Azap tartqan úsh ana

«ALJIR» – oryssha «Akmolınskıı lager jen ızmennıkov rodıny», qazaqsha «Otanyn satqandar áıelderiniń Aqmola lageri» dep atalady. Bul Qaraǵandy lageriniń – Karlagtyń derbes bólimshesi retinde qýǵyn-súrginniń óristegen kezinde 1938 jyly 6 qańtarda qurylǵan. Karlag boıynsha sondaı áıelderdiń sany 12 myńnan asyp túsken. Solardyń ishinde «ALJIR» lagerinde ólmestiń kúnin keshkender de az emes. Táýelsizdikke qol jetkeli beri mundaı derekter jarııalanyp, aqıqatyn anyqtap júrmiz. Lagerde azapty kún keshken ana­lardy bilgen saıyn et júregiń eljirep, ózegiń órtenbeı tura almaısyń. О́zim biraz zerttep, taǵdyrlarymen óte-móte tany­syp, maqalalar, kitaptarymdy jazǵan úsh arystyń – S.Seı­fýllınniń, B.Maılınniń, I.Jan­súgirovtiń zaıyptary Gúlbaram, Gúljamal, Fatımanyń erlerin «halyq jaýy» degen jalǵan jalamen qurbandyqqa shalǵannan keıingi kúı-jaıyn arnaıy saralaýdy maqsat ettim. Úsheýine kóńil bólýimniń sebebi Sáken, Beıimbet, Ilııastyń dostyǵy adam tańdanarlyq. Sol jóninde «Úsh dos» degen maqala jazyp, «Egemen Qazaqstan» gazetine (2004 jyl, 5 qazan) jarııa­lattym. Úsheýiniń zaıyptary týraly derekter jınap, jazý­dyń sáti endi keldi. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan­dar­dyń basynan keshkenderin aıta berse, «Myń bir túnnen» kem bolmas edi. Alaıda, aıtýy­myz, jazýymyz kerek. Tarıhy­myzdyń zorlyq-zobalań tustary da ur­paqtan-urpaqqa jetýi tıis. Bilý úshin, sabaq alý úshin kerek. Qýǵyn-súrginge ushyraǵandar jóninde dáıekti zertteýler júr­gizip, gazetterge kóptegen maqa­lalar jarııalatqan tarıh ǵy­lym­­darynyń doktory, professor Tileý Kólbaı kóbine naqty derekterge súıenip otyrdy. «ALJIR»-de azap shekken analar» atty qundy maqalasynda «halyq jaýlarynyń» áıelderi delingenderdiń ishinde atylǵan­dar bolǵanyna da nazar aýdar­ǵan. Talapker, isker, qabiletti Shahzada Shonanova 1938 jyl­dyń 9 naý­ryzynda erinen soń on kún­nen keıin Almaty túrmesinde atylypty. Al jubaıy Teljan Shonanov – jan-jaqty tereń bilikti ǵalym, jazýshy edi. Basqa­lar sııaqty ol 1937 jyly tut­qyndalyp, 1938 jylǵy 27 aqpan­da bir top azamattarmen birge atyldy. Basqa da derekter keltirildi. Qara sýyq kezinde bir buzaý ólip qalǵan. Sol úshin úsh áıeldi atyp tastaǵan. Al Kıra Nurmaǵanbetova degen áıeldi kúzetshiniń eskertýin estimeı qalǵany úshin atyp jiberipti. Sonymen úsh arystyń áıel­deri týraly áńgimeleıik. S.Seıfýllın 1938 jylǵy 25 qańtarda atyldy. Bul kúngi oqqa baılan­ǵandardyń sany – 37. B.Maılın men I.Jansúgirovtiń atylǵan kúni 26 aqpan, bul kúni 39 adam qurban bolǵan. Osydan keıin úsh arystyń zaıyptaryna zobalań bastaldy. S.Seıfýllın ómiri men shy­ǵar­mashylyǵyn uzaq ýaqyt sa­ryla zerttep, birneshe kitap shyǵarǵan, kóptegen maqalalar jazǵan asa bilimpaz da eńbekqor ǵalym T.Kákishev Gúlbaram tý­raly da derekter keltirip otyr­dy. Onyń «Qazaqstan jarshysy» atty gazette jarııalanǵan «Sá­kenniń soty» degen kólemdi maqalasynda (1994 jyl, 29 sáýir, 3-4 mamyr) Gúlbaram­nyń kózinshe NKVD qyzmetker­leriniń tintý júrgizip, Sákenniń orden, partbılet, profbılet, 58 kita­byn, 14 býma qoljazbasyn, tapan­shasyn, avtomashınasyn, 4500 rýbl aqshasyn, taǵy basqa zattaryn hattap alyp ketkenin derekti negizde kórsetken. Bul jónindegi protokolǵa qol qoı­dyryp, kóshirmesin Gúlbaramǵa qaldyrǵan. Qaırat kórsete almaǵan ǵoı. Biraq, jany shyr­qyrap turǵanynda sóz joq. «Halyq jaýlarynyń» áıelde­riniń qaı-qaısysy bolmasyn, kórgen kúni sol boldy. Ǵalym T.Kákishev «Asyl jar» degen arnaıy maqala ja­zyp, Gúlbaram týraly tarqata biraz syrdy ashyp berdi. («Qazaq ádebıeti», 1974 jyl, 31 mamyr). Gúlbaramdy birden Sákenniń «abzal jary» degen. S.Seı­fýllınniń 80 jyldyǵyna oraı Gúlbaram estelik jazyp berýin ótinipti Tursekeńnen. 1973 jy­ly «Molodaıa gvardııa» baspasy­nan «Tamasha adamdar ómiri» serııasy boıynsha T.Kákishevtiń «Sáken Seıfýllın» kitabynyń shyqqa­nyn Gúlbaram bilgen eken. Soǵan rıza bolǵan Gúl­baram ony úıine shaqyryp: «Sákendi zerttep júrsiń ǵoı. Kóp rahmet, bári de biz úshin emes, el úshin ǵoı. Senen jasyrǵandarym bar edi, búgin sol «syrlarymdy» asha­ıyn dep shaqyrdym, – dep bir býma qaǵazyn kórsetedi. Ol Sákenniń ózine jazǵan hattary bolyp shyqty. О́zi oqyp, al Tursekeń dápterine kóshirip jazyp oty­rypty. Sol hattar týraly jaz­ǵanynan keıbir tustaryn ǵana keltirip, taǵy bir eske salsaq artyq bolmas. Gúlbaram men Sáken Qy­zyljar qalasynda tanysypty. Gúlbaram sovet-partııa mektebinde oqyp júrgen. Hat jazysyp turǵan ekeýi. 1926 jylǵy 27 qazanda jazǵan hatynda Sáken: «Súıikti qaryn­dasym Gúlbaram!» dep bastap, óziniń jaıyn jazypty. Aqyry túsinistikpen ekeýi qosylyp, otaý tikken. Sáken saparlap júrgende hat jazyp turǵan. Taǵy bir jumys saparymen Sáken Úrjar jaqqa ketkende Gúlbaram Máskeýge oqýǵa ketedi. Qolynda bir jasar tuńǵyshy Laýra bar. Qyzyl professýra ınstıtýtynda oqıtyn S.Muqa­novtyń úıinde turady. Sábeńniń zaıyby Márııam da sonda. Amal ne Laýrasy syrqattanyp qaıtys bolady. Qabyrǵasyna qatty batqan bul jaǵdaıdy jubatý, oqymaq oıyn qoldaý, qarajat jiberip kómektesý, densaýlyǵyńdy saqta degen aqyl berý sııaqty qamqorlyq sezimin bildirip Sáken­niń hat jazýy jeńil­detkendeı edi. Áıtkenmen rabfakta, stenografıster kýrsynda oqyp elge oralǵanda ekeýiniń arasynda azdaǵan arazdyq bolsa da, birin-biri túsinip, bir shańyraqta turyp jatty. Sodan «1937 jyldyń 24 sentıabrine deıin kirbiń qabaq bolǵan kezimiz joq» dep túıindepti Gúlbaram. Dál sol kúni adal jar bola bilgen S.Seıfýllın «halyq jaýy» delinip túrmege otyrǵy­zyldy. Endi Gúl­baramnyń kúni ne bolady? Onyń ústine 1936 jyly týǵan aıaýly uly eki jas shama­syndaǵy Aıan 1938 jyly Qara­ǵandyda jer aýyp bara jatqanynda Kókshetaý qalasynda qaıtys bolǵan. «Jaý semıasy» atanyp, ózi de aıdaýǵa túsken Gúlbaram bostan­dyqqa bosatylyp shyqqannan keıin, 1964 jyly S.Seıfýllınniń 70 jyldyǵy atalyp jatqanda «Par­tııa­ǵa rahmet!» degen esteliginde («Qazaq ádebıeti» gazeti, 1964 jyl, 23 mamyr) «Aıaýly azamatymdy, máńgilik jarymdy, asyl ary­symdy ashyq túrde aýyzǵa alyp, tebirene tolqyr kún týǵanyna shúkirshilik!» dep tolǵana jazdy. Sákenge degen eljiregen júrek sezimin ańǵa­ra­syń. Oǵan deıin ózi qýǵyn-súrginde júrgende atyn da aıt­qyz­baıdy eken. Soǵan qaramaı, qansha qan jutyp júrse de, Sákenniń qaǵazdary, hattary ǵana emes, úı-ishinde ustap-tutqan bu­ıym­daryna sheıin, tipti kıimderine deıin qo­lynda saqtaı bilgeni ári batyldyq, ári adaldyq belgisi emes pe? Buryn onyń esimin Gúlbahram nemese Kúlbárám degenin kórgen­biz. Biraq álgi esteliginiń sońyna «Gúl­baram Seıfýllına» dep jazypty. Endeshe durysy osy dep bilip, maqalamyzda sol atyn aldyq. Ony biletin I.Jansúgi­rovtiń qyzy Úmit te jazǵan esteliginde Gúlbaram degen. Sákendi úıine eki adam kelip, alyp ketkeni qyrkúıektiń aıaǵy ekeni Gúlbaramnyń esinde qalypty. Qoryqqan Aıan Sákenniń moınyna jabysyp alyp, baqyra jylaǵan, al Gúlbaramnyń aıaqtary qalty­rap, qor­qynysh bılegen. Tintý de júr­gizilgen. Sáken keterde Aıandy berip, ony qara degendeı Gúlba­ramǵa ıek qaqqan. Ony alyp ketkennen keıin úıdiń ishi qulazyp, ekeýi jetimsirep qaldy. Mundaı qasiretti eshkimniń basyna bermesin deńiz. Gúlbaramnyń uzyn, qalyń qara shashy Sákenge qatty unaǵan. Ási­rese, ony órip otyrǵanyna súısine qaraıdy eken. О́ziniń erin qorǵaý úshin esh áreket jasamaǵanyna, ashý-yzasy kelip, qaıshy alady da, shashyn qıyp tastaıdy. Al kóreri alda edi. Birneshe kúnnen keıin bir adamdar kelip, páterin bosatýdy talap etedi. Kóp keshikpeı munda kiretin kisi kelip úı jıhazdaryn, ydys-aıaq, kıim, kitap-qaǵazdardy, gazet tigindilerin, qujattardy syrtqa aı-shaı joq shyǵaryp tastaıdy. Dár­mensiz ana sábıimen dalada qalady. Úıge kirgen álgi adamnyń Sákenniń qolastynda istegenin bilgen, biraq tis jaryp sóz aıta almapty. Qandaı qorlyq deseńshi. Barar jer, basar taý qalmady. Kesheden beri bir arba jaldap, keıbir ydys-aıaq, kıim-keshek, tósek-oryn salyp alyp, bir tanys kempiriniń úıine keledi. Qudaıǵa qaraǵan adam eken, kirgizip alady. Endi Sákendi izdeıdi. О́zi sııaq­ty, áıelder tolyp júr. Qabaqtary qars jabylǵan kúzetshiler ońdy jaýap ta bermeıdi. Gúlbaramnyń aıtýynsha bir-aq ret, 1938 jylǵy 8 aqpanda, tórt jarym aıdan keıin Sákenmen qarakóleńke bólmede kezdestiredi. Bozarǵan júzin, túsiń­kiregen jaqtaryn, sóngen kózqara­syn, bir-jar sózin estip, kórgennen keıin Gúlbaram shoshyna esi aýys­qan joq pa dep oılaıdy. Budan soń Sákendi kóre alǵan joq. Al kóp keshikpeı onyń atyl­ǵanyn estıdi. Qaıǵy-qasiret qabyr­ǵasyn qansha qaıyrsa da, Sákenniń súıikti uly Aıandy ósirip jetkizý maqsaty edi. Onysy da oryndalmady. 