MERS – otandyq ónim, ekologııalyq tyńaıtqysh

Ǵalymdar Jer shary alty mıllıardtaı adamdardy ǵana asyraı alady deıdi. Qazir halyq sany bul kórset­kish­ten asyp barady. Al olardy azyq-túlikpen qamtamasyz etedi degen jer jaryqtyq ala jaz boıy moıny­nan qamyt almaı so­qaǵa jekken ógiz­deı arsa-arsasy shyǵyp, topyraǵy qunarsyzdanyp keledi. Adamdardyń ar jaǵyn oı­lap, janashyrlyqpen paı­dalan­ba­ǵandyǵynan. Alysqa bar­maı-aq, Oń­tústiktegi Otyrar aýdanyn aly­ńyz. Ýaqytynda kózin maqtamen ash­qan ózbekterdiń ózin tańǵal­dy­ryp, maqtadan Búkilodaqtyq re­kord­qa qol jetkizgen aýdannyń qa­zir jeriniń tuzy betine shyǵyp ja­tyr. Sor tatı­dy. Aǵash ekseń, ta­my­­ryn tuz qııatyn jerleri bar. Bizdiń halyqtyń myń jaqsy qa­sıetimen qosa ermeligi de bar. Hrýshev “jú­geri egińder” degende sho­laq bel­sendiler jer jetpegendeı qa­sıetti Arystanbab kesenesiniń ma­ńaıyn da aıdap tastaǵan ǵoı. Quldy “bárekeldi óltiredi” degen osy. Qazir jyl saıyn Arys­tan­babty basyp Túrki­stanǵa mıllıon­ǵa jýyq zııarat­shylar ótedi. Baba rýhyna táý etedi, qudyǵynan sý ishedi. Al sol sýyńyzdyń zaharynyń kúsh­tiligi sondaı, tilińizdi oıyp túse jazdaıdy. Qasıettiliginen emes, jú­geri­den mol ónim alý úshin qap-qaby­men tókken selıtranyń, alýan túrli tyńaıtqyshtardyń “tátti jemisi”. Ony aıtasyz, bertinge deıin Arys­tanbab kesenesi­niń irgesi belýar­ǵa deıin quzdanyp, tuzy shyǵyp turatyn. Qýanysh Aıtahanov ákim kezinde drenaj qa­zyp, astyna bókken tuzdy tartyp, irgetas quıdyrǵan. Áıtpese, tuz jep qulaýy da kádik edi. Al úsh júz myńǵa jýyq halyq tura­tyn, jeri alaqandaı Maqta­ara­ldaǵy aǵaıyn sol jerdi aldy bir sotyqtan, myqtysy júz gek­tarǵa deıin bólip alyp, jyl saıyn maqta egip keledi. Maqtanyń paı­daly ýaqyty boldy. Jurttyń aýyspaly egistikti oı­laýǵa shamasy kelmedi. Jer quzdan­dy. Kóktemde sor shaıǵan kezde sýdy sińire almaı irkitteı irip jatqan jerdi kórgende júregiń aýyrady. Búgingi paıda jaqsy ǵoı, erteń­gi urpaqqa qandaı jer qalady. Ataǵy shyqqan Myrzashól jantaq ta ós­peı­tin qula shólge aınalmasa eken dep oılaısyń. Selıtra ósim­dikke keregin bergenimen jerdiń ǵasyrlap jınaǵan paıdaly qyr­tysyn qosa joıyp jiberedi. Budan shyǵatyn jol qaısy?! Bizdiń ǵalymdar jerdi emdeıtin dárýmendi tapqan syńaıly. “Ana Jer” ǴО́B JShS  prezıdenti, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, pro­fessor Sultan Ýsmanov bastaǵan ǵalymdar jer qyrtysyn tyńaıta­tyn ári ósirip jatqan daqylǵa paıdasy mol MERS tyńaıtqyshyn óndiriske qosyp ja­tyr. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde de tyńaıtqyshtyń osy túri­men ju­mys jasaý qolǵa alynýda. “B” MERS  markaly shaǵyn bıo­­ty­ńaıt­qyshynyń quramynda ósim­dik­ke qajetti temir, jez, sınk, molıbden, marganes, brom jáne kobalt ele­mentteri bar. Salys­tyr­­­maly túr­de alyp qarasaq, 1 gramm jer qyr­ty­synda 1,6 mlrd-qa deıin mıkroorganızm bolady eken. Osy­nyń esebinen ósimdik qorek alady. Bakterııalardyń kóptegen túri aýadan azot alyp, topyraq qunaryna sińiredi, quramyn baıytady. Al jer óńdeýde osy zań­dylyq ábden buzylǵan. Dıqandar jerdi sýlan­dyrý kezinde negizinen ammıak se­lıtrasy men fosfor jáne kalıısiz azot tyńaıtqyshtaryn paı­da­­la­nyp keldi. Daqyldyń tez ósýin qam­tamasyz etetin tyńaıt­qysh­tardyń jer qunaryn degra­da­sııaǵa ushyra­ta­­ty­nyn ańdaı qoı­maıdy. Ondaǵan jyldar boıy tek azot ty­ńaıtqysh­taryn alyp kelgen jerdiń túbinde jaramsyzdanýyna sol dı­qandar emes, eń aldymen ǵa­lym­darymyz da kináli-aý. Oǵan kóp mól­sherdegi ty­ńaıt­qysh­syz qylta­naq shyqpaıtyn Maqta­aral­daǵy jer alqaptaryn mysalǵa keltirýge bolar. Máselen, ıntensıvti tehnolo­gııa­­ny paıdalanyp, gektaryna 1000-1500 kılo ammıak se­lıt­ra­syn sińi­rip ósir­gen pııazdy aıtýǵa bolady. Eki jyl qatarynan pııaz egilgennen keıin bul jerge 4-5 jylǵa deıin jońyshqa sekildi da­qyldar ekpe­seńiz, jerdiń qu­nar­ly qyrtysynan aıyrylyp qalasyz. Al, MERS tyńaıtqyshyn paı­da­­lan­ǵan dıqandar muny ekologııa­lyq jaǵynan taza ári ónimdi jaqsy alýǵa járdemdesedi degendi aıta­dy. Jeri­mizdiń erteńin oılaǵan biz­derge de keregi osy emes pe?! Professor Sultan Ýsmanovtan Shym­kentke bir kelgeninde arnaıy suhbat aldyq. Aýyz­ben aıtqan bir basqa, osy ty­ńaıt­qyshty paıda­lanǵan sharýa­lar­dyń daqyl­dary­nyń ósý shyǵymyn kórý bir basqa. Saıram aýdanynda issaparda bol­ǵanda dıqandardyń kóńildi raıyn baıqadyq. Jaqynda Shymkenttegi buryn­ǵy fosfor zaýyty ornynan boı kóter­gen óndiristik ındýstrııalyq aıma­qta “Ana Jer” JShS-nyń shaǵyn zaýyty men zerthanasynyń ashylý qarsańynda semınar ótti. Qatystyq. Qyryq bir myń halyq turatyn “Qarabulaq” aýylynyń aýylsharýa­shy­lyq mamany Ahmetjan Ismaılov MERS-ti 200-den astam sharýa qoja­lyǵy paıdalanýda. Sonyń 10-15-in únemi baqy­laý­da ustap, daqyldardyń ónimdiligin qa­da­ǵalap kelemiz. Aýys­paly egistik joq bolǵandyqtan al­qap­ty aram­­shóp basyp keter edi, odan qu­tyl­dyq. Ony qurtý úshin ýly hımıkattar paıdalaný jer qunaryn tó­mendetetin. Erteńgi urpaqqa jaram­dy jer kerek. Jerge ke­regin berip, oǵan qosymsha qyr­ty­­syn qalpyna keltirýge jaǵ­daı ja­saı­tyn MERS-ke teń keler ty­ńaıt­qysh joǵyna kózimiz jetti deıdi. Al osy semınarǵa arnaıy sha­qy­rylǵan О́zbekstan organıkalyq hımııa ınstıtýtynyń dırektory, hımııa ǵylymdarynyń doktory Bahtııar Zakırov te jaǵymdy oı­lar aıtty. Sultan Ýsmanovtyń súıegi qa­zaq bolǵanymen О́zbekstanda týyp ósken. О́zbekstanda Ýsmanov óz sa­la­sy boıynsha eń jas ǵalym doktory jáne ınstıtýt dırektory boldy, dedi ol. Al onyń doktor­lyq dıssertasııasyn Máskeýde osy saladaǵy etalon, ǵalamat jańalyq dep baǵalaǵandyǵyn óz qulaǵym­men estidim. Sondyqtan, onyń tyńaıt­qysh­tyń ekologııalyq taza ári paı­daly túrin dúnıege ákel­gendigine taǵy da bas ıemin. Qazir álemdik ǵalymdar bir kezderi ǵylym jetistigine balap, san alýan bıoqospaly tyńaıtqysh­tar­men ósirgen ónimderiniń  adamdarǵa aýrý ákelip jatqanyn bilip, bar­maqtaryn shaınaýda. AQSh-qa bar­sańyz, sýpermarketterde “organıkýs” degen bólim bar. Ondaǵy jemister bıoqospamen ósirilgen ónim­­derdeı emes, túri sol­ǵyn, tur­qy kishkene. Bul – ekol­ogııalyq taza ónim. Jurt shamasy kelse sony alýǵa umtylady. Sondyqtan, jerdi tyńaıtatyn ári ekologııalyq jaǵynan taza, konser­vantsyz ósirýge qol jetkizetin MERS-tiń bolashaǵy úlken. Bú­ginde tyńaıt­qysh­tyń osy túr­lerine О́zbekstanda da qyzyǵý­shy­lyq týyp, satyp alýda. Tálimdi jáne sýarmaly jerlerde tabıǵat qubylystaryna baıla­nysty ár túrli áńgime aıtýǵa bolar, al jylyjaılarda osy ty­ńaıt­­qysh­tyń keremetine baǵa jetpeıdi dedi. “Mankent Agro” STK tóraǵasy Batyr Anarmetov 300-ge jýyq sharýa­nyń MERS-ti eki jyldan beri paıda­lanyp kele jatqandaryn aıtady. Selıtrany qoldanǵannan ónim joǵa­ry. Dıqandar alǵashqyda qalaı bolar eken dep qorqaqtap edi, endi ózderi tapsyrys berip jatyr. Jemis-jıdekterden bólek, maq­saryǵa da paıda­landyq. “Myń estigennen bir kórgen artyq”. Kúzde keli­ńizder, kórińizder. Selıtramen ósirgen kartoptan MERS-pen ósir­gen kartoptyń dámi jaqsy. Men sizderdi shaqyramyn deıdi ol. Batyr “jaqsy ónim jarnamany kerek etpeıdi” dedi. Ras sóz. Professor Sultan Ýsmanov El­basyǵa hat jazǵan eken. Onda bylaı delingen: «Ana Jer» ǴО́B JShS ǵalym­dary topyraq qunarlylyǵyn 5-6 jyl ishinde qalpyna keltirýde Qa­zaq­stannyń dúnıejúzilik birlestikke ónege bolýyna múmkindik beretin jáne topyraqtaǵy mıkro- jáne makro­organızmderdiń sar­qyl­­mas tegin energııa kózin paı­dalanýdyń esebinen kóptegen mıl­lıardtaǵan shyǵynsyz ǵalam­shar turǵyndaryn azyq-túlikpen qamtamasyz etetin jańa ǵylymı baǵyt jasap shyqty. Qoıylǵan máseleni sheshýde negizgi qural «B» markaly MERS mıkrobıotyńaıtqyshy bolyp ta­by­lady. Ol topyraqtyń árbir gram­yn gýmýs, bıopestısıd, mı­ne­ral­dy jáne organomı­ne­raldy tyńaıt­qyshtar óndiretin mıkro­zaýytqa aınaldyrady. Biz bul jańalyqty túbegeıli jáne daýsyz ınnovasııaǵa teńgere alamyz. Zertteý nátıjelerin Qazaqstan Respýblıkasynyń Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrliginiń agrar­lyq beıindegi mamandandyrylǵan ǵyly­mı uıymdary jáne 1875 myń gektar jerge egin sebetin aýylsharýa­shylyq ónim óndirýshileri ras­taǵan. «B» markaly MERS mıkrobıo­ty­ńaıtqyshy mıneraldy tyńaıt­qysh­tar, uryq dárileýishteri, gerbısıdter, fýngısıdter jáne ınsektısıdtermen birge qolda­nyla­dy. So­nymen qatar ol 2009 jyl­dan bastap baǵasy jeńildetilgen tyńaıt­qysh­tar tizimine engen. Soltústik aımaqtarda uryq dá­ri­leýish, gerbısıd jáne fýngı­sıd­terdiń 50-60 jyl boıy qoldany­lyp kelýi saldarynan topyraq­taǵy gýmýs 30%-ǵa, ıaǵnı orta eseppen gektaryna 80 tonnaǵa tómen­deýine ákelip soqty. Sonymen qatar topy­raqtaǵy nıtrat azotyn joǵaltý gektaryna 30-50 kg-dy quraıdy, al pestısıdterdiń ja­ǵym­syz áserinen astyq ónimderi orta eseppen gek­taryna 2-2,5 sentner kem alynýda. Bul kórsetkish 10 mıllıon gektar egistik alqabynda 400 myń tonna azotqa jáne 2,25 mıllıon tonna astyqqa teń. «B» markaly MERS mıkrobıo­tyńaıtqyshyn uryq dárileýish, gerbısıd jáne fýngısıdtermen birge qoldanǵanda joǵaryda atap ótilgen joǵaltýlar bolmaıdy jáne topy­raqtagy gýmýs gektaryna 4-10 tonnaǵa artady.Topyraqtaǵy 16 qorektik element 30-100%-ǵa jáne odan da joǵarylaıdy. Sonymen birge Soltústik aımaqtarda aýyl­sha­rýashylyq ónimderiniń ónimdi­ligi 25-50%-ǵa, al Ońtústikte – 40-100%-ǵa artýyna yqpal etedi”. Osy­ny aıtqan ǵalym Premer-Mınıstr basqaryp otyrǵan ǵy­lymı-tehnıkalyq komıssııada osy j­o­bany qarap shyǵýǵa Elbasynyń buıryq berýin ótinedi. Otandyq ǵalymdar topyraq qu­nar­lyǵyn qalpyna keltirýge múm­kindik beretin jańa ǵylymı izdenisin aldaryńyzǵa tartty. Shetelde qıt etken jańalyq bolsa, aldy-artymyzǵa qaramaı tura shabatyn ádetimiz bar. Búginde ızraıldik tehnologııa dep aýzy­myzdyń sýy quryp júrgen tam­shy­latyp sýarý­dyń negizin Jam­by­l ǵalymdary jasaǵan bolatyn. Sol topta bol­ǵan túbi evreı azamat tarıhı ota­ny­na barǵan soń osy ǵylymı izdenisti Izraıldiń jańashyl ǵalym­dary­nyń talqy­sy­na salǵan. “Aýyldaǵynyń aýzy sasyq” degen máteldi ózgertetin zaman keldi-aý. Otandyq ǵalym tyńaıtqyshtyń álemde erek, paıdaly túrin dú­nıege ákeldi. Baǵasyna jetsek, qanekı... Baqtııar TAIJAN, Shymkent.