Qazaqtyń bel balasy

Halqymyz ǵasyrlar boıy ańsap, bertin tipti qol túgil kóńil de, kóz de jetpeıtin qııalǵa aınaldyryp, ishten tynyp qoıǵan – Táýelsiz el bolý muratyna qol jetkizgen, sonyń rahaty men shapaǵatyn kórý mań­da­ıyna jazylǵan, qazaqtyń ulan-baıtaq ta­rı­hyndaǵy eń baqytty urpaq biz boldyq. Ar­ǵy-bergi tarıhta bul armandy ańsaǵan, so­nyń jolynda jan alysyp, jan berisken, ja­lyndaı jas ómirin aıaýsyz qurban etken ta­laı erler ótti. Biraq olardyń isi esh ná­tı­jege qol jetkize almady, tek halyq­tyń esin­de ańsary men armandary ǵana qalyp qoıdy. Qazirgi jeńis te ońaı kelgen joq. Dú­nıe­deginiń bári egiz bolatyny sııaqty táýel­sizdik rahatynyń da ózine tán úlken beıneti boldy. Onymen ashyq jolmen ar­pa­­lysyp, bar eńbegi halyqtyń kóz aldyn­da bolǵan Erler bolýy­men birge, olardyń jolyn túzep, qısyǵyn kú­zep, jónin izdep kórinbeıtin beınettiń bárin únsiz atqaryp júretin Azamattar da az bolǵan joq. Adamnyń da, ǵalamnyń da aǵzasyn bel ustaıdy. Bas bolyp kórinbese de, aıaq bo­lyp shalynbasa da aǵzanyń turýyn, júrýin qam­tamasyz etetin sol. Ǵalamnyń qaınaǵan tirshiligin únsiz basqaryp turatyn tar­ty­lys kúshi bolsa, adam tirliginiń bárin únsiz jaı­ǵap, ornyna keltirip, ustap turatyn – bel. Ulttyń da bel balasy bolady. Ondaı ataqqa sanaýlylardyń sanaýlysy ǵana laıyqty. Qazaqtyń bel balasy atanýǵa laıyq son­daı erlerdiń biri, biri ǵana emes, biregeıi –  bú­gin biz áńgime etkeli otyrǵan Sabyr Qasymov. Onyń jasaǵan isin, ultyna sińirgen eń­begin kóp adam bile bermeıdi. О́ıtkeni, ol únsiz júrip, úıdeı isterdi jalǵyz at­qaryp tastaı beredi jáne bul týraly bireýge tis jaryp bildirip, baspasózge habarlap, da­byr­latyp, dańǵyrlatyp jatpaıdy. Tipti, sura­ǵan adamnyń ózine aıtýǵa aýzy aýyr. Taıganyń arasyn soltústiktiń halqy «Ish» dep ataıdy. Osy «Ish» qyzyl qyr­ǵyn­nyń qyspaǵynan talaı adamǵa qorǵan boldy. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan baılar, bı­ler, moldalar ata qonysty tastap, osyn­da qashýǵa májbúr boldy. Alǵashynda qa­lyń aǵashtyń ortasyna ózge jurttan oq­shaý­lana qonys­tan­ǵan qazaqtar keıin, zaman tynyshtalǵan shaq­ta balalaryn oqytý­dyń qamymen orys selenderine kóship bar­dy nemese solarǵa taıaý otyratyn. Sa­byr­dyń atasy Qasymnyń otba­sy da Soltústik Qazaqstandaǵy ata qony­sy­nan qyzyl qyr­ǵynnyń kárinen qashýǵa máj­búr bolyp, Túmen oblysynyń Sladkov aýd­a­nyn­daǵy Menjınskıı keńsharynyń bólim­she­sinde turady. Ol kezde balalarymyz ana tilin bil­meı qalar degen ýaıym joq, kerisinshe tezirek oryssha úırense eken degen umty­lys bar. Kúıbeń ómirdiń kúısiz tirliginde tý­ǵan sol maqsattyń zııany da artynan za­la­lyn tıgizbeı qalǵan joq. Taıgada týyp, son­da ós­ken talaı qazaq artynan reseılik