sibir gýbernatory Velıamınov patshanyń kelisimin alǵan 1832 jyly 22 tamyzda áskerı bekinis, qalanyń alǵashqy bóligi, ıaǵnı Aqmola okrýgi resmı túrde jarııalanady. Qońyrqulja Qudaı­men­dın okrýgtiń aǵa sultany bolyp taǵa­ıynda­la­dy. Al 1862 jyly 23 qazanda qala már­te­besine ıe bolsa, Aqmola 1868 jyly ýezd ortalyǵy atanypty. Vızantııalyq ǵalym Prokopı «Vestnık drevneı ıstorıı» jýrnalynda (1939) «Aqmola» ataýy «Batystaǵy qamal» degen maǵynany beredi dep jazǵan eken. Teginde, Aqmolanyń tarıhy ǵasyrlar tereńinen tamyr tartady. Bul oraıda, el Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Eýrazııa júreginde» kitabynda bylaı delingen: «Bozoq orta ǵasyr qalasyn Aqmolanyń tikeleı babasy dep sanaýǵa bolady. Al onyń eń sońǵy urpaǵy qazirgi zamanǵy Qazaqstan astanasy – Astana bolyp tabylady». Astana shahary – san tarmaqty, alýan sıpatty ult mádenıeti men órkenıetiniń altyn qundaǵyna, tarıhı-mádenı dástúr­lerge kenen kemel ordaǵa aınalýy tıisti. Astana – Qazaq eliniń altyn táji, rýh pen ımannyń kúretamyry, jańalyqty qu­bylystar men jaqsylyqtardyń uıasy deıtindeı dárejege, mártebege jetýge já­ne úzdiksiz jetile berýge de quqyly. Atyn­da da, zatynda da, negizinde de ult­tyq qa­sıetterge, aıtýly aıshyq-naqysh­tarǵa, kórkemdik sulýlyqqa ıe mádenı eskertkish-keshender salynǵany nur ústine nur. Bul oraıda halyqtyń arman-ańsaryn, as­qaq muratyn, bıik dúnıetanymyn, ǵa­rysh­tyq sanasyn, kózqarasyn tanytatyn tań­da­maly eskertkishterdiń biregeıi már­már­dan quıylǵan «Qazaq eli» tarıhı-me­mo­rıaldyq monýmentiniń aıbyny men aı­ba­ty qandaı deseńizshi! Ushar basyndaǵy altyndaı qulpyrǵan ertegi keıipkeri Sa­muryq qus, «Halyq jáne Prezıdent», «Ja­sampazdyq», «Qaharmandyq», «Bola­shaq», «Birlik» tárizdi qola barelefter Táýelsizdik, Memlekettilik, Elshildik ıdeıa­syn, ult tarıhynyń asý-belesterin jarqyn túrde elestetpek. Elbasy N.Á.Nazarbaev júreginiń mıýa-jemisindeı, janynyń bólshegindeı ar­daq­ty Astanasy týraly kókeıkesti, jú­rek­­jardy oıyn bylaısha órnektep, gúl­dendirip jetkizedi: «Astanasyna qarap elin tanıdy. Astanasynyń qaıda orna­la­syp, qalaı órkendep jatqanynan ár eldiń óziniń ótkeni men erteńine degen kóz­qa­rasyn ańǵaryp, ózgelerge degen peıilin sezinedi. Sondyqtan da, Astana kelbeti – ult kelbeti. Memleket dıdary. Halyq mereıi. Kúlli álem atyn endi jattaı bas­taǵan jańa Astana bizdiń jas memleketimizge degen nazardy eki ese arttyra túseri sózsiz. Onyń biz jetpek bıikterdeı óreli, biz ornatpaq qoǵam­daı tartymdy bolyp, kórkeıip, ósýi jo­lyn­da kúsh-jigerdi aıamaımyz. Bizdiń jańa astanany, jańa astananyń bizdi uıatqa qaldyr­maıtynyna nyq senemiz». Iá, el Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń tarıhı zerdeliligi, keń qulashty dúnıetanymy aıryqsha. Árbir qubylysty sabaqtastyq turǵysynan túsindiredi. As­ta­nany respýblıkamyzdyń dál geog­rafııa­lyq kindigine kóshirý ıdeıasy – Elbasynyń kemel saıasatynan, memleket taǵdyryn oılaǵandyqtan týyndaǵan. Elbasynyń: «Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń memlekettik dárejede kemeńgerlikpen oılaı bilýi osydan jarty ǵasyr buryn, 1948 jy­ly Qazaqstan astanasyn Aqmola qala­sy­na kóshirýge keńes berýinen aıqyn kórinedi» degen pikirinen onyń adamgershilik, kisilik kelbetin, ádilettiligin kórýge bolady. Bul túıindi oıdy ári qaraı tereń­deter bolsaq, polıak saıahatshysy Adolf Iаnýshkevıch 1846 jyly «Aqmola, máselen, búkil dala­nyń bolashaq astanasy» dep jazypty (Iаnýshkevıch Adolf. Qazaq dalasyna sa­pary týraly jazbalar). Astana, «Aýdarma», 2003. Astana – ult rýhy­nyń qudi­retti sharaınasy. Ol memle­keti­miz­diń bıik mártebesi, joǵary dárejesi, baq-berekesi, eldik pen birliktiń tut­qasy, derbesti­gi­mizdiń dara týmasy. Táýelsizdik – qasıetti uǵym, sáýleli qubylys. Sandaǵan ǵasyrlar men zamandar boıy babalarymyzdyń asyl armany bolǵan Táýelsizdik aq qanatty perishte sıpatynda halqymyzdyń basyna baq bo­lyp qondy. Otanymyz Táýelsizdik qu­sha­ǵynda asqaqtap altynjaldy arǵymaq mingen ataqty qolbasshy Edil batyrdan bastap, Túrki qaǵanaty dáýirindegi Estemı, Býmyn qaǵan, Kúltegin tárizdi saıyp­qyrandardyń, Jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúresken Abylaı han, Qanjyǵaly qart Bógenbaı, Qarakereı Qabanbaı syn­dy bahadúrlerdiń, sonymen birge, ult-azat­­tyq kóterilistiń tý ustaýshylary Sy­rym Datuly, Isataı – Mahambet, Kene­sary­lar­dyń armanyn júzege asyrdy. Uly Da­la­ny qorǵaý, saqtaý osy atalarymyz­dyń urpaqtar ıgiligine qaldyrǵan ama­naty edi ǵoı. «Sar dala – sary aspandaı jaýyr edi» dep, Jumeken aqyn zar ılegendeı ne ótpe­di, ne kórmedi bul qazaq. Nebir te­pe­rish­terdiń bárin, nebir zulym­dyq, jyrt­qysh áreketterdiń túrlisin kór­di. Dala danagóıi Buqar jyraý Kúnba­tys­tan bir qorǵasyn­daı qara bult shyǵyp, qazaq da­la­syn oıran-topyr etetinin kóre­gend­ik­pen sezinse, zar zaman aqyndary Dýlat, Shortanbaı, Murattar otarlyq ezginiń elge, jerge, dinge, tilge tıgizer kesapat-pá­le­ket­terin jarqyn túrde sıpattap, ju­tyn­typ jetkizdi. Olar dástúrimizdiń, epostary­myz­dyń túbine balta shaby­la­ty­nyn aı­qyn ór­nek­tedi. Solardan sońǵy som bolat tulǵa Narmambet Ormanbetuly «Sary­arqa» deıtin dáýirnamalyq tolǵaýynda: Qalmady eı, Saryarqa, sende qyzyq, Sandal taý, sary ólkeni aldy mujyq. Qolyńnan keler de joq, óner de joq, Balasy baıǵus qazaq qaldyń myjyp, – dep kúıinse, Saryarqanyń tórinen qonys tepken jańa Astana bar qazaqtyń múd­de­sin biriktirgen qut mekenge aınalyp otyr. Osy arada toqtala ketetin bir jáıt, el ta­rıhyna qatysty nebir derek shańnan ar­shylyp alynýda. Iаǵnı, Prezıdenttiń bas­tamashyldyǵymen «Mádenı mura» mem­lekettik baǵdarlamasy qabyldanyp, jú­ıeli jumys jasaýda. Otanymyzdyń shy­ǵarmashylyq áleýetin, bilim-ǵylymyn qa­rysh­tatyp damytý maqsatynda jumys istep jatqan «Bolashaq» memlekettik baǵ­dar­lamasy taǵy bar. Sonymen birge, «Qa­zaqstan – 2030» damý strategııasynda negizgi baǵyttar belgilengeni de ózimizge belgili. Ulttyq qaýipsizdik; Ishki saıası turaq­tylyq pen qoǵamnyń toptasýy; Ekono­mı­kalyq ósý; Qazaqstan azamattarynyń den­saýlyǵy, bilim men ál-aýqaty; Ener­getıka resýrs­tary; Infraqurylym, ásirese kó­lik jáne baılanys; Kásibı memleket. «Endi sol babalar alyp bergen keń baıtaq ólkemizdi túgel qulpyrtyp, túgel kór­keı­tý – bizder men erteńgi jetkinshekterdiń úlesine tıip tur», – dep túıindeıdi Elbasy. Bizder – baqytty urpaqpyz. Derbes memleketimiz bar. Ata Zańymyz, Eltań­bamyz, Ánuranymyz bar. Qazaq tilin damytýdyń memlekettik jospary jasal­ǵan, Konstıtýsııaǵa engizilgen, «Qazaq­stan-2030» damý stra­te­gııasynda eń negizgi, eń basty baǵyttar júıelenip belgilengen. Bul – temirqazyq juldyzyndaı jolbastaý­shymyz. Túrki sanatkerleriniń paıymdaýynsha, «ásker, táýelsizdik, til jáne ulttyq sana ulttyń sondaı úlken tórt qamaly» (Nıhal Atsyz) eken. Ulttyq egemendik, ult­tyq dúnıetanym – ult tili men sanasyna qatysty. «Eger ana tilin bilmeseń, onda sen ulttyń balasy emessiń... Bala anasynyń qur­saǵynda-aq óz ultynyń tilimen aýyz­danady, bútin denesi sonymen azyq­ta­na­dy. О́skennen soń bala sol tildi jaryqqa shyǵarýǵa, órshitýge boryshty», dep túıin jasaıdy Ǵumar Qarash. O zamanda rýhanı-ulttyq qundylyqtar, qasıetti uǵym-túsi­nik­ter, ádeptilik, izgilik, súıispenshilik, ra­qym, meıirim, ar-ojdan, ıman, namys, erik-kúsh, jaýyngerlik dástúrler, ulttyq folklordyń jaýhar úlgileriniń maqam­dary, saryndary, kórkemdik qubylystary ananyń sútimen, ananyń áldıimen sábıdiń bolmysyna daryǵan. Sóıtip, ol ult tili­niń rýhyn, úılesimin qabyldaǵan. Ult­tyq sananyń qalyptasý tarıhy osylaısha bas­talǵan. Sonymen, «ulttyq sana degenimiz, bir ulttyń ózin sezinýi jáne túısinýi. Sezimge ári oı-pikirge arqa súıenetin ulttyq sana – ulttyq rýhanı kúshterdiń eń mán­disi» (Nıhal Atsyz). Ulttyń sanasy meılinshe joǵary dárejede bolsa, rýhanı-má­denı qundylyqtar álemi de qaz-qalpynda, taza kúıinde saqtalatyndyǵy kúmánsiz. Bul oraıda ult ustazy Ahmet Baıtur­syn­uly óz kósemsózderin «Qazaqtyń bas adamdary! Qazaqtyń baılary, kúshtileri! Alashqa aty shyqqan adamdar!» dep bas­taýynda mán bar. Sóıtedi de, «Kósem­dik­terińdi adaspaı, túzý isteńder. Sender adassańdar, arttaryńnan alash adasady. Arttaryńnan ergenderdiń obal-saýabyna sizder qalasyzdar», dep qany sorǵalaǵan shyndyqty kúlbiltelemeı aıtady. «Halyqty ult deńgeıine kóterý, ıaǵnı jeri, sýy, qazynasy, tili men dini bir bol­ǵan halyq buqarasyn birlestirip, olar­dyń sanasyn birtutas saıası, áleýmettik, ult­tyq sanaǵa jetkizý de uly tarıhı min­dettiń mańyzdy bir bóligi zııalylardyń ústine júkteledi», – deıdi Mustafa Shoqaı. Ult muraty jolynda qaırat-kúshin jumsaǵan qaıratkerlerdiń ishinde nardan týǵan jampozdaı Shahanovtyń daýysy sań­qyldap estiledi. Onyń daýylpaz únin­de, segiz qyrly semserdeı tilinde Áıteke bıdiń: «Biz qazaq degen – bir uıanyń bala­pany edik, suńqar bolyp jetilip, samǵap ushaıyq! Biz qazaq degen – bir toǵaıdyń aǵashy edik, orman bolyp jaıqalyp, ja­syl­d­anaıyq! Biz qazaq degen – bir bıeniń qulyny edik, tulpar bolyp jetilip, báıgeden ozaıyq! Biz qazaq degen – bir dastarqan edik, atamekendi túgel qamtıyq» degeni jańǵyrady. Astana qalasynyń ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń «Elorda – Táýelsiz Qazaqstannyń eń aýqymdy jobasy» deıtin baıandamasynda «Astana – halqymyz úshin táýelsizdik pen ósip-órkendeýdiń altyn tuǵyry. Prezıdenttiń perzentindeı bolǵan Astanaǵa Elbasynyń ıdeıalyq eńbegi ǵana sińgen joq. Qalany jasyl jelekke kómkergen bas baǵbany da, ajaryn sándi etken bas sáýletshisi de Memleket basshysy boldy. Sondyqtan da, Elbasy men elorda egiz uǵym. Ýaqyttan oza shapqan búgingi Astana – tutas elimizdiń erteńge degen úkili úmiti men seniminiń kórinisi. Armany men tileginiń kepili», degen bolatyn. Ras, el tutqasy – Elbasy, Otan júregi – elorda. Qustyń qos qanatyndaı, kózdiń aǵy men qarasyndaı egiz uǵym, egiz qubylys. Elorda – baǵystanym, ǵajapstanym. Elbasy – memleket qubylanamasy. Qazaq­stanym – ǵaryshstanym, gúlstanym, jer­uıyǵym. Serik NEGIMOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.