«О́mirim – urpaǵymdiki, tapqanym – halqymdiki», – deıdi kásipker otandasymyz Iаrmuhammed Iskendırov

Jomarttyq – muqtaj adam­darǵa qaltqysyz, shyn-peıilmen, ada­l júrekpen qaıyrymdylyq ja­saý desek te, mundaı márttik eki­­niń biriniń qolynan kele bermeıtin asyl qasıet. Atam qazaq: «Jaq­sy­nyń jaqsylyǵyn aıt, nu­ry tasy­syn», – deıtini el ishin­­de júregi meıirim men shapa­ǵat­qa toly, júr­gen jerinde qam­qor­lyq pen jo­mart­tyq jasap, ha­l­yqtyń alǵy­sy­na bólenip júr­gen adam­dardy jurtshylyq tanyp-bilip qurmet­tep júrsin degen da­na­lyq. Búgin biz áńgime etkeli otyrǵan Iаr­muhammed Iskendırov te ha­lyq­qa qaıyrym­dy­lyq jasaýdan sharsha­maıtyn jan-júregi izgilikke toly, jara­ty­lysy dara tulǵa. Bizdi tań­dan­dyrǵan da, baýrap alǵan da Iаrmuhammed aǵanyń osy qasıeti. Peshenesine jazylǵan taǵ­dyr­­dyń jazýymen keıipkerimiz 1950 jyly Qytaı Halyq Res­pýb­l­ıka­sy­nyń Qulja qala­syn­da sharýa otbasynda dúnıege keldi. Ákesi О́mirjan men anasy Ámına segiz perzent súıgen adam­dar. «Ba­laly úı bazar», degenimizben, kóp bala­ny asyrap jetkizý ońaı bolma­ǵan­dyqtan, ákesi О́mirjan dıqan kún shapa­ǵy atqanda egis basyna attanyp, kún uıasyna qon­ǵan­da qyshlaqqa áreń oralatyn. Anasy Ámına qudaı qosqan qosa­ǵynyń tileýin tilep, qursaǵynan taraǵan bó­bek­terin baǵyp, sha­ńy­raqtyń berekesin aırandaı uıytty. Ártúrli sebepterge baıla­nys­ty Qytaıdan KSRO-ǵa qo­nys aýdarýlar 1963 jylǵa qaraı toqtap qal­ǵa­ny belgili. Mine, sol kóshpen, ıaǵnı 1962 jyly Iskendırovter áý­leti qazaqtyń eń qunarly aımaq­tary­nyń biri Ońtústik Qazaqstan obly­synyń Ermolovka, qazirgi Ber­gen Isahanov aýylyna kóship úl­ger­gen edi. Darhan dalasyndaı qo­naq­­jaı qa­zaqtardyń arasyna tez sińip ketken О́mirjannyń otba­sy bul jer­de mal sharýashy­ly­ǵyn úıi­rip áketti. Qazaq bala­larymen bir atanyń balasyndaı til ta­bys­­qan Iаrmuham­med mektepti kór­shi Aq­da­la ke­ń­sharyn­daǵy qa­zaq-orys ın­ter­na­tyn­da jatyp oqydy. Pán­der­diń ishinde matematıka saba­ǵyn jan-tá­ni­­men jaq­sy kórdi. Bul Iаrı­diń sanaly ǵumyrynda úlken kómek boldy. Ortasynan erte eseıgen jas óren segizinshi synypty bitirgennen keıin, Saryaǵashtaǵy zoo­teh­nı­kalyq tehnıkýmǵa qujat­taryn tapsyryp, oqýǵa túskeni­men, ony orta jolda tastap ketýine jas­tyq­tyń albyrt sezimi kedergi keltirdi. Qazaqtyń bota kóz, oımaq aýyz, qı­ǵash qas, súm­bil shashty taldyr­mash qyzyn kórip, ǵashyqtyq dertine ushyra­dy. Onyń ústine aty da anasyna uqsas Álıma bolyp shyq­pasy bar ma. Jas arý da segizinshi sy­nyp­tan keıin óner oqý orda­sy­na tú­sipti. Birin-biri tapqan eki jup albyrt sezimniń qushaǵynda bá­ri­ne kózderin juma qarap, shańy­raq kó­terýge bel býdy. Jastyq­tyń mól­dir kemesinde tabysqan ekeýi búgin­gi tańda alpystyń asqaryna