bolyp ketti, qaıda tursam da meıli, tek jaqsy ómir súr­sem boldy degen jat pı­ǵyl­dy ábden boı­ǵa sińirgen olar turmys­tyń tátti­ligine máz bolyp, týǵan jerge kelýdi oıǵa da almaıdy. Al biraq tekti atanyń balalary ondaı pıǵyldy boıyna darytpady. Olar qazaqtyń «ózge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» degen uly qaǵıdatyn oıynan shyǵarǵan emes. Onyń ústine jeti aǵaıyndy Sabyr aqyl­dy da, aıbarly áje – Maǵrıpanyń baýy­rynda ósken. Qııadaǵyny qalt jibermeıtin aqyldy ana balalarynyń orystanyp ketpeýin qatty qadaǵalaǵan. Týǵan jerdiń ystyǵyn, oǵan degen saǵynysh pen mahabbatty áz ana nemereleriniń boıyna sińire bergen. Bir jerden Lenınniń sýretin kórse, «sútteı uıyǵan shańyraǵymyzdy ortasyna túsirgen osy oń­ba­ǵan» deıdi eken. Mektepten ony «uly adam» dep qana biletin balalar ájeniń sózine ishterinen tań qalady jáne oıǵa qalady. Lenınnen basqa da jol baryn, jurttyń bári maqtasa da onyń ejelden ádiletsiz bolǵanyn sezimtal sábı júrekter qaǵyp alady. Qazaq­tyń, ásirese óz otbasylarynyń basyna tús­ken «Lenın jolynan» týyndaǵan qıyndyq, ashtyq, qýǵyn-súrgin – osynyń bári oıly balanyń sanasyna áser etpeı qoımaǵan. Onyń ústine synypta jalǵyz qazaq bolǵan­dyǵy, basqalardyń ózin bolmasa da ultyn, yńǵaıy kelip jatsa kemsitýge tyrysýlary da otty balanyń namysyn oıata túsken. Osyndaı áserler bala Sabyrdy týǵan jerge qaraı magnıtteı tarta beredi. Sanaly jas óziniń týǵan eline baryp turýy qajet­tigin, qoldan kelgen paıdasyn soǵan jasaýy kerektigin bala kezinen júregine túıedi. Mektepti beske aıaqtaǵan ol ózine reseılik joo-lardyń kez kelgeniniń esigi aıqara ashylaty­nyn bilse de, qazaqtyń astanasy Almatyny eshkimge aıyrbastamaı, týǵan jerge oralǵan. Munda ol QazMÝ-diń zań fakýltetine túsedi. Oqýdy jaqsy bitirse de Almatyda qyz­metke qalý ol kezde de ońaı sharýa bol­maı­tyn, sondyqtan Sabyr stýdent bolyp júr­gende tájirıbeden ótken qalalyq prokýra­týranyń esigin qaǵýǵa májbúr bolady. Alǵyr jastyń alymdy ekenin ańdap qalǵan qala prokýrorynyń birinshi orynbasary Sergeı Bakýev ony ózderine qyzmetke aldyrady. Munan keıin Sabyr Qasymov sýdıa, odan partııanyń obkom, sosyn Or­talyq komıtetke qyzmetke alynady. Sú­ıeý­shisi de, sú­ıe­neri de joq, Reseıden kelgen jas jigittiń Almatyda úlken qyzmetterge kóterilýi – tek óziniń eńbegi men qaıraty, ádil­digi, qudaı bergen dary­ny, qala berdi qandaı isti bolsa da aıaǵyna deıin jetkize alatyn taban­dy­lyǵy ekeni daýsyz. Sońǵy qyzmetinde júrgende ol Más­keýdegi partııa Ortalyq komıtetiniń ja­nyndaǵy Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasyna túsip, Máskeýdegi álemge belgili talaı adamdarmen aralasyp, demokratııalyq qundylyq­tardyń halyqaralyq stan­darty týraly naq­ty bilim, tájirıbe aldy. 