Azamatty ardaqtaý, qalamgerdi qurmetteý úlgisindeı jınaq jaryq kórdi

Kórnekti qalamger, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Álibek ASQAROVTYŃ shyǵarmashylyǵy – qazirgi qazaq ádebıetiniń qymbat qazynasy, ulttyq sóz ónerindegi úzdik úlgilerdiń biri. «Folıant» baspasynan jańa ǵana jaryq kórgen «Altaı jyrshysy» atty jınaq osy oıdy oqyrman sanasyna ornyqtyra túsedi. Kitap jóninde onyń qurastyrýshysy Qýat BORASh bylaı deıdi: Muzart shyńdary myńjyldyq­tar­da muqalmaı, júzjyldyqtar­dyń jú­rek lúpilin úzbeı tyńdap kele jatqan О́r Altaı talaı-talaı tar­landy dúnıege ákelgeni jurt­shy­lyq­qa jaqsy málim. Sondyqtan Al­taı­dyń tulǵasy qansha­lyqty asqaq bolsa, qursaǵy da son­shalyqty qutty. Arǵysyn aıtpaǵannyń ózinde, kú­ni keshe qazaq ádebıetine Q.Ysqaq pen O.Bókeıdeı qarymdy qalamger­lerdi bergen asqarly Altaı edi. Sol Altaı alash jurtyna esh tary­lmastan Áli­bek Asqa­rovtaı qanyna sııa tamǵan tamasha sóz sheberin de tartý etti. Mundaı quby­lysqa qýanasyń da, marqaıasyń da. Álibek Asqarov – búginde áde­bı­e­ti­mizdiń kórnekti ókili, syrbaz da syr­shyl jazýshy, belgili qoǵam qaı­rat­keri. Ol shyǵarmashylyǵynyń shy­­ńynda tynystap, tumanyń tuny­ǵyndaı káýsar týyndylarymen oq­yr­manynyń rýhanı shólin qandyryp kele jatqan daryndy qalamgerler qatarynan. Altaıyn Alataýmen qaýysh­tyr­sam degen izgi nıetpen arý Almatyda shy­ǵar­mashylyq jolyn bastaǵan qalam ıesi búgingi О́r Altaıdaı óz bıigin som­daı­tynyn sezbegen de shy­ǵar dep oılaısyń. Osy kúngi tu­tas­taı «Áli­bek­tiń álemin» jasaý jo­lynda ol qanshama ter tókti, aıanbaı eńbek etti deseńshi?! Sol eńbegi oǵan tól ádebıetimizge sony tásil, tyń órnek ákeldirdi, ózine ǵana tán qaı­talanbas jazý stılin ornyq­tyrdy. Memlekettik syılyqtyń laýrea­ty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaı­rat­keri, búginde onnan astam kitap­tyń avto­ry Á.Asqarovtyń shyǵarma­shy­lyǵy týraly qazaqtyń neler bir aýzy dýaly jaq­sylary men jaı­sań­dary pikir bildiripti. Olar­dyń ishinde kórkem tildiń ab­yzdary, aqyn-jazý­shylar Q.Myrzalıev, Sh.Mur­taza, G.Belger, M.Álimbaev, áde­bıet zertteýshi akademıkter men ǵylym dok­tor­la­ry S.Qırabaev, Sh. Eleýkenov, B.Kári­baeva, Q.Ábdezuly, J.Áske­bek­qy­zy, akade­mık-fılosof­tar Á.Nysanbaev pen Ǵ.Esim, ta­rıh­shy B.Aıaǵan syndy soqtaly tul­ǵa­lar bar. Bári de kólemdi maqa­lalar jazypty, monografııalyq zertteýlerine arqaý etipti. Jazýshy shy­ǵar­malary jóninde tushymdy oı, jaq­sy pikir bildiripti. Jazýshy eń­bekteriniń kórkemdik ári mazmundyq qundy­lyq­taryna bári de joǵary baǵa berip, ortaq paıym jasapty. Mundaı zor baǵaǵa ıe bolý – qo­lyna qalam ustaǵan árbir qalam­gerdiń ar­many, mańdaıyna buıyrǵan sırek ba­qyt der edik. «Altaı jyrshysy» atty jı­naq­qa aǵa urpaqtyń osyndaı aıtýly ókil­derinen bastap, sońǵy kezde sóz óne­rinde sóreden kórinip júrgen jas býyn ǵalymdar men qalamgerlerdiń Álibek Asqarovtyń shyǵarmashylyǵy týraly jazǵan zertteý eńbekteri, maqala­la­ry men óleńderi, zııaly qaýym ókilderi men qarapaıym oqyr­man jurtshy­lyq­tyń jyly lebizderi toptastyryldy. Jınaqty qurastyrýda qalamger týyndylaryn izdep oqıtyn áde­bı­et­súıer qaýymǵa avtordyń azamat­tyq bolmysy men shyǵarmashylyq áleýetin kósheli oı ıeleriniń jeke kózqarasy men pikir-baılamdary ar­qyly tanys­ty­rýdy maqsat ettik. Sondaı-aq, bul kitap qazirgi qazaq ádebıetiniń ty­ny­syn tyńdap, ta­myr soǵysyn baǵamdap júrgen jas ǵalymdar men zertteý­shi­lerdiń ǵy­ly­mı izdenisteri úshin de qa­jet quralǵa aınalady degen oıdamyz. Bul oraıda kitapty paraqtar al­dynda onyń shyǵarmalaryna qa­tysty paryqty oılardyń bir pa­rasyna toq­talyp ótsek artyq bola qoımas. Máselen, Á.Asqarovtyń «О́r Altaı, men qaıteıin bıigińdi...» roma­ny jaı­yn­da zańǵar jazýshy­la­ry­myzdyń biri She­rhan Murtaza: «Lev Tols­toı­dyń «Qajymuratyndaǵy» so­qa jy­ryp ketken túıejapy­raq­tyń tamy­ryn­daı aý­yl­­dyń jany siri, tamyry tereńde, sony kórkem áde­bıetten kó­rem degen kisi osy kitapty oqysyn», dep oqyr­manǵa ba­ǵyt silteıdi. Akademık Serik Qı­rabaev: «Bul – bir ǵa­jaıyp lırı­kalyq hıkaıa, jup-jumsaq, móp-mól­dir, adamnyń sezimin, oıyn tereńnen qozǵap, quıylyp turǵan syr» ekenin búkpesiz jetkizedi. Al aıtýly ǵalym, qazaq zııalysynyń bilimdary Sherıazdan Eleýkenov: «О́r Altaı, men qaıteıin bıigińdi...» – táýel­sizdik ke­ze­ńi ádebıetiniń shuǵylaly shy­ǵar­masy» – degen salıqaly saraptama jasaıdy. Álibek Asqarov taqyrypty ıgerýdegi sheberligi men oqıǵany órbi­týdegi tyń órnegi arqyly keıingi jastardyń da rýhanı suranysynyń kiltin tap­qanyn aıta ketý kerek. Aıtalyq, jas ádebıet zertteýshisi Aıgúl Seıilova: «Táýelsizdik qolǵa tıip, qoǵamdyq qa­ty­nastar almas­qan­nan keıin ádebıet­shiler «aldanǵan urpaq, adasqan urpaq» jaıynda jıi-jıi aıtyp júrdi. Biraq ol má­selege bel sheship kirisken de, jazǵan da qalamger joq boldy. Osy tur­ǵy­dan kelgende jazýshy Álibek Asqarov ótken dáýirdiń qaltarysty sátte­rin ashyp kórsetken «Sosıalızm hı­kaıaty» povesi – tutas urpaqty aldaǵan, adastyrǵan Kim degen naqty suraqqa jaýap izdeýimen tyń dúnıe», degen toqtamǵa keledi. Mine, osylaısha jazýshy shyǵar­malary qos býynnyń rýhanı toqaı­la­sýyna jol salyp, úndestiktiń úz­ilmeıtin jibek jibin jalǵaýymen de qundy der edik. Sóz sońynda kitaptaǵy eki pikirdi qosa keltire ketkim bar. Onyń biri Áli­­bek Asqarovty azamat retinde, ekinshisi qalamger retinde tanytýǵa arnalǵan. _________________ Qýanysh SULTANOV, Parlament Senatynyń depýtaty, memleket qaıratkeri.