shyqsa da áli kúnge sol kezdegi bu­laqtaı taza sezimderinen bir sátke de ajyraǵan emes. Jaryq dúnıege 5 ul, 2 qyz ákel­gen Iаrmuhammed pen Álıma olar­dan 19 nemere sú­ıip, ar­daqty ata, asyl áje atanyp otyr. Bar­ǵan jerinde márttigimen kózge túsip, kóptiń qamqorshysyna aı­nal­ǵan Iаrmuhammedti qalyń el erkeletip «bizdiń Iаrı», dep ataıdy. Bul ataýǵa ol da ábden úırenip alǵan. О́ziniń boıynda saýdaǵa degen, sonyń ishinde tamaq ázirleý teh­nologııasyna degen aıryqsha qabi­lettiń baryn baıqap, 1978 jyly osy salany meńgerýge den qoıdy. Bul bastamasyn Shym­kent qala­syn­daǵy tamaq ázirleý kombına­ty­nan bastaýdy jón kó­rip, sonda jumysqa ornalasty. Oılaǵanyn­daı atalmysh sala onyń tabıǵaty­na jaqyn bolyp shyqty. Tamaq ázir­leý, suranys tý­dyrý jáne ony ótkize bilý qa­bileti arqyly Iаrı birden bas­shy­lar­dyń nazaryna ilikti. Onyń qo­lynan shyqqan býy burqy­raǵan dámdi astyń suraýshylary kóbe­ıip, joldyń arǵy betindegi ta­maq ázir­leý ashanalarynyń jumys­tary toq­taýǵa deıin jetti. Kóptiń yqy­la­syna bólen­gen jas jigit endi muny jeke kásipke aınal­dy­rýdy jón kó­rip, káýap ázirleý isin qolǵa aldy. Onyń bul qabiletine qyzyq­qan mańaıyn­daǵy kafe bas­shy­lary ákim­shilik qyzmetke sha­qy­ryp, Iаrı endigi ómir jolyn kafe, meıramhana ju­mys­taryn bas­qarý­ǵa arnady. Qa­zaq­stan óz táýel­sizdigin alǵan jyl­dary Iаrı elimizge kelip, aýyl adam­dary­nan teri, jún, temir ónimderi shıkiza­tyn jınaǵan qytaı saýdagerlerimen jumys jasap, 2001 jylǵa deıin osy saýda salasyn basqaryp keldi. Iаrı óziniń ómirin saýdagerlik jol­ǵa, kásipkerlikke arnaǵany­men, aqshaǵa qunyǵyp, adamdyq qundy­lyq­tardy joǵaltpaǵan, kerisinshe qolynda bardy bólip berýge umty­latyn qarapaıym da erekshe jan. О́ner dese ishken asyn jerge qoıatyn Iаrı bala kúni­nen fýtbol oıynyn janyndaı jaqsy kórgenimen, aıtý­ly sheberlikke jete almasa da, fýt­bolǵa úlken janashyr bola bildi. Dúnıe júzinde fýtboldyń úlken óner ekenin jaqsy túsingen ol res­pýb­­lıkadaǵy sportqa qabiletti ba­la­­lar­dy jınap, 1999 jyly óz kúshi­­men fýtbol komandasyn quryp, ony qarjylandyryp turdy. Sport sań­laq­tary qanattandy-aý degen shaq­ta elimizdegi uıǵyr et­no­synyń basyn qosyp, fýtbol ja­rysyn ót­kiz­di. Ar­tynsha 25 sport­shydan tu­ra­tyn komanda Qy­taı Halyq Res­pýb­lıka­syn­da, О́z­bekstanda óner kórse­tip, ha­lyq yqylasyna bólen­di. Ha­lyq­ara­lyq deńgeıdegi fýtbol oıyn­­dary­na ar­n­alyp jumsalǵan shy­ǵyn­nyń bá­rin Iаrı ózi kóterdi. Osylaısha jastardyń fýtbolǵa degen ynta­syn oıatyp, namysyn qam­shylady. Qazaq, uıǵyr, orys, taǵy basqa ulttardan quralǵan “Iаrı” atty fýtbol komandasy 3 jylǵa deıin ómir súrdi. Balalardyń eseıýi men qar­jy­lyq qıyndyqtarǵa baıla­nys­ty komanda quramyn taratýǵa týra keldi. Alaıda oıyndaǵysyn