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasyna qatys­qan jáne sol kezde bılik pen arnaýly qyz­met­tiń arandatýshylyq áre­ketterin, kóteri­lis­shilerge qar­sy keń kólemde repres­sııalyq sharalar uıymdas­tyr­ǵanyn jaqsy bilgen ol dıp­lomdyq jumysyna «KSRO-daǵy ulttyq qatynastardyń saıası-quqyqtyq problema­lary» degen taqyryp alady. Aınalasy jyl jarym ýaqytta (1986-1988 jj) ol Akade­mııanyń qoryndaǵy bóten adam qol jetkize almaıtyn qupııa materıaldardy paıdalana otyryp, Qazaqstannyń ómirinen alynǵan faktiler men sandardyń negizinde 840 bettik monografııa jazyp shyǵady. Onda odaqtas respýblıkalarda ulttyq saıasattyń lenındik prınsıpteri óreskel buzylatyndyǵy, az sandy halyqtardyń rýhanı múddeleri men quqylary aıaqqa taptalatyndyǵyn dálelde­gen edi. Taqyryp kandıdattyq dıssertasııaǵa jiberiletin bolyp bekitiledi. Biraq eńbekti qorǵaý kezinde búkil Akade­mııa­ny basyna kótergen shý bolady. Bas­tary­na ulyorystyq shovınıstik saıasattyń usta­ny­my sińip qalǵan KSRO ǴA korrespondent-múshesi D.Kerımov (orystanǵan ázerbaıjan) bastaǵan top qazaq zertteýshisiniń eńbegin KOKP saıasatyna qarsy baǵyttalǵan ult­shyl­dyq dep jazǵyrady. «Mine, «Jeltoqsan oqıǵasynyń» tórkini qaıda jatyr» dep olar Sákeńdi jerden alyp jerge salady. Mundaı adamdy partııa qatarynda qaldyrýǵa bolmaı­dy degen de sózder shyǵady. Biraq ol kezde zaman basqa edi, oqytýshylar arasynan belgili ǵalymdar G.Malsev, T.Shambo (akademııa partııa uıymynyń hatshysy), RF Federasııa Keńesi Tóraǵasynyń qazirgi birinshi orynba­sary A.Torshın jáne t.b. Sákeńdi qorǵap shyǵady. Alaıda dıssertasııa 120 betke deıin qysqartylyp, kandıdattyqty qorǵatpaıdy. Akademııadan qaıtqan soń S.Qasymov qaıtadan OK jumysyna kirisedi. Biraq «aqqa qudaı jaq» degen emes pe, 1990 jyly odaq­tyq respýblıkalardyń egemendi quqylary buzylatyndyǵy jáne jańa odaqtyq kelisim­shartqa qol qoıý qajettigi týraly áńgimeler kótirilip jatqanda KOKP OK óziniń Aka­demııasynan osy baǵyttaǵy zertteýlerdi su­raı­dy. Jóppeldemede ondaı zertteýler joq bolyp shyǵady, sonda Akademııa basshylyǵy osydan eki jyl buryn shý týǵyzǵan qazaq zertteýshisin eske alady. Sodan, S.Qa­symov­ty Máskeýge dereý shaqyrtyp alyp, kan­dı­dattyq dıssertasııasyn qorǵaýyna ózderi jol ashyp beredi. Sákeń oralmandardyń problemalarymen de qatty aınalysqan azamattardyń biregeıi. Sonaý, 1989-90 jyldardan bastap ol osy máseleni jan-jaqty zerttep, erekshe baǵdar­lama qabyldaýdy, ony iske asyratyn tetikterdi ázirlep, Táýelsiz Qazaqstannyń alǵash­qy Konstıtýsııasyna, jańa zańdaryna oralmandar múddesin qoldaıtyn saıası-quqyqtyq normalar engizdirgen adam. Olarǵa «saıası qýǵyndalǵan» degen mártebe berýdi de alǵash­qy bolyp qolǵa