Eń ózekti másele

Memlekettik tildi damytýǵa tıisti mekemeler men mınıstrlikter, onyń qoldaný aıasyn keńeıtýge jaýapty adamdar Almatydaǵy «Dostyq úıi» ǵımaratyndaǵy dóńgelek ústel basynda toǵysty. Onda «Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2001-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama­synyń» oryndalýy sóz boldy. Basqosýdy Mádenıet vıse-mınıstri Ǵazız Telebaev júrgizip otyrsa, jıynǵa Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Muhamed­qalı Sarybekov te qatysyp otyrdy. Aldymen sóz kezegin alǵan «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti О́mirzaq Aıtbaıuly sońǵy baǵdarlama men oǵan deıin bolǵan baǵ­darlamalardyń oryndalý jaı-japsaryna qysqasha toqtalyp ótkennen keıin Y.Al­tynsarın atyndaǵy pedagogıka akademııa­synyń prezıdenti Asqarbek Qusaıynov óz sózin osy eldiń azamatymyn dep esepteıtin árbir adam «Memlekettiń tildiń mártebesin damytýǵa qandaı úles qostym» dep aıta alady degen saýalmen bastap, odan ári osy on jylda qyrýar ister atqarylǵanyn naqty derektermen dáıekteýge umtyldy. Osydan on jyl buryn memlekettik tildi meńgergisi keletinder «metodıkalyq oqý-ádistemelik quraldary men sózdikter joq» degen ýájdi alǵa tartatyn bolsa, endi ol olqylyqtardyń orny tolǵanyn atady. Tek sońǵy jyldardyń ózinde termınologııa komıteti 600-den astam termındi bekitip, ekonomıkanyń barlyq salalary alǵash ret 31 tomdyq termınolo­gııa­lyq sózdik shyǵarǵanyn málimdedi. Ony jasaýǵa 500-ge tarta salalyq mamandar tartylypty. Sondaı-aq A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Sherýbaı Qurmanbaı ǵalymdardyń memlekettik tildi damytýǵa qosyp jatqan úlesine de, kemshiligine de toqtalsa, Dúnıejúzi qazaqtary qaýym­­dastyǵy tóraǵasynyń orynbasary Sul­tan­áli Balǵabaev memlekettik til márte­besi eń úlken qol jetken jetistigimiz ekendigin aıta kelip, Aq­mola men Qostanaı ob­lystarynda qazaq­tar qatary 70-80 paıyz bolsa da áli kúnge deıin memlekettik til­de mektepter ash­paǵan aýyldar bar ekendigin, qazir de másele sol kúıinde qalyp otyr­ǵanyn qynjyla málim­dedi. Qazaq­standa qazaq mektebi joq aýyldardyń tizimin jasap, máseleni zertteý kerektigin, oblys­tyq til basqarmalary men oblystyq bilim bas­qar­malary birlese otyryp, árbir aýdanda qansha eldi meken bar, onyń qanshasynda qazaq mektebi áli ashylmaǵanyn anyqtaý jáne nege ashylmady degen suraq­tyń jaýabyn izdeý qajettigin kótergen ol Til komıteti men Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń memlekettik tildiń mártebe­sin kóterýde birlese áreket etý máse­lesin de basa aıtty. – Qazir Til komıteti Mádenıet mınıstrligine qaraǵanymen, kóp máseleler – balabaqsha men mektepter de, joo da Bilim jáne ǵylym mınıstrligine tıesili. Son­dyq­tan bul jerde Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń yqpalyn, bedelin kúsheıtý kerek. Úshinshi másele – memlekettik bilim granty bilimge berile me, bólimge berile me, – degen Balǵabaev qazaq mektepterin bitirgen túlek­terdiń joǵary oqý oryndaryna qabyldanýy qıyn ekendigin naqty mysal­darmen atady. Til máselesin eshýaqytta nazardan tys qaldyrmaıtyn aqyn Muhtar Shahanovtyń, Asyly Osmannyń sózderi de kóp adamnyń kókeıindegisin tapty. Sondaı-aq májilis barysynda «Alash úni» QBO qurmettti tóraǵasy Sovethan Ǵabbasov pen A.Sársenbaev atyndaǵy qor­dyń jetekshisi Aıdos Sarymnyń sózderi men usynystarynyń da qaperge alatyn, keleshekte kádege asyratyn tustary bar ekendigin jınalǵandar qýattap otyrdy. Túıip aıtqanda, májiliske jınalǵan zııa­ly qaýymnyń oıy – Memlekettik til týraly Zań qabyldanbaı, qazirgi kemshilikterdiń ońǵa bet burmasyn alǵa tartady. Olardyń oıynsha, áli kúnge deıin is-qaǵazdaryn qazaq tiline kóshirmegen mekemelerdi tártipke sha­qy­ryp, ulttyq kompanııalardy basqaryp oty­ryp ta, ana tilinen maqurym qalǵan laýa­zym ıelerinen memlekettik tildi meńgerýdi talap etý qajet deıdi. Jıynda «Adam qansha bıik bolsa da – Zań astynda, tal qansha bıik bolsa da – Kún astynda» deıtin Tıbet támsili de aıtyldy. «Til­derdi qoldaný men damytýdyń 2001-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­la­ma­synyń» oryn­dalýyn­da olqy tustar bolsa – bul sheneý­nikterdiń solqyldaq­ty­ǵynan deıtin de pikirler boldy. Al jıyndy ótkizýge muryndyq bolǵan Mádenıet mınıstrligi atynan dóńgelek ústel basynda aıtylǵan barlyq usynystar men pikirlerdi jerde qaldyrmaýǵa vıse-mınıstr Ǵazız Telebaev jınalǵandarǵa ýáde berdi. Aınash ESALI, Almaty.