1938 jylǵy 25 aqpannan 13 naýryz aralyǵynda jappaı atý saıabyrsyǵan sııaqty bolǵanda «ha­lyq jaýlarynyń» áıelderin lagerlerge aıdaıdy eken degen sóz taraıdy. Ol sóz shyn bolyp shy­ǵyp, bul qaskóılik is qolǵa alyn­dy. Keıbireýlerin áketip jatty. Al Gúlbaramǵa bir mılısıoner kelip: «Sen on bes kúnniń ishinde ketýiń kerek. Aqmola janynda kolonııa bar, soǵan ketesiń. Mine qujat, barǵannan keıin habarlaısyń bizge. Ketpeseń nemese qashsań sot­taıdy», dep dikeńdeıdi. Amal joq, Aıanyn alyp jolǵa shyǵady. Aq­molaǵa, Novosibir, Petropavl, Kók­shetaý arqyly ǵana jete alasyń. Jolda Aıan aýyrady. Jeıtin tamaq, emge qoldanatyn dári-dármek joq. Aman saqtaımyn dep qansha arpalyssa da nátıje bolmaı, onyń kirpigi ǵana jybyrlap, denesi dirildeı bergende Gúlbaram: «Ittiń kúshigi Ejov, sen úsh márte domalap jat molańda! Qarǵys atsyn senderdi qanypezerler!» dep jany shyryldap ketipti. Endi qaıtsin, sońǵy úmiti de úzildi. Biraq, Kókshetaýda túsip, sol jerdiń beıitine quran-qatymyn shyǵartyp, dástúr boıynsha Aıanyn jer qoı­nyna beredi. Qatygez ómir me, joq qatygezdikti týǵyzǵan adamdar ma? Gúlbaram endi ne isteýi tıis? Sákenniń qaıda jerlengenin de bilmeıdi. Sharshap-shaldyǵyp, jan júregi astan-kesten, kóńili qula­zyp kele jatsa da, betinen qaıtpaı Aqmolaǵa jetedi. Týra mılısııaǵa barady. Ony lagerdiń 29-shy núk­tesine jetkizip, ol sondaǵy áıel­derdiń qataryna qosylady. Olar qoı baǵady, sıyr saýady, jer jyrtyp, tuqym sebedi, shóp shaba­dy, aryqtardy tazalaıtyn bolǵan. Sol ortada aqyryna deıin jadap-júdep júrip, aman-esen bosap shyqty. Endi S.Seıfýllınniń kim ekendigin jurtqa taratý úshin kezdesýlerge qatysyp, estelikterin aıtyp júrdi. Ol týraly jazǵa­nymyzda solar negizge alyndy. Gúljamaldyń taǵdyry da jeńil bola qoıǵan joq. 19 jyl Beıimbetke adal jar, senimdi serik bola bilgen onyń da kórgen taýqymeti jeterlik. Bala kezinen jetimdikti, neshebir taýqymetti kórip ósken Beıimbet osy Gúl­jamalǵa úılengende qalyń bere almaı úsh jyl júrip alǵan edi. Ákesi qaıyrymdy eken, «maly qurysyn, qalyńdyǵyn kelip alyp ketsin» degen habar bergizedi Beıimbetke. Sóıtip, qosylǵan ekeýi birte-birte úı qurap, balaly-sha­ǵaly bolyp, el qatarly ómir súrip jatqanda, tóbeden jaı túskendeı qasiret keldi. Jazýshy, jýrnalıst ataǵy keń tarap, jurttyń qumarta oqıtyn shyǵarmalar jazyp, «Bı aǵa» dep eli tóbesine kótergen B.Maılındi 1937 jylǵy 4 qazannyń keshinde túrmege áketedi. Beıimbet­tiń jasy 43-tiń, Gúljamaldyń jasy 37-niń ústinde edi. Baqytty kúnder kózden bul-bul ushyp ketkendeı kezeń týdy. Buryn túrme degendi bilmeıtin Gúljamal endi onda kúnde baratyn boldy. Kórsetpeı, jolyqtyrmaı áýrege salady. Eki aı shamasy ótkende kezdestirdi-aý. Beıimbettiń ústi-basyn, bet-júzin kórip shoshyp ketedi. Alqa-salqa, túri júdeý, júzi synyq, shashyn taqyrlap alyp tastaǵan, tisin syndyrǵan. Ishteı kúńirenip, syrttaı sarylyp qaıt­ty. Budan keıin qansha barsa da jolyqtyrmaı qoıdy. Barǵan saıyn otbasyna qorqynysh, úreı tústi. Bala-shaǵa bordaı egilip, botadaı bozdaıdy. Gúljamal kórer tańdy kózimen atyryp júrdi. Turmys-jaǵdaı aýyrlaı berdi. Azyp-tozýǵa aınaldy. Tórt aıdan assa da Gúljamal esh habar bile almaıdy. Taǵy da túrmege keledi. Qaqpa aldynda: «A, qudaı, Beıimbetpen kezdestire gór», dep tileý tilep turǵanda esikti syqyrlatyp ashyp shyqqan konvoı bir qushaq kıim-keshek ákelip: «Kúıeýińizdiń kıim-keshegi», – dep Gúljamaldyń qolyna ustata beredi. Bir sumdyqtyń bolǵanyn sezip, Beıimbettiń bar-joǵyn suramaq edi, konvoı keri ketedi. Boda-bodasy shyǵyp, ańyrap qaıtqan Gúljamal­dyń túrmege sol barǵan kúni 1938 jylǵy 27 aqpan eken. Al B.Maılın budan bir kún buryn atylǵan. «Jyǵylǵanǵa judyryq» degendeı, jylaýmen kún artynan kún ótkizip, del-sal jaǵdaıda júrgen Gúljamaldy da aı jarymnan keıin tutqyndaıdy. Qoıatyn aıyby: «Ha­lyq jaýynyń áıeli». Qandaı adam mundaı qasiretti kótere alady? Júregi qalaı jarylyp ketpegen? Beıimbet aıtqandaı myqty eken; áskerı kıim kıip kelgen eki adamǵa: «Sender bunymen Beıimbetti ólti­re almaısyńdar, onyń ornyna erteń taǵy bes Maılın erjetedi», – depti tútigip, bulqan-talqan bolyp. Eki adam súıreı-múıreı «qara quzǵyn» máshınesimen alyp ketedi. Al balalaryn basqa kólikke otyrǵy­zady. Osylaısha ónegeli, berekeli otbasynyń oshaǵy orta­syna túsi­rilip, toz-tozy shyǵarylady. Gúljamal jubaıy amanat etken eki tapsyrmasyn oryndaı almady. Biri – qoljazbalarymdy saqta, ekinshisi – balalarǵa ıe bol dep edi. Zulmat zaman oryndaýǵa múmkin­shilik bermedi. B.Maılınniń bar­lyq kitaptaryn kámpeskelep alyp ketti. Gúljamaldyń ózin túrmege tyqty. Ol RSFSR Qylmystyq kodek­siniń 58-shi baby boıynsha segiz jylǵa kesilip, etappen aıdalyp, ALJIR-diń Kýpko degen lagerinen bir-aq shyǵady. Munda ózi sııaqty basqa da áıeldermen birge adam tózgisiz jaǵdaıda júrip, «jazasyn» tolyq ótegen. Al B.Maılınniń balalary áke­den ólideı, shesheden tirideı aıyrylyp qalǵan. Mereke, Raýza, Edil degen balalaryn panasyz balalardy qabyldaý úıine, eń kishi Gúlsimdi bóbekter úıine ótkizipti. Sonymen Gúljamaldyń tut­qyn­­dalǵan kúni – 1938 jylǵy 13 sáýir, ıaǵnı Beıimbettiń túrmege túskenine – 189, atylǵanyna 46 kún ótken kez. «ALJIR»-diń 26-shy núktesi­niń eń negizgi bólimshesi «Býrma» dep atalǵan. Osy jerden jan-jaǵyna shaǵyn mekenderinde S.Seıfýllınniń zaıyby Gúlbaram, A.Baıtursynovtyń – Badrısafa, S.Meńdeshevtiń – Rázııa, S.Esqa­raevtyń – Márııa, I.Qabylovtyń – Aısha, S.Sadýaqasovtyń – Elızaveta, T.Rysqulovtyń – Ázıza, T.Júr­genovtiń – Dámesh, U.Qulym­betovtiń Áıish atty zaıyptary qaıratker azamattarynan bir, bala-shaǵalarynan eki aıyrylyp, azaly kúnderin ótkizip, mal baqqandary, basqa jumystar istegeni ishi-baýy­ryńdy astań-kesteń etedi. Gúljamaldyń turǵan shaǵyn jurty «Kýpka» atalǵan. Sol jerdi izdep baryp, óz kózimen kórgen jýrnalıst Q.Ahmetov «qoı qora­synyń, jer tólesiniń oryndary jermen jeksen bolyp ketken... Taspen shegendelgen qudyq jarty­laı ǵana kómilipti. Kúl úıindisiniń kólemi ájeptáýir» – dep súreńsiz ómirin «Qupııanyń kilti kimde?» degen maqalasynda jazǵan edi. («Qazaq ádebıeti» gazeti, 1999 jyl, 22 qańtar). Munda Gúljamal qoı baqty, lager basshylarynyń, kúzetshiler­diń qorlaýyn da kórdi. Birde qanypezer qaraýyldyń qol sal­ǵany, tómpesh­tep urǵany, qoı qoranyń aýzyn­daǵy dińgekke baılap qoıǵany ashyn­dyrǵany sonsha, Gúljamal qarsy turyp betin qaıtarady. О́kimet tutqyn áıelderdiń jaǵdaıyn, kúızelip júrgenin elep-eskermek túgili onan ári turmys­tyq jáne moraldyq jáıin adam aıtqysyz aýyrlatqan. Bastaryna iletin oramaldaryna, qol jeńde­rine, arqalaryna túrmedegi nómir­lerin jazyp, ilip, tigip qoıý qorlaý emes pe. Negizi jasaıtyn ju­mystary – mal baǵý. Oǵan bá­riniń ıkemi kele bermeıdi. Baqy­laý­shylar men bastyqtarynyń qatal­dyqtaryna qarsylyq bildirip, aıbat kórsetýshiler de bolmaı qalǵan joq. Taǵy birde lagerdiń erekshe bólim bastyǵy Mıshın degen Gúljamaldy balaǵattap urys­qan. Gúljamal ustamdy, sabyrly, shydamdy bolsa da, janyn kúı­dirgenge kúıingeni sonsha, qolyn­daǵy aıyr ashasyn alyp: «Seniń mundaı qorlyǵyńdy estigenshe, seni de, ózimdi de óltiremin. Kúıeýimdi qurttyńdar, bes balam­dy jetim qaldyrdyńdar, endi maǵan mundaı ómirdiń keregi de joq!» dep álgige umtylǵan eken. Sory qaınaǵanda úlken qaıǵy tústi basyna. Tórt jyl boıy baqqan maldan birde-bir tuıaq shyǵyn qylmaı júr edi, bir kúni elý qoıdy joǵaltyp aldy. Sor­laǵanǵa taıaq tıe beretini nesi eken deısiń. Qańtar aıynyń qaqaǵan aıazynda qalaı aıyrylyp qalǵanyn bilmeıdi. Izdep barmaǵan jeri, baspaǵan taýy joq. Taba almaıdy. Sodan bir aýyldyń azamattary janashyrlyq jasap, jer qal­dyrmaı izdep taýyp beripti. Ishi-baýyry ezilip, jany odan ármen kúızelgen oǵan lager bastyǵy­nyń: «Seniń kúıeýiń jaý, sen de jaýlyq istediń... úsh kún berem, qoıdy taýyp qosasyń, áıtpese, óz obalyń ózińe. Burynǵy jazańa taǵy segiz jyl qosylady!» – dep ákireńdeýi de ótip ketti, bir jerde súıegim qýrap qalatyn shyǵar dep te oılady. Shúkir, áıteýir, ta­byldy-aý. Qysqa qaıyrsaq, kórmegeni joq. Sonymen merzimin ótep, bos­tandyqqa shyqty-aý. Osyǵan baı­lanysty notarıýs rastaǵan qujat qolymyzda saqtaýly. Onda Qazaq SSR Joǵarǵy sotynyń qylmystyq is boıynsha sot kollegııasynyń 1957 jylǵy 28 maýsym kúni shy­ǵarǵan sheshimi keltiriledi. Ol 1938 jylǵy 21 shildedegi G.Maılına jónindegi sot sheshiminiń kúshi joıylǵandyǵyn, qylmystyq is-quramy joq dep taýyp aqtal­ǵandyǵyn bildiredi. Bosanyp shyqqan soń Gúljamal tarydaı shashylǵan balalaryn izdep, jınastyrady. Turý úshin Almatyǵa kóship keldi. Áýkeni ǵana tabylmady. Ol «halyq jaýynyń balasy» retinde aıyp batalo­nynyń quramynda maıdanǵa attan­dyrylyp, sodan tiri oralmady. 1965 jyly B.Maılınniń 70 jyldyǵyna baılanysty ulan-asyr toıdy kórip júregi jarylardaı qýandy. «Jany jibek edi» degen esteligin jarııalatty. Tek 80 jyl­dyǵyna jete almady, 74 jasynda dúnıe saldy. 28 jylǵy óksigin basyp, halyqqa rıza bolyp, naǵyz analyq rýhyn ala ketti. Urpaqtary bar artynda qalǵan. I.Jansúgirovtiń zaıyby Fatıma batyldaý da tapqyr bolǵan kórinedi. Sonyń bir mysalyn ǵalym T.Kólbaı joǵarydaǵy maqa­la­synda: «Ilııas Jansú­girov­tiń uly Bolattyń ómiriniń saqtalýy kisi tańdanarlyq. Qoly­nan tirideı alatyn bolǵan soń Fatıma apaı NKVD qyzmetkerlerine: «Odan da óz balamdy óz qolymmen ólti­reıin!» – dep balǵa alyp, ses kórsetken! Anasynyń naǵyz erli­giniń arqasynda Bolat Jansúgirov NKVD balalarynyń qataryna alynbady, biraq HH sezge deıin «halyq jaýynyń balasy» bolyp keldi» – dep jazdy. Ilııas pen Fatımanyń Úmit, Ilfa atty qyzdary men Bolat degen uly boldy. Balalary jas bolǵanyna qaramaı, oǵan da aıaý­shylyq kórsetilmedi. Ilııaspen ekeýi 1932 jyly otasqan. Nebári bes-aq jyl ýaqyt ótti. Burynǵy kúıeýi B.Súleev te jalamen qýǵyndalǵan. Endi Ilııas ta túrmege túsip, Fatıma taǵy da ańyrap qaldy. Biraq eti tiri, oqyp kóz ashqan, sol kezdegi aıtýly qyzmetterde istep ysylǵan ol endigi ómirin kúresýmen ótkizdi. Ilııaspen ekeýi­niń jazysqan hattaryn oqysańyz arasyndaǵy shynaıy mahabbat sezimin kóresiń. Amal qansha, ol qyzyq uzaǵynan bolmady. «Seni saǵynam, seni oılaımyn» dep Ilııas aǵynan jarylsa, «Ilııasym... Saǵynǵan Fatımań» – dep Fatıma júrek sózin arnaıdy eken. Sol qyzyq ómirdiń shyrqyn buzyp, astan-kesteńin shyǵardy-aý. Bárine tózýge de, kúresýge de týra keldi. Aqyn inimiz Amanhan Álim «О́lmes ómir, óshpes ǵumyr» degen maqalasynda («Qazaq ádebıeti», 1999 jyl, 22 qańtar) «Kórikti, aqyldy, saýatty, kókirek kózi ashyq, kóp qatar­larynan kósh ilgeri oza týǵan, onyń ústine qudaı qosqan qo­saqtary birinen soń biri ustalyp, olardyń artynda qalǵan bala-shaǵa tárbıesi qına­ǵan Anany kóz aldyńyzǵa keltirip kórińizshi. Bolmasa, ózi­ńizdi sonyń ornyna qoıyńyz­shy. Bul alyp-qashty, «sýyq ta pyshaq kesti ósekke qımaıtyn iri tulǵa» dep jazǵan. Amanhan­nyń sózinde úlken shyndyq bar. B.Maılın jóninde zertteý júr­giz­gende, onyń dosy Ilııas­tiń da, Fatımanyń taǵdy­ryna baı­lanysty kóptegen derekter men qujattardy kórgenimde sondaı oı uıalap edi. Iá, basyna kún týǵanda joǵa­rydaǵy qasıetteri kúsh-qýat bergen shyǵar, qaısarlyq kór­setti, júnjip ketpedi, esinen aıyryl­mady. Keıin «ótken ómi­rim – sonshama maǵynaly, baı ómir» dep jazyp, renish etpegen. Onyń biri – qosaqta­rynyń qoljazba­laryn saqtap, muraǵat­qa ótkizýi bolsa, endi biri olardyń urpaq­taryn tozdy­ryp jibermeı, tárbıelep jetkizýi. Sondyqtan ol baqytty. Jeti balaǵa ana bolyp, aınala ýshy­ǵyp turǵan zamanda olardy ósirip shyǵarýy ońaı bolmaǵany túsinikti. Basqa áıelder sııaqty lagerge aıdalmasa da onyń kórgeni de ondaǵydan kem boldy deı almaımyz. Fatıma Ǵabıtovanyń taǵdy­ry da kúrdeli boldy. Aldaý, tergeý, aıdaý, ósek-aıań, aıaqtan shalý sııaqty aramzalyqqa moıy­maǵan jan. Mura etip ja­zyp qaldyryp ketken «О́rteń­de óngen gúl» atty kitabyn oqy­sańyz, san syrly, kóp qyrly ómirdiń qupııasyna qanyǵasyz. Neshe túrli bezbúırekter bol­ǵanyna tań qalýdyń jóni joq. Soǵan Fatımanyń