JAÝAPKERShILIGI  MOL AZAMAT

Álibek Asqarovtyń bir keremeti, ózi ne nársege bolsa da bilýge qushtar bop, árdaıym izdeniste júredi. Sodan keıin ne aıtsa da bilip aıtady, ne jazsa da bilip jazady. О́zi bilip, kóńilge túımegen dúnıege eshqashan jýymaıdy. Sonymen birge, Áli­bektiń taǵy bir ǵajaby – óte jaýapkershiligi jo­ǵary adam. Álibekke aıtqan sharýań aıaqsyz qal­maıdy, ýáde etilgen dúnıe umytylyp ketpeıdi. Bylaısha aıtqanda, Álekeń – ishki jaýapkershiligi óte joǵary azamat. Zamandas, qalamdas inimiz týraly odan ári aıtar bolsaq, Álibek – minezge baı jigit. Álibek Asqarov sııaqty jigitterdi qazyna dep esepteýimiz kerek. Ol kim kóringenmen til tabysa berýdiń jolyn izdemeıdi. Ol óziniń minezimen ár túrli harakterli adamdarmen de, ár túrli qarama-qaıshylyqty júrgen adamdarmen de sóılesýge qabileti jetedi. Memlekettik qyzmetkerlerdiń barlyǵy Áli­bek­teı taza, Álibekteı jaýapkershilikti, Áli­bek­­teı ózin-ózi mindetteýshi jáne bastaǵan nársesin aıa­ǵyna deıin jetkizetin tııanaqty jigitter bolsa, kóp nársede alǵa qaraı damyp otyrar edik dep oılaımyn. * * * Saýytbek ABDRAHMANOV, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.

SAFARI  JANRYNYŃ IZAShARY

Ádebıette ne kóp, qıyndyq kóp. Oǵan kelý qıyn, or­ny­ǵyp qalý odan qıyn, oıyp oryn alý odan da qıyn. Al ádebıette belgili bir baǵyttyń basynda turý, sol baǵytty arnaǵa aınaldyrý, janr retinde turaqtandyrý tipti qııamet-qaıym. Álibek Asqarovtyń mańdaıyna qazaq sóz ónerinde safarı janrynyń izashary bolý jaýapkershiligi júkteldi, osy baqyt qalamgerlik taǵdyryna buıyrdy. Qazaqtyń kádimgi «sapar» sózimen astasyp jatqan, arab­tyń «safarynan» shyqqan bul uǵym búginde búkil álemde jańa ádebıet ómirge alyp kelgen sony janr kúıinde, tyń termın túrinde qabyldanǵan. E.Hemıngýeı, X.Makkoı, Dj.Adamson, t.b. qalamgerlerdiń tunyp turǵan taza da taǵy tabıǵattyń qoınaý-qoınaýyna tikeleı ózi baryp, bárin óz kózimen kórip, óz tanym-túısigimen aq qaǵazdyń betine tó­gil­dirip túsirgen tamasha jazba­la­rynan keıin osy jańa janrǵa aldymen qalam tartqan Á.Asqarovtyń «Kókkól», «Shyn­dyǵataı», «Muztaý», «Shabanbaı» syndy dúnıeleri jyl ót­ken saıyn Tabıǵat-ana­myzdan alystatyp, janymyzdy jú­de­tip bara jatqan myna jahandaný dáýirinde aıryqsha aıaýly. Bul týyndylar qazaq qalamgerleriniń ómirdi tanyp-bilýi álemdik sóz óneri ókilderiniń úırenerlik úzdik úlgileri arna­­syn­da damýǵa aýysqanynyń aıshyqty aıǵaǵy retinde de qymbat.