aldy. Bul mártebe olardy elge qaıtarýda halyqaralyq norma boıynsha úlken jeńildik beretin edi. Jalpy oralmandar isine Sákeń ishken asyn jerge qoıyp aralasqan adam. Sonyń birin ǵana aıta ketelik. Prezıdenttiń Májilis­tegi ókili bolyp júrgen ke­zin­de ol depýtattardy uıym­­­dastyryp, QHR-dan kelip, oqý­ǵa túse almaı qalǵan 1 myń­daı jas úshin Almaty qyzdar ınstıtýtynan bir jyl­dyq daıyndyq kýrsyn ashýǵa Parlament arqyly bıýdjetten qara­jat bóldirgeni de bar. Mundaı is árkimniń qolynan kelmeıdi. Sabyr Qasymovtyń esimin respýblıka halqyna jaqsy tanytqan – Jeltoqsan kóteri­lisi. Ol qazaq zııaly qaýymy­nyń sanaýly ókilderi qata­rynda osy oqıǵaǵa belsene aralasyp, qazaq múddesin qor­­ǵaý jolynda batyl ister ja­sa­ǵan. Ol týraly endi tere­ńi­rek aıtyp berýge týra keledi. Jeltoqsan oqıǵalary kezinde ulttyq kem­sitýge qarsy jastar kóshege shyǵyp, óz­deri­niń ishke syımaǵan qar­sy­lyqtaryn bildirip jat­qan­da Sabyr Almatyda bolǵan. Osy jerde Muhtar Shahanov­tyń «Jeltoqsan epo­peıa­sy» ki­ta­byna engen Kákimbek Nar­jan­ulynyń esteligin kel­tire­lik: «Men oǵan jastardyń kóteri­lip jatqanyn aıtqa­nym­da Sabyr: «Qol qýsyryp qarap otyrýǵa bol­maı­dy. Kóterilistiń saıası mańyzyn jetkizý úshin lıstovka, plakat kerek. Áıtpese, jaı buza­qy­lar atanyp qala beremiz», dedi. О́z isi­miz­diń asa qaýipti ekenin bile tura biz jumysqa kiristik. Oryssha, qazaqsha mátinder ázirledik. Ony qaǵazǵa túrli-tústi boıaýmen jazýǵa Tursyn da (Sabyrdyń zaıyby) kó­mek­testi». Jeltoqsan­dyq­tardyń urandaryna saıası reńk bergen ta­lap­tardyń kóbi osylaı týǵan edi. Sonsoń osy urandardy Sabyr kóterilis­shi­lerdiń qoldaryna aparyp berip otyrǵan. Osy jáne basqa da áreketteri onyń basyn bu­ǵyp qalmaı, úlken táýekelge baryp, jeltoq­san kóterilisine belsene qatysqanyn kórse­te­di. Biraq ózi bul týraly aıta qoımaıdy. Al osy Jeltoqsan oqıǵasyna saıası, zańdylyq turǵydan baǵa berý isine ol belsene qatysqan. Bul oqıǵa 1989 jyly bolǵan edi. Ol kezde S.Qasymov Qoǵamdyq ǵylymdar akademııa­syn aıaqtap, Qazaqstan KP Ortalyq komıtetinde dámeli qyzmetterdiń birinde istep jú­re­tin. KSRO halyq depýtattarynyń alǵashqy sezinde ortalyqtyń ulttyq respýblıkalarda jasaǵan ozbyrlyqtary týraly qatty aıtylyp, oǵan baǵa berý týraly máseleler ótkir qoıylyp jatty. Sonyń ishinde 1989 jylǵy sáýirde bolǵan Tbılısı oqıǵasy aýyz­dan túspeıtin. Onda halyqtyń beıbit bas kóterýin qandy qyrǵynǵa ushyratqan saıası basshylyq pen áleýetti qurylymdar qatty synalyp, olardyń isin ádiletti túrde tekserý talap etiletin. Al odan úsh jyl buryn bol­ǵan Almatydaǵy Jeltoqsan oqıǵasy týraly jumǵan aýyz ashylǵan joq. Ol kezde OK ult­tyq qatynastar bóliminde nusqaýshy bo­lyp isteıtin Sabyr bul oqıǵanyń qandy sıpatyn jaqsy biletin, óıtkeni olarǵa osy oqıǵa kezinde japa shekkender kóp keletin. Sol kezdiń ózinde olardy birtindep jumystaryna, qyz­met­terine qaıta turǵyzý, komsomolǵa, partııa­ǵa qaıta alý isi ishinara bastalǵan-dy. Osy is­tiń jýan ortasynda da Sabyr Qasymov boldy. Jazýshylar odaǵynda bul isti Tur­syn Jurtbaı qostap, jandandyryp júretin. Qazaqstandyq depýtattardyń aýyz ash­pa­ǵanyna namystanǵan Sabyr Qasymov olarǵa Almatydan arnaıy barady. «Moskva» qona­q­úıinde depýtattarmen osy másele boıynsha sóılesedi. Solardyń arasynan Á.Mámbetov pen M. Shahanov qana muny qoldap, sóıleýge daıyn ekendikterin bildiredi. Olarǵa naqty faktiler men materıaldar berip, sóıleıtin sózderiniń tezısterin de Sákeń jazyp beredi. «Vysokıı sezd!» dep bastalatyn M.Sha­hanovtyń áıgili, tarıhı sózin osy Sákeń sııaqty azamattardyń daıyndaǵanyn halyq jaqsy biledi. Árıne, M.Shahanovtyń erligin eshkim de joqqa shyǵara almaıdy, biraq onyń orysshasy mı men júrektiń eń tereńdegi qaltarystaryna deıin shaq etip tıetin naqpa-naq sózderdi orys tilinde taýyp aıtýy qıyn ekeni bárimizge de belgili. Osydan keıin halyqtyń talap etýi bo­ıynsha Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesinde arnaıy komıssııa quryldy. Biraq sonda jumys isteıtin bilikti zańger tabylmaǵanda da M.Shahanov OK-ge ózderine S.Qasymovty qosýdy ótinip, birneshe hat jazady. Eger Jeltoqsan oqıǵasyna baılanysty sol ko­mıssııadaǵy jumystardy tolyq aıta­tyn bol­saq, bir maqala kótere almaıtyn kólemge shy­ǵyp ketken bolar edik. Sondyq­tan komıssııa ju­mysyn aıtýdy osymen qa­ıy­ryp, tek ondaǵy barlyq laýazymdy adam­dar­ǵa qoıylǵan suraq­tardy zańdylyq turǵydan daıyndaǵan, olardan alynǵan barlyq jaýap­tardy júıelep, bir arnaǵa toǵystyrýda jáne nátıjeni zańǵa sáıkes­tendirip qorytýda, bar­lyq qara jumys­tardy at­qarǵan, barlyq saıası baǵalardy ázir­lep, laýa­zymdy adamdar­dyń kinásin anyqtaýda zańger Sabyr Qa­symovtyń eńbegi ushan-teńiz bol­ǵanyn el biletinin aıta ketýdi paryz sanadyq. Sabyr Qasymovtyń kásibı biliktiligi men qaısar prınsıpshildigin eskergen bolýy kerek, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Pre­zıdent ony Konstıtýsııalyq sottyń sýdıasyna usynyp, Joǵarǵy Keńeste saılanady. Eńbek­aqysy joǵary, ári syıly, ári tynysh qyzmette jaıbaraqat otyra berýge de bolady ǵoı. Biraq Sákeń ondaı adamdardyń soıynan emes edi. Osy qyzmette júrgende ol 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasynyń isin qaraýǵa da­ıyn­daıtyn sýdıalar tobyn basqardy. Bul top ta onyń bastamasymen qurylǵan edi. Barlyq arhıvterden, sonyń ishinde qupııa qujattardy kóterý arqyly onnan artyq zań­na­malyq, saıası-quqylyq saraptar jasalyp, jınalǵan qujattar kólemi 12 tom bolady. Qanshama