myna sózi dálel: «Ilııas alynysymen M. meniń páterime kóship keldi. Tórt bólmeli páterimniń úsh bólme­sinde ol, bir bólmesinde 4 balamen, aýrý anammen men qaldym. Kúnde M. «kvartı­ra­nyń orderi mende, basqa jaqqa kóshińder» deıtin boldy... M-dan: «Men bosanyp, týyt­hanadan qaıtqan­sha balalarym osy bir bólmede otyra tursyn. Bolnısadan kelisimen bir jerge kóshermiz, tileýiń bersin, M!» dedim. Sonda ol: «Sizdiń balalar men bizdiń balalar bir esikten qalaı kirip-shyǵyp júre­di?» dep betime ejireıe qarady. Áne, sol kúni Odaqtyń júk tasıtyn mashına­symen Gúl­jamaldyń aýyz úıine kóshirip tastady. (Gúljamal Beıimbettiń áıeli). «Aýyz úıge ózimiz alty jan eptep syısaq ta, júgimiz syımady. Zattary­myz dalada shashylyp qaldy» – dep jazǵan esteligi teperishtiń bastalýyn bildiredi. Bir sebebi bolǵan shyǵar, bezbúırek M-nyń atyn atamapty. Eńirep qalǵan anaǵa bul da bir soqqy. Taǵy tyńdap kóreıik Fatı­many: «Qandy marttan soń» qahar­ly aprel keldi. Kúnde qut ushyrarlyq jańa habar. NKVD-niń esigin qurǵatpaımyz. K-nyń (kamera) ishinde erimizben kóris­tirýin surap S-ge (tergeýshi) habarlasamyz... «Qatyn­da­­ryn da aıdaıdy eken, bala­laryn balalar úıine alady eken» degen habar záremizdi aldy... Apreldiń sońǵy kúnde­rinde S-tel (tergeýshi) erimizben kóristirýden bas tartty. «Erińiz meniń qarama­ǵymnan ketti, endi maǵan habar­las­pańyz», dedi. Jáne sol kúni meniń ózimdi ustaýǵa eki orys, bir marja keldi. Qyzyl vagonnan qoryqqanymnan úsh balam­dy ózimniń týyp-ósken qalam Qapalǵa jiberip edim. Ol balalarǵa bas-kóz bolyp alyp ketken naǵashy apam Huppı bolatyn. Úlken ulym Jánibekti de bir jylǵa túrmege qamatqan edi. NKVD-nyń «jıyrma tórt saǵat ishinde Almatyny tastap, qaıda bolsa da eki jylǵa ketesiz» degen qatqyl buıryǵy berildi. Oılana kele Semeıge jol tartady. Bul – jer aýdarý bolyp esepteledi. О́ziniń jazǵan haty boıynsha Huppı balala­ryn alyp Semeıge keledi. Ekeýi bir-birine serik bolyp eki jyl merzimin ótep Almatyǵa ora­lady. Biraq ózi sııaqtylar­dyń Almatyda turýǵa quqy joq eken, 1942 jyldyń shilde aıynda taǵy qýylady. Bul joly M.Áýezovtiń de aqyl qosýymen Merke jaqty saǵa­laıdy. Ol jaqta turý da jeńil bolmady. Aqyry Ilııaspen júz­dese almady. Jánibegi er jetip, maıdanǵa attandy da, oralmady. Qaıǵy-qasyret kórip júrse de qalǵan balalaryn qatarǵa qosýǵa bar kúsh-qajyryn jum­sady. Sonyń bári erte qartaı­typ, ekinshi toptaǵy múgedek kúıine jetkizgen. 1968 jyldyń 6 qańtarynda naýqas­tan qaıtys boldy. Alaıda, I.Jansúgirovtiń aqtalǵanyn estip bilip, onyń jınaqtarynyń jaryqqa shyq­qanyn kózimen kórip táýbe etti. Endi «Qaıran analar-aı!» dep ishi-baýyrymyz eljirep, zarlatyp, qasiret shektirgenderge laǵnet deımiz. Toqtar BEIISQULOV, jazýshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty. Almaty. Sýretterde: Gúlbaram Seıfýllına men Sábıt Muqanov. 1964 jyl; Fatıma Ǵabıtova – Jansúgirova; Gúljamal Maılına. 60-shy jyldar.