orynda­maı tynbaıtyn qaısar minezdi Iаrı Túrkistan qalasynyń 1500 jyldyq mereıtoıyn resmı atap ótkende, fýtbol komanda­la­ryn qaıta iriktep Almaty qala­syn­da halyqaralyq deńgeıde úlken týr­nır ótkizip, odan túsken qar­jy­ny Túrkistannyń 1500 jyl­dyǵyna aýdardy. Osy týrnırge Almaty ákim­diginiń jaýapty ókili men áı­gili fýtbol maıtalmany Tı­mýr Segizbaev qatysty. Bıylǵy jyl­­dyń 15 mamyrynda el Táýelsiz­diginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan fýt­bol týrnıri taǵy da jalǵasyn tapty. Bul táýelsizdik merekesiniń erekshe ata­lyp ótilýine qosqan úles­tiń biri boldy. Oǵan respýb­lı­kanyń túk­pir-túkpirinen jınalǵan fýtbol quramalary qatysty. Atam qazaqtyń: «Segiz qyrly, bir syrly», degen qanatty sózi dál Iаrıge aıtylǵandaı. Tula bo­ıynda óner tunǵan ol sırek sala – rejısserlikti meńgergen tabıǵı daryn. Shirkin-aı, deseńshi! Bul ónerdi bilimmen ushtastyrǵanda, osy salada mamandanǵanda, búgin­gi kúni elimiz ta­masha rejıssermen tolyǵar edi. Olaı deıtinimiz, ol ashqan “Iаrı” kı­no­stýdııa­sy­nyń týyndylary qo­ǵam­da úlken sura­nysqa ıe. Bir qýantar­lyǵy – Iаrı bul kásipti aqsha tabý­dyń kó­zi­ne emes, elimizdegi ózekti má­se­­le­ler­diń aldyn alý­ǵa, jastardy tár­bıe­leý qura­ly­na aınaldyryp otyr­­ǵan­dyǵy. Onyń «Azaptalǵan jú­­rek» atty eki serııaly kórkem fılmi esirtkige salynyp ketken jas­tardy salamat­ty ómirge beıimdeýge negizdelgen. Bul fılm Shym­­kent qalalyq te­le­arnasy ar­qy­ly qalyń kórer­men­niń naza­ry­na usynyldy. N­ashaqorlyq elimizdegi qany sorǵalap turǵan taqyryp. Resmı málimetter Qazaqstanda 54 myńǵa jýyq nashaqor tirkelgendigin ras­taı­dy. Al tizimde joqtary qan­sha­ma. Ár nashaqor qoǵammen qatar myń­daǵan ata-ananyń zarly úni, aýyr qaıǵysy bolyp otyr. Osy ashy shyndyq Iаrıdi de beı-jaı qal­dyrmady. Ol bul qoǵamdyq dert­tiń aldyn alýdyń eń tıimdi jol­­darynyń biri – maǵynaly fılm­­der ekenin túsindi. Bul zaman ta­laby. Sebebi, qazirgi jastar kitap alyp oqyǵannan góri daıyn fılmdi kórý­ge qumar ekenin eshkim de joqqa shyǵara al­maı­dy. Son­dyq­tan da Iаrı erinbesten jo­ǵary­daǵy fılmdi Shym­­­kent­tegi bar­lyq mekteptermen kelisip kór­setip shyq­ty. Mamandar tarapy­nan da jo­ǵary baǵa­lanǵan «Azap­tal­ǵan jú­rek» kórkem fılmi Almaty qa­la­synda ótken «Sháken juld­yz­dary» kıno báıge­si­niń al­ǵashqy ashylýynda úzdik fılmder qa­tarynan kórindi. Bú­gin­de «Iаrı» kınostýdııasy kópshi­lik qaýymǵa «Poslednıe tabýny Shym­kenta», «Toba», «Mýkı ı serdsa» sııaqty áleýmettik ta­qy­ryp­ta­ǵy týyn­dy­larymen qa­tar, Shym­kent te­learnasyndaǵy «Next» baǵ­dar­la­masy arqyly etene tanys. «Biter istiń basyna, jaqsy ke­ler qasyna», degendeı, árqa­shanda qaıyrymdylyq jasaýdan jalyq­paıtyn, keń júrekti Iаrıdi Alma­ty men Ońtústik Qazaq­stan obly­sy­nyń halqy keńinen tanı­dy. Mundaı qurmetke ıe bolý ekiniń biriniń peshenesine ja­zylmaǵan. «Ustazsyz dúnıe tul», degendeı, ótken jyly aq­jarqyn Iаrı 33 jyldan keıin ózi oqyǵan mektep-ınternattyń túlek­terin, synyp­tas­tary men muǵalim­deri­niń ba­syn qosyp, Shymkent qala­synda merekelik shara ótkizdi. Balalyq bal dáýreni ótken bilim uıasynda sabaq bergen, búginderi jaryq fánıden ótip ketken us­taz­daryn eske alý maqsatynda 25 mınóttik derekti fılm túsirip, mektep-ın­ternattyń muraǵatyna tartý etti. «Shyr aınalǵan dúnıe-aı!» degendeı, zaman kóshinen qal­maı­tyn Iаrı qazirgi tańda Astana qa­lasynyń turǵyny. Ata-baba­sy­nan daryǵan saýda jáne kásip­ker­lik isin damyta otyryp, Qazaq­stan­nyń bas qalasynda «Aq sha­ńy­raq-1», «Aq shańy­raq-2» meı­ram­hanasy men «Qaınar» kafesin ashyp, munda da elorda turǵyn­daryn til úıirter dámdi astary­men tańdaı qaqtyrýda. Qonaqjaı Iаrı qonaq kútýden esh jalyqqan emes. О́mir­de sharshaýdy bilmeıtin, jalqaý­lyq­pen jany qas Iаrı balalary men nemerelerine aqyl-keńesin aıtyp, ulaǵatty tárbıe berýdi de ózine mindet etip júktegen. «Jetim kórseń jebeı júr» degendeı, darhan júrekti Iаrı taǵ­dyrdyń tálkegimen ata-ana qam­qorlyǵy men meıiriminen ajyrap qalǵan balalar men den­saýlyǵy shekteýli balalarǵa járdem berip turýdy ómirlik kredosyna aınal­dyr­ǵan. Shym­kent qalasyndaǵy balalar úıi Iаrı kelgende bir qýa­nyp qalady. Sharıǵat jolyndaǵy zeket berý men sadaqa berýdi ol ár qada­myn basqan jerinde ja­saı­dy. Joq­tyq­tyń zardabyn tart­qan adamdar­ǵa qol ushyn sozýdy bir sátke de toqtatqan emes. Iаrı – qazaqtyń kúıeý bala­sy. Sóıtip, ol báıteregi keń jaı­qa­lyp, nemere súıip, áýletine be­reke jáne baq pen qut qon­dyr­ǵan azamat. Barsha ǵalamnyń ıesi Alla­nyń elshisi Muhammed (s.ǵ.s) paı­ǵam­barymyz da óziniń kúıeý bala­sy Álıdi erekshe qurmet­te­gen. Iаrı bireýge aǵa atanyp, bireýge jezde bolyp, qazaq halqynyń qurmetine bólene bilgen birtýar tulǵa. Ata-baba salty – ká­sip­­kerlikpen aına­ly­syp, barsha sha­ńyraǵyn asyrap qana qoımaı, Qudaı qosqan qosa­ǵyn da yrys-berekege bóleı bildi. Asyl jary Álıma da otaǵasynyń qabaǵyna qarap, densaýlyǵyn oı­lap: “Iаrı aýyrmasyn, ol bizdiń shańyraq­tyń baq-dáýleti,” – dep aıtyp oty­ra­dy. Jastaıynan mýzy­ka ónerine ja­qyn Álımanyń ta­myl­jyta án sa­la­tyny kúmis kó­meı­ligi bar.О́z só­zin­de Iаrı: «meni ǵashyq qylǵan da osy óneri» dep, qaljyńdap qoıady. Qazaqtyń: «Jigittiń jaqsy­sy naǵashydan», degen sózi beker bolmasa kerek. Iаrıdiń naǵashy atasy Ǵanı batyr kezinde Shyń­janda jer­gilikti halyqty qyna­daı qyr­ǵan gomından ásker­lerin aýyz­dyq­tap, záresin ushyrǵan tul­­ǵa eken. Keıipkerimiz, mine sol kisiniń jıeni bolyp keledi. Dáýren MUQANOV, Alma SERIKQALI. Astana.