qarsylastardyń tegeýirinine tótep berip, bar­lyq áleýetti organdardyń laýazym­dy qyz­met­kerleri jaýapqa tartylady. Qu­jat­tar jınaǵyn 350 danaǵa kóbeıtip, qatysý­shylar­dyń bárine bergizedi. Bul jerde Sákeń is aıaǵyna deıin jetkizilmese de halyq bar­lyq shyndyqty bilsin degen oıdy ustanady. Eger osy is aıaǵyna jetkizilip, jarııa etilgen bolsa ortalyqtyń respýblıkamyzǵa ja­sa­ǵan bassyzdyqtary, syrtqa demokratııalyq elmiz deı otyryp, aýzymyzdy ashýǵa ruqsat bermegendigi, jasaǵan ozbyrlyqtary tegis ashylatyn edi. Halyqtyń kózi Keńes Odaǵy ulttyq saıasatynyń «gýmanıstik» sıpatynyń qandaı bolǵanyna tolyq jetip, onyń kolonıaldyq qyryn ábden tanyr edi. Qaı kúnde, kez kelgen isten óz paıdasyn kúıttep júretin pysyqaılardyń biri jaqsy atty kórinbek bolyp «Qasymov kishi Nıýrnberg prosesin daıyndap jatyr» degen shý shyǵa­ra­dy. Odan áńgime úreıli daqpyrttarymen joǵaryǵa jetip, bul is toqtatylady. 1995 jyly qabyldanǵan jańa Konstıtýsııa bo­ıynsha Konstıtýsııalyq sot jabylyp, onyń ornyna Konstıtýsııalyq Keńes qurylady. Al Keńeske Sabyr Qasymov engizilmeıdi. Birneshe aı jumyssyz otyrǵan Sabyr Qasymovty Prezıdent Konstıtýsııaǵa sáıkes ózi taǵaıyndaıtyn 7 adamnyń biri retinde Parlament Senatyna arnaıy Jarlyqpen senator etip taǵaıyndaıdy. Muny Prezıdent N.Nazarbaevtyń qazaqtyń bel balasynyń biligin tanyp, bedelin moıyndaı otyra qoldaý bildirgendigi dep bilgen jón. Sákeń bul jerde Qazaqstandy, sonyń ishin­de qazaqtyń óziniń sanasyn otar­syz­dan­dyrýǵa tıisti zań jobalaryn jasaý jó­ninde komıssııa qurǵyzady. Patshalyq Reseıden bastap, Keńes zamanyndaǵy júzdegen quqy­lyq qujattardyń sol zamannyń óz zańdaryna sáıkes kelmeıtindigin áshkerelegen birneshe tomdyq qujattar daıyndalady. Sonyń negizinde «Qazaqstanda azattyq pen táýelsizdik jolynda mert bolǵan erlerdiń esimin qur­met­teý», «Dekolonızasııa», «Qazaqstan­daǵy saıası repressııa qurbandaryn tolyq aqtaý» jáne t.b. týraly zań jobalary daıyndalady. Biraq S.Qasymovtyń senatorlyq merzimi aıaqtalyp qalyp, bul ister aıaǵyna jetkizilmedi. Sol sebepti bizde azattyq úshin kúresken kóp erlerimiz áýeli patsha zamanynyń, sosyn Keńes keziniń zańdarymen sottalyp, áli kúnge resmı túrde aqtalmaı jatyr. Olardy jappaı, resmı túrde aqtaýdy aýyzǵa alǵan Sabyr Qasymov qana boldy. Bul jastarǵa dekolonıalıstik rýh berý úshin de qajet edi, deıdi Sákeń. Sákeń qazaqtyń S.Zımanov, O.Súleı­menov, Á.Kekilbaev, M.Joldasbekov, M.Shahanov jáne t.b. aıtýly azamattarymen tyǵyz aralasyp, istes, pikirles bolyp kele jatqan jan. Ol Prezıdent N.Nazarbaevty da qatty qurmet­tep, Elbasynyń ózine jasaǵan qoldaýlaryn únemi úlken tánti sezimmen eske alyp otyrady. Búrkitbaı AIаǴAN,  Memleket tarıhy ıns­tıtýtynyń dı­rek­tory, professor.