Kemshilikter ashylyp, keleli mindetter júkteldi

Sotqa degen halyq senimin qaıt­kende arttyrýǵa bolady? Ol úshin nendeı ońdy sharalardy júzege asyrǵan jón? Jalpy elimizdegi eń adal da ádil sot úıi dep sońǵy senimin arqalap kelgen adamdardyń aq úmitin qalaı aqtaý kerek? Bul oraıda Elbasynyń sot reformasynyń damýyna qatysty berilgen tapsyr­ma­lary qalaı oryndalyp jatyr?  Mine, osyndaı kóptegen suraqtar­dyń túıinin tarqatý úshin keshe Jo­ǵarǵy Sotta ústimizdegi jyldyń jartyjyldyǵyndaǵy respýblıka sýdıalarynyń sot tóreligin júzege asyrý jumysy qorytyndylandy. Aldymen baıandama jasaǵan Jo­ǵarǵ­y Sot Tóraǵasy Bektas Beknazarov ústimizdegi jyl Memleket basshy­synyń Jarlyǵymen el Táýelsiz­digi­niń jıyrma jyldyǵy jyly dep atal­ǵandyǵyn, soǵan oraı el sottary al­dyn­da óte mańyzdy da jaýapty mindetter turǵanyn aıtyp ótti. Sot jú­ıe­siniń búgingi, erteńgi barysy qazir­den bastap naqty aıqyndalýǵa tıis. Halyqqa tıimdi sot júıesin qurý jo­lynda aıaqtan shalar qandaı kemshilikter bar jáne olardy túp tamyrymen joıý barysynda sot qaýymdastyǵy nendeı sharalardy iske asyra alady? Bul suraqtarǵa osynda jınalǵan ob­lys­tyq sottardyń, sot alqalarynyń tóraǵalary bizdiń qazirgi jańadan bas­talyp jatqan jumysymyzdyń maq­saty ne, halyqqa berer paıdasy qan­daı bolatyndyǵy týraly óz pikirlerin, oılaryn ortaǵa salý arqyly jaýap berýge tıis, dedi Joǵarǵy Sot Tór­aǵasy. Osy oraıda jınalǵan barlyq oblystyq sot jáne alqa tóraǵa­lary­nyń qatysýymen jarty jyl boıy atqarylǵan jumystar sarapqa sa­lyn­dy. Jan-jaqty talqylandy. Joǵarǵy Sottyń alqa tóraǵalary jáne Joǵar­ǵy Sot sýdıalarynyń qatysýymen qan­daı kemshilikter oryn alǵany ashyq aıtylyp, ózara syn órisin tap­ty. Sýdıalar odaǵynyń V sezinde El­basynyń bergen tapsyrmalaryn oryn­daý barysynda – qolǵa alynǵan jumystar pysyqtaldy. Baıandamashy ústimizdegi jyl­dyń birinshi jartyjyldyǵyndaǵy sot­tar­dyń jumys sapasy jalpy al­ǵan­da turaqty deńgeıde ekendigin atap ótti. Aýdandyq jáne oǵan te­ńes­tiril­gen sottar úkimderiniń kúshin joıý kórsetkishi 0,5 paıyzdy qurady, al ótken jyly bul kórsetkish 0,6 paıyz bolǵan edi. Azamattyq ister boıynsha aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sot­tar sheshimderiniń joǵary turǵan sottarda kúshin joıý kórsetkishi 0,2 paıyzǵa ósip, 0,6 paıyzdy qurady. Osy oraıda  alańdatarlyq jáıt, aý­dan­dyq sot sýdıalarynyń júkte­me­si áli de normatıvten 1,5-2 ese ar­tyq bolyp otyr. Degenmen osy jar­ty­jyldyqta sottalǵandar sanynyń 4974 tulǵaǵa azaıǵandyǵymen qatar, sottardyń azamattarǵa qatysty bas bostandyǵynan aıyrý jazasynyń qoldanylý kórsetkishi de tómen­de­genin aıtyp ótken jón. Máselen, eger 2010 jyldyń birinshi jarty­jyl­dy­ǵynda bas bostandyǵynan 7583 adam aıyrylsa, aǵymdaǵy jyly bul kór­set­kish 5734.  Osy, ıaǵnı, Elbasynyń sot reformasynyń damýyna qatysty berilgen tapsyrmalarynyń oryn­dalý jaıyn naqty mysaldarmen tú­ıindegen Joǵarǵy Sot Tóraǵasy bu­dan soń sot júıesiniń aldyna qoıy­lyp otyrǵan maqsattarǵa toqtaldy. Búginde joǵaryda aıtqanymyz­daı, sot júıesine halyqtyń senimin art­tyrýǵa qajetti sharalar qabyl­daný ústinde. Sot qaýym­das­ty­ǵy­nyń kásibı deńgeıin joǵarylatý maq­sa­tyn­da qyzmettegi sýdıalar men sýdıa­lyqqa úmitkerlerge qoıylatyn talaptar kúsheıtilýde. Sýdıa óz bilimimen, minez-qulqymen zańdylyq pen ta­za­lyqtyń, adaldyqtyń bas­taýy bolýy tıis.  Sol sııaqty 2009-2011 jyldarǵa josparlanǵan sot oqýy strate­gııa­sy­na saı,  halyqaralyq tájirıbeni zert­teýge arnalǵan kóptegen semınarlar men qajettilikterine oraı qashyq­tyq­tan oqytý kýrstaryn uıym­das­tyrý josparlanýda, sýdıalardy ta­ǵy­lymdamadan ótkizý merzimi uzar­tyl­dy.  Sýdıalyq kadrlardy irikteýdi jetildirýge baǵyttalǵan turaqty jumys júrgizilip, sýdıalyqqa úmit­ker­lerdiń taǵylymdamadan ótýine baı­lanysty talaptar kúsheıtildi. 2011 jyldyń sáýirinen bastap res­pýb­lıkalyq resmı basylymdarda, Joǵarǵy Sot veb-saıtynda jergilikti sottardyń tóraǵalary, alqa tór­aǵalaryna úmitkerler týraly aq­pa­rattar jarııalanyp keledi. Bola­shaq­ta sýdıalyqqa úmitkerlerdi negizinen ádil sot ınstıtýty túlekterinen irikteý josparlanyp otyrǵandyqtan, atal­mysh oqý ornynyń jumysyna barynsha kóńil bólinbek. Eń bastysy, sot óndirisin jetildirý ári ońtaılandyrý jumysy odan ári jalǵasyn taýyp, sýdıalar tara­py­nan oryn alatyn sarsańǵa salý, sot qateligi, sýdıalardyń óz­deri­niń zań buzýyna negiz bolatyn jaıttar jo­ıylady. Daýlardy she­shý­diń balama tásilderi, sonyń ishinde tatýlas­tyrý men medıasııa belsendi túrde qoldanysqa engiziledi.  Qujat aına­ly­myn qaǵaz túrinen elektrondyq nus­qaǵa aýystyrý bo­l­ashaq sot pro­sesiniń negizi bolýy tıis.  «Elek­tron­dyq úkimet» tehno­lo­gııalary sot jú­ıe­s­iniń qol jetimdiligi men ashyq­ty­ǵy úshin paı­dalanylýy qajet. Ústi­mizdegi jyl­dyń tamyzynan bastap «Medıasııa týraly» zańnyń kúshine enýi qara­pa­ıym daýlar boıynsha týyn­daı­tyn ister sanyn azaıtady dep kúti­lý­de. Sottardyń jáne sýdıa­lar­dyń jumysy boıynsha áleýmettik saýalnamalar ótkizý ádistemesi da­ıyn­da­lyp, ol júzege asady. Joǵarǵy Sot tarapynan jergilikti sottar qyz­metiniń tıimdiligin baǵalaýdy júr­gi­zý máselesi boıynsha jańa talaptar qoıylyp, tómen turǵan sot­tardyń q­a­te­lerin túzeýdiń tıimdiligin art­ty­rýǵa zor kóńil bólinip, bul apellıa­sııa­lyq jáne kassasııalyq sa­tyda­ǵy sottardyń jumysyn ja­ńa sapa­ly deńgeıge kóterýge múm­kindik bermek. Sottarda beınekonferens baıla­ny­sy, sot proses­teri­niń ún-beınesin jazý, aqparattyq anyqtama dúńgir­shek­teri qyzmet etý­de.  Buǵan qosa Joǵarǵy Sot «e-sot» atty jo­bany ja­saýda. Ekonomıkalyq sot­tarda elek­trondyq sot óndirisi tár­tibinde isterdi qaraýdy engizý josparlanýda. Aldaǵy ýaqytta elektron­dyq sot oty­rysy zalynyń qalypty úl­gisi ja­saqtalmaq. Sony­men qa­tar, joǵa­ry turǵan sot saty­laryna sha­ǵym­dar­dy elektrondyq formatta berý múmkindigi de qaras­tyrylýda. Sottardyń qyzmetin qamta­ma­syz etý  departamenti  sot júıe­sin­de aqparattyq tehnologııalardy qol­daný aıasyn keńeıtý tujy­rym­dama­syn daıyndaýdy qolǵa alady. Sóı­tip «Isterdi avtomatty túrde bólý», «ún-beınejazbany qoldaný arqyly qaralǵan isterdiń sany» sııaqty kórsetkishter jergilikti jáne basqa sottar qyzmetiniń tıimdiligin baǵa­laý­ǵa qosylady.   Bul oraıda sot­tar men sýdıalardy mamandandyrý jumysy odan ári jalǵaspaq. Má­sele ákimshilik ádilet júıesin ke­zeń-kezeńmen engizý, qylmystyq isterdi qaraıtyn, salyq jáne t.b. ma­mandandyrylǵan sottardy qurý tý­raly bolyp otyr. Bul halyqaralyq tájirıbege saı zaman talaby deıdi shyǵyp sóıleýshiler.   Qazirgi kúni res­pýblıkada mamandandyrylǵan aý­danaralyq ekonomıkalyq, qyl­mys­tyq, ákimshilik sottar, al Astana men Almaty qalalarynda jas­ós­pirimder isterin qaraıtyn maman­dan­dyrylǵan sottar tórelikti jú­ze­ge asyrýda. Barlyq aımaqtarda ıývenaldyq sottardy qurý máselesi de kún tártibinde tur. Al qarjy­lyq-ekonomıkalyq daýlar boıynsha mamandandyrý ózekti kúıinde qa­lyp otyr. Keńeste qazirgi kúngi sot qury­lymy tıisti deńgeıde tıimdi emes ekendigi de aıtyldy. Konstıtýsııamen jergilikti sottardyń qyzmetin qadaǵa­laý boıynsha bekitilgen min­det­tiń or­nyna Joǵarǵy Sot sot isteri boıyn­sha qadaǵalaýdy júzege asyrýmen aı­nalysyp ketken.  Osy­ǵan oraı, ob­lys­tyq sottarda eki sot satysynyń: apellıasııalyq – zańdy kúshine enbegen sheshimder men úkim­derge shaǵymdaný úshin, kassasııa­lyq – zańdy kúshine engen sot aktilerin qaıta qaraý úshin qurylýy jón deıdi. Sonymen qatar, isterdi birinshi satyly sottarǵa qaıta qa­raýǵa joldaýǵa tyıym salý usy­ny­lýda. Apellıasııalyq satyda isterdi qaraý sapasyn arttyrý úshin quqyq salalary boıynsha mamandan­dy­ryl­ǵan sot alqalaryn qurý qajet kóri­ne­di. Apellıasııalyq satydaǵy sot shy­ǵarǵan aktilerdiń jarııa­lan­ǵan kúnnen bastap zańdy kúshine enýi týraly zań normasy engizilýi tıis dedi sot ma­mandary.   Keńeste aıtylǵan osyndaı kúr­deli óz­g­e­ris­ter Joǵarǵy Sotqa jer­gilikti sot­tar­dyń qyzmetin qadaǵa­laý boıyn­sha óziniń konstıtýsııalyq ókilet­tik­terin tıimdi paıdalanýǵa múm­­kin­dik beredi dep kútilýde.   Sóı­tip, atal­ǵan keńeste aıtylǵan jaılardan baıqaǵanymyzdaı, sot qaýym­das­tyǵy halyqtyń sottarǵa degen senimin joǵarylatýǵa baǵyttalǵan El­ba­sy tarapynan qoıylyp otyr­ǵan bar­lyq mindetterdi oryndaýǵa kúsh sa­lyp jáne oǵan ózderiniń qaý­qary bar ekendigine kóz jetkizbek. Aleksandr TASBOLATOV.