Taý tulǵa

Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń kópke tanylǵan kemel qasıetteri týraly oı Bul – 1991 jyly Qazaqstan Res­­­pýblıkasy Tuńǵysh Pre­zı­denti­­niń saılaýynan keıin elimizde buryn-sońdy bolyp kór­me­gen ınaý­gýrasııanyń ótkizilýi kezinde bolǵan oqıǵa. Inaýgý­ra­sııanyń jýan ortasynda júrgen ári uıym­dastyrýshysy bolǵan­dar­dyń biri belgili memleket já­ne qoǵam qaı­ratkeri Myr­za­taı Joldasbekov baýy­­­rymyz bylaı dep eske alady: «Inaýgýrasııa rásimi aıaq­ta­lyp kele jatty. Bári de jı­nal­ǵan jurtshylyqtyń kókeıinen shyq­qandaı boldy. Sóıtip tur­ǵan­da... Sol sátti esime alsam, áli de jú­regim atqaqtap soǵa jó­ne­ledi. Iá, sóıtip turǵanda sahna tórindegi memlekettik tý kóz al­dy­myzda qı­saıyp bara ja­tyr... Kenet, o qudi­ret, álgi qu­lap bara jatqan týdy Prezıdent bir qoly­men qaǵyp al­ǵany!.. Tý syrtynda turǵan tý­dyń qulap bara jat­qanyn qalaı kórip qal­ǵany, sony qalaı ustap úlger­geni tańǵala­r­lyq. Al endi osy jaı adamnyń isi me? Joq, bul jaı adamnyń isi emes. Sol oqı­ǵanyń sımvoldyq máni bar sııaq­ty bolady da tu­rady maǵan. Nur­sul­tan Nazarbaev, shynynda da, qazaqtyń jy­ǵy­la jazdaǵan týyn qaıta tiktegen azamat». Aqıqatyn aıtsaq, qazaqtyń ata týy bul qazaq qazaq bolǵaly ne kórmedi, neshe ret jyǵyla jazdap baryp, neshe ret boıyn qaıta tiktemedi deseńizshi. Ári­rek­ten alsaq, qazaq týy uly ba­ba­myz Abylaı hannyń tusynda asqaqtaı bir kó­teril­gen shyǵar. Biraq búkil qazaq­tyń basy qosy­lyp, qasıet qonǵan Abylaıdyń aq týynyń aspandaı jel­bireýi­niń ǵumyry ish­ki-syrtqy jaǵ­daı­­larǵa baı­lanys­ty onsha uzaq bola almady. Bertin kele «Qudaı qalasa, barlyq qazaq­tyń basyn qosyp, Abylaı han dáýi­­rin qaı­ta ornatýymyz kerek» degen arman arqalap Kenesary han tý kó­ter­di. Han Keneniń bul kók­se­geni qa­zaqtyń talaı urpa­ǵy­nyń kó­ke­ıin­de pisip jetilgen asyl ar­many edi. Bul arman­nyń da kók­baıraq bolyp, shyn azat­tyq, táýel­siz­dik týy bolyp aspa­ny­myzda jelbireıtin kúni áli tý­ǵan joq edi. Biraq armany asyl el eshqashan adaspaq emes. Qazaq qan­sha qıyn­dyq kórip qınal­ǵany­men arman­daý­dan adas­pa­ǵan, ar­ma­nyn ala­sart­­paǵan ha­lyq. Keń dalasy­nyń erke jelimen er­teńine umty­lyp, ár­qashan eńse­sin tikteı bilgen ha­lyq. Eńsesin tik ustaı bilgen eldiń eńse tú­sirtpes ulan­dary men arda aza­mat­tary jar­qy­raı shy­ǵyp, tarıh sah­nasyna kó­te­ril­meı qal­ma­sy haq. Sondaı ulyq tulǵa­lardyń biri de biregeıi El­ba­­sy­myz Nur­sultan Nazarbaev bol­ǵa­nyn ta­rıh­tyń ózi kórsetip berdi. Bıylǵy sáýir aıynyń al­ǵashqy kúnderiniń birinde elimiz­diń bas basylymy «Egemen Qa­zaqstan» gazetinen Qazaq­stan­nyń eńbek sińir­gen qaıratkeri, M.Sho­lohov jáne V.Pıkýl atyn­daǵy halyqaralyq syı­lyq­tardyń laý­reaty, jazýshy Sábıt Dosanovtyń «El baǵyna tý­ǵan er» dep atalǵan bir bettik syr men jyryn qyzyǵa oqyp shyq­tym. Tebirene shyqqan sóz Elba­sy­myz Nurekeń – Nur­sultan Ábish­uly Nazarbaev týraly eken. Árıne, avtor Elbasy týra­ly aıtyp otyr­ǵan­dyq­tan, ol kisi jó­nindegi jan ja­dy­ra­tar jaq­sy sóz­deri men ystyq yqy­lasty oılaryn aıamaı-aq keltire bilipti. Biraq sol sózder men keleli oı­larynyń bári­nen basym túsip jat­q­an bir pikirdi ultqa bólin­beıtin ulylardyń sanaty­na jata­tyn Sergeı Vladımırovıch Mıhalkov aı­t­yp­ty. Bala jasymyz­dan qunyǵa oqyp kele jatqan sýretker by­laı depti: «Men qazaq­tarmen quda­myn. Bul – bir. Ekinshi – Nur­sul­tan Ábish­ulyn jaqsy kóre­min. Ol danysh­pan. Qudaı ózi qala­ǵan saıasatker. Nazarbaevtaı Prezıdenti bar el – baqytty». Orys týra aıta­tyn ha­lyq jáne bul sózdi ózimizdiń emes, basqa eldiń – Reseı­diń orysy aı­typ otyr. Al óz elinde eshkimge kóp ılikpeıtin qaısar kommýnıst, memleket qaıratkeri Gennadıı Zıýganov: «Nazarbaev – kemel oıly ke­meńger, – dep aǵynan ja­ryla kelip, – ol aldyna qıyn asý, uly mindetter qoıyp, sony jú­ze­ge asyra ala­tyn asa talantty saıasatker» – dep baǵalapty. Reseı kom­mýnıs­teri­niń jetekshisi, Memlekettik Dý­ma­nyń de­pýtaty azýy alty qa­rys G.Zıý­ganovqa bul sózdi eshkim zorlap aıt­qyzbaǵan bolar. Joǵaryda biz úzindi keltirgen «Eldik týy berik qolda» dep ata­latyn sózinde Myrzataı Joldasbekov baýyrymyz qulap bara jatqan týdy Prezıdenttiń bir qolymen qaǵyp alǵanyn bir ja­ǵynan súı­si­ne, ekinshi jaǵynan tańyrqaı áńgi­me­leıdi. «Al endi osy jaı adam­nyń isi me? Joq, bul jaı adamnyń isi emes», dep túıin jasaıdy. Rasynda da, bul jaı adamnyń isi emes edi. О́ıtkeni, Elbasy­myz­dyń ózi jaı adam emes qoı. Jaı adam, te­gin adam qazirgideı kúr­deli kezeń­de jıyrma jyl boıy úzdiksiz el bas­­qara almaıdy. 1991 jyldyń jel­­­­toqsan aıyn – alǵash­qy búkil- ha­­­lyqtyq saılaýdan keıin Prezı­dentimizdiń ha­lyqqa adaldyǵy tý­ra­ly ant berip, bılikke kirisken sát­tegi jaǵdaıdy eske túsirip kó­reıik­shi. Ol kezde elimizdi qaýma­laǵan kóp suraq, sheshimin kútken kúrdeli problemalar jan-jaqtan andyz­dap, sa­ry masadaı býyp tur edi. «Biz­di, birinshi kezekte, halyq­ty qaıtsek ta­maq­tandyramyz degen máse­le­ler tol­­­ǵandyrdy, dep atap kór­set­ti Ult kóshbasshysy N.Á.Na­zarbaev Qa­­zaqstan Respý­b­lıka­sy­nyń Prezıdenti qyzmetine kirisý saltana­tyn­da 2011 jylǵy 8 sáýir­de sóı­legen só­zin­de. – О́n­diris­tiń quldy­raýyn, ınf­lıa­­sııa­ny qalaı toqtatý kerek? Adam­­­darǵa eń­bek­aqy men zeınet­aqy­ny ýaqty­ly tóleý úshin aq­sha­ny qaıdan tabý kerek? О́z jerimizdi qaýip-qaterler men synaq­tarǵa toly kúrdeli álem­de qalaı saq­taı­myz? Bizde ne ózi­mizdiń valıý­ta­myz, ne stra­te­gııa­lyq qor­lary­myz, ne ózi­miz­diń jalańash qal­ǵan shekara­lary­myz­dy qorǵaı­tyn ás­kerimiz bolǵan joq». Sodan beri bar-joǵy 20 jylǵa tolar-tolmas qana ýaqyt ótti. Qazir osy máselelerdiń sheshilmeı qalǵa­ny bar ma? Joq! Sonyń bárin jan syzdatyp, qan tókpeı typ-tynysh beıbit jolmen sheship bergen kim? Árıne, arda azamat, kemel basshy­myz N.Á.Nazarbaev dep bilemiz. Endeshe, ondaı bas­shy qalaısha jaı adam bolady? N.Á.Nazarbaev Elba­sy bolǵannan bergi bar-joǵy 20 jyl­dyń ishinde oryndalǵan qı­sap­syz kóp mindetter, sheshimin tapqan san taraý kúrdeli de qıyn problemalar jaı adamnyń isi dep qalaı aıtarsyń. Bul joǵaryda esimi atal­ǵan Sergeı Mıhalkov aıt­qandaı, «Qudaı ózi qalaǵan saıasatkerdiń» isi. Endeshe, N.Á.Nazarbaev bizdiń qazaq eliniń baǵy úshin qudaı ózi erekshe qylyp jaratqan erekshe tul­­ǵa. Ondaı erekshe týǵan tulǵalar ýaqyt únin ózgeden buryn estip, zaman aǵymyn basqadan buryn ańǵa­ryp, sezip otyrady. Ondaı erekshe jaratylǵan jandar myna tylsym dúnıe keńistiginiń árbir lúpilin, ta­myr soǵysyn óz júre­gi­niń lúpi­lin­deı, óz tamyrynyń soǵysyndaı bilip, ózine ǵana tán ózgeshe bir túısikpen túsine ala­dy. Myrzataı Joldasbekov baýy­rymyz aıtqan­daı, sahna tórinde, tý syrtynda turǵan Týdyń qulap bara jatqanyn erekshe jaratyl­ǵan Elbasymyz, mine, ózine ǵana tán sondaı bir ózgeshe túısik, túsi­nikpen bile qoıǵanyna kim talasar! Ol Týdyń qısaıyp bara jat­qa­nyn ózi kórip turmasa da ol búkil jan-dúnıesimen, bolmys-biti­mimen sezip qulatpaı ustap qa­lyp qaıta kóterdi. Baıaǵyda ótken ata-babalarymyz el bastap, tý us­taǵan baıraqty batyr ul­dary­na «Týyń eńkeımesin, týyń jy­ǵyl­­masyn!»  dep bata beredi eken. Týy­­­myzdy qaıta tiktep, as­pany­myzda asqaq jelbirete ustap kele jatqan kemel basshymyzdyń N.Á.Na­zarbaev ekenine kim talasar! Osydan kóp jyl buryn bol­ǵan bir oqıǵa eske túsedi. Ol kezde kórshi Reseı eliniń úkimetin byl­tyr ǵana qaıtys bolǵan kór­nekti memleket qaıratkeri Vıktor Stepanovıch Chernomyrdın bas­qa­ra­tyn. Sol Cher­no­myrdın birde bu­rynǵy Kókshetaý oblysynyń Qy­zyltý (qa­zir Ýálı­hanov) aýda­ny arqyly kórshi Omby qalasyna ótip bara jatypty. Kúzgi ýaqyt bolsa kerek. Qurmetti meı­mandy Kók­she­taý jerinde qarsy alǵan Qa­zaqstan eliniń basshysy N.Á.Nazarbaev oǵan tikeleı egin basynda – dala qosynda qonaqasy uıymdastyr­ta­dy. Ol jyldary Qy­zyl­týda aý­dan­dyq partııa ko­mı­teti­niń birinshi hatshysy bolyp Qazy­bek As­qarov degen azamat isteýshi edi. Qazir ol Kókshetaý qa­lasynda turady, zeınetker. Bul áńgimeni sol qonaqasynyń ishinde bolǵan Qazy­bek Asqarovtyń ózi­nen estigen edim. Sóıtip, qonaq­qa qoı so­ıy­lady. Bas, árıne, alys­tan kelgen V.S. Cher­no­myrdınge tar­tyla­dy. Orynbor jerinen shyq­qan V.S.Chernomyrdın qazaq dástúrin az da bolsa biledi eken. Bastyń quıqasynan kesip jep, aýyz tıgennen keıin: «Osy eldiń ıesi bol­ǵandyqtan, endigisin ózi­ńiz ret­teńiz», dep basty Nure­ke­ńe beredi. Sonda N.Á.Nazarbaev bas­tyń eki kózin uqyptap oıyp alyp, ekeýin de V.S.Cher­­no­myr­dın­ge usy­nady. Vıktor Stepanovıch mu­nyń máni­si­ne onsha túsine almasa da kóp syr bildirmeı: «Qazaq aǵaıyn ádette qurmetti qonaqqa bastyń bir kózin ǵana beredi deýshi edi ǵoı?» dep qarsy suraq tas­taıdy. Nurekeńe keregi­niń ózi osy bolsa kerek: «Solaı ekeni – solaı. Biraq men Reseı sııaqty alyp kórshi memleket Qa­zaqstanǵa alda­ǵy ýa­qytta da qı­ǵash qara­maı, eki kózi­men oń qara­syn degen ıgi nıetpen usynyp otyrmyn», dep ile jaýap beripti. Sonda V.S.Cher­no­myr­dın qu­shyr­lana ala­­qan so­ǵyp: «Bul alysqa bara­tyn, alys alda­ǵyny oılap oty­ratyn bas­shynyń sózi ǵoı!»,  dep súısine rıza bol­ǵan eken deıdi. Sodan beri talaı sý aǵyp, talaı-talaı ózgeris boldy. Bi­raq Mem­­leketimizdiń basshysy N.Á.Na­­zarbaevtyń Reseımen tatý kórshilik qatynas jónindegi kózqarasy, berik ustanymy esh­qashan ózgergen joq. Reseı bizge oń kózimen qarasa, biz­diń elimiz de oǵan oń kózimen du­rys qarap keledi. Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Memlekettik hat­shysy (sol kezde ári Syrtqy ister mınıstri) Qanat Saýdabaev 2011 jylǵy 8 sáýir kúni «Rossııskaıa gazetaǵa» bergen suhba­tynda «Qa­zaq­stan men Re­seı­diń qarym-qatynasy teń qu­qyq­ty, shynaıy áriptester men odaqtas­tar­dyń qur­metti jáne ózara tıimdi qa­rym-qatynasynyń jar­qyn úlgi­si bolyp tabylady, – dep atap kórsetken edi. – Búginde biz­diń mem­leketterimiz ben ha­lyq­tary­myz myńdaǵan berik jelimen baı­lanǵan. Jáne mundaı bekem, ýa­qyt synynan ótken áriptes­tik­tiń negizi Nazar­baev­tyń Reseı mem­leketi basshyly­ǵy­men shy­na­ıy, ózara senimge qurylǵan qa­rym-qaty­na­synda ja­tyr deýimiz kerek». Qaı kórshi elmen bolsa da, ásirese uly kórshilerimiz Qy­taı­men, Reseımen jaqsy dostyq qarym-qatynas jasaý qazaqtyń uly tulǵalarynyń báriniń de kókeı­kesti muraty bolǵan. Bul ózi Aby­laı hannan bastalyp úrdiske aı­nal­ǵ­an sara jol emes pe edi! El bolashaǵyn oılaǵan qaı­ratker eń áýeli kórshisin saı­laıdy, tatý kórshiliktiń sony tetikterin izdestiredi. Sol tetik­ter­diń tabylýy já­ne saqtalýy kórshini qoıyp, jatty da jaqyn qylyp jiberedi. Jaqyn kórshi­niń basyna túsken is óz basyna túskendeı qınalatyn kór­shi bo­la­dy. Ondaı kórshi qına­lyp qa­na qoımaı, sol qınalystan shy­ǵýdyń da jolyn birge izdestirip, báıek bolady. Adasqannyń aldy jón, arty soqpaq bola­tynyn bir­den baǵamdap, adastyrmas aq joldy taýyp beredi jáne sol jol­ǵa salyp jiberedi. Keshegi ór­­shı túsip basylǵan Qyrǵyz­stan­daǵy jaǵdaı bizdiń Nur­sultan Ábishuly bolmasa qaıter edi. N.Á. Na­zar­baev­tyń aıbary, aǵa­ıyn­ǵa jetken ataly sózi qyrǵyz baýyrlary­myz­dy birden saba­sy­na túsirip, aqylǵa keltirdi emes pe! Bul neniń arqa­sy? Nurekeńniń jasampazdyq qa­sıe­ti­­niń arqasy. Sol jasam­paz­dyq qasıet bul kúnde jahan ta­nyǵan jasampazdyqqa aına­lyp otyr. Ony búkil álem Qazaq eli­niń ja­sam­pazdyǵy dep moıyn­daıdy. Halqymyzdyń birtýar uly Ybyraı Altynsarınniń «Sáýir­de kóteriler rahmet týy» degen bir tamasha sózi bar. Bıylǵy sáýir aıynda shynynda da rahmet týy kóterilgendeı boldy. Sáýir aıy­nyń alǵashqy kún­derin­de Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń óz qyzmetine resmı kirisý rásimi ótti. Sol sal­tanatty sátte Elba­sy­­myz: «Elim­di tórtkúl dúnıede terezesi teń eńseli jurtqa, aby­roıy asqan aıbyndy elge aınal­dyrý – me­niń ómirlik órshil mura­tym», – dep eljireı sóılep, aq jú­rekten aqtaryla aıtqan edi. Bul jaı sóz emes, táýelsiz­digi­mizdiń 20 jyly ishinde shyqqan bıigimizdi baǵalaı otyryp aı­tyl­ǵan sal­maq­ty oı, keler kúni­mizdiń sym­bat­ty sýreti, shyn kelbeti dep bilýimiz kerek. Bir ǵana mysal: jan basy­na shaq­qan­daǵy jalpy ónimniń kólemi táýelsiz­digi­miz­diń bastap­qy kezinde 700 dollar ǵana bolsa, qa­zirgi kúnderi 9 myń AQSh dol­larynan asyp tú­sip­ti. Jalpy ónim degenimiz memlekettiń ishma­ıy, kúsh-qýaty. Al kúsh-qýa­ty mol mem­lekettiń basqa eldermen te­rezesi teń bolyp, eńsesi bıiktep, aby­roıy asyp turady. Jatsa-tursa elim dep, elim­niń mereıi úshin, elimniń márte­be-abyroıy úshin dep báıek bo­lyp, kóp múddesin ǵana oılaýdy ómi­ri­niń órshil muratyna aınal­dyrǵan taý tulǵaly arda aza­maty­myzdyń el aldyndaǵy, bú­kil álem aldyn­daǵy abyroı-be­deliniń aqbas Alataýdaı asqaq­tap bara jatqanyn kórip-seziný­diń ózi zor qýanysh, shyn baqyt emes pe! Esmuhambet AITMAǴAMBETOV, eńbek ardageri. Almaty.