Prezıdent ormany atanyp ketken Astananyń jasyl beldeýi zııankes jándikterden qalaı qorǵalýda?

Saıyn dalanyń jazıraly beldeýinde boı kótergen Astana qalasynyń tóńiregi búginde jaıqalǵan jasyl japyraqty ný ormanǵa aınalyp keledi. Halyq arasynda «Prezıdent ormany» atalyp ketken Astana qalasynyń jasyl beldeýi Elbasynyń tikeleı bastamasymen sonaý 1997 jyly qolǵa alynǵan edi. Sodan bergi ótken ýaqytta bas qalanyń jasyl beldeýin quraıtyn 55 myń gektar alqapqa orman egildi. Onyń 16,5 myńǵa jýyq gektaryna 12 mıllıon túp aǵash, tal-shilik pen buta otyrǵyzylǵan. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha, 2020 jylǵa deıin Astana ormany Býrabaıdyń tabıǵı ormanyna qosylýy kerek. Búgingi tańda osy jaıqalǵan ný ormanda ósetin san túrli aǵashtardy zııankes jándikterden qorǵaý erekshe mańyzdy másele bolyp otyr. Soǵan baılanysty tómende Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýty mamanynyń osy kókeıkesti máselege arnalǵan maqalasyn jarııalap otyrmyz. Qazirgi sátte Astana qalasynyń kósheleri men onyń mańyndaǵy ǵa­na emes, sonymen birge res­pýb­lıka­myzdyń ózge eldi mekenderindegi de ekpe aǵashtardy, zııandy áserlerin eskermesten, tek ınsektısıdtermen jıi-jıi hımııalyq óńdeý jaǵdaı­lary qalyptasqan. Zııandy organızmderden orman qor­ǵaý shara­larynyń, hımııalyq óń­deý­­den bas­qa, ǵylymı negizi de bolýy kerek jáne quramyna aldyn alý shara­lary, ekpe aǵashtardyń orman patologııalyq monıtorıngi, zııan­kes­terdiń jeke túri sanynyń monıtorıngi men boljamy kiretin karantındik jáne qorǵanysh shara­lardyń tolyq júıesin, sondaı-aq basqa da kúres amaldaryn (mehanı­kalyq, fı­zıkalyq, bıologııalyq) qoldana otyryp, jyl boıy júıeli túrde júrgizilýi kerek. Eger ba­symdylyq hımııalyq óńdeýge berilse, onda paıdalanylatyn ınsek­tısıdtiń eń aldymen adamǵa, aınaladaǵy orta­ǵa, janýarlar ále­mine, sondaı-aq paı­daly jándik­terge zııansyz bo­lýy tıis. Biraq, ókinishke qaraı, ondaı ınsektısıdter is júzinde joq. Árıne, zııankesterge qarsy ınsektısıdter paıdalaný ońaı, ol kózge de tez túsedi. О́ıtkeni, qysqa mer­zimde zııankester jappaı qyry­lyp qalady. Biraq ınsektısıd paıdalanǵanda zııankestermen birge olardyń tabıǵı jaýy da (entomo­fagter) joıylady. Bul jaǵdaı zııankesterdiń qalǵan jeke túrleri­niń keshikpeı ósýine, soǵan oraı hımııalyq óńdeýdi qaıtalaýǵa ákep soǵady. Jıi-jıi jáne oılastyryl­maı júrgizilgen mundaı óńdeý zııandy jándikterdiń ınsektısıdterge degen beıimdiligin arttyra­dy. Sondyqtan da olardy paıdalaný ekonomıkalyq turǵydan da, bıolo­gııa­lyq turǵydan da paıda­syz bola­dy. Sonymen birge, ekinshi dárejeli zııankesterdiń keıbir túrleri, olardyń tabıǵı jaýlary­nyń qyry­lýyna oraı, hımııalyq dármekterdi odan saıyn kóp paıda­lanýdy qajet etedi. Bizdiń bolja­ýymyzǵa jáne keıbir ǵylymı derekterge qara­ǵan­da, hımııalyq óń­deýdi bulaı paıdalaný qarqynymen Astananyń ja­syl beldeýinde zııan­kes­terdiń ınsektısıdterge degen tó­zimdiligi art­qan, olar bul hımııalyq óńdeýge beıimdelip ketken já­ne ekinshi dárejeli zııankester jappaı órshi­gen jaǵdaılar kezdesip te jatyr. Mundaı fıtofag-jándikter (japy­raq jáne qylqan kemirgish­ter) sanynyń artýy aǵashtardy jala­ńashtap, álsiretip tastaıdy. Sonyń saldarynan olar aýrýlar men diń zııankesteriniń shabýylyna shydaı almaıdy. Aqyrynda ekpe aǵashtar­dyń keıbir teliminiń, keı jaǵdaı­larda búkil orman alqa­bynyń qýrap qalýyna ákep soǵady. Zııankester máselesine teris kózqa­ras jáne olardy Astananyń jasyl beldeýinen ınsektısıdtermen joıý, onymen qaıta-qaıta ýlaý “Jasyl aımaq” baǵdarlamasyna kedergi keltirip, bıýdjet qarjysy­nyń nátıje­siz jáne qaıtarýsyz shyǵynyna ákep soǵady. Pestısıdterdi tym keń qoldaný bizdiń ınstıtýt ǵalymdarynyń ara­synda kádimgideı qobaljý tý­dy­rýda. Qorshaǵan ortany (sý kózderi, topyraq, aýa) ol dárilerdi shashý kezinde lastaý jáne adam aǵzasyna pestısıd qaldyqtary jınalyp, túrli isik jáne allergııa­lyq, son­daı-aq belsizdik aýrýlaryn týdy­rýy, sondaı-aq janýarlar álemi men ósimdik áleminiń jutań tartýy kim-kimdi de alańdatady ǵoı. Árı­ne, pestısıdter onyń teris áser­leri eskerilip, tótenshe shara retinde qoldanylýy tıis. Bul kúrestiń bıologııalyq amal tárizdi ekolo­gııalyq qaýipsiz sharaǵa ba­sym­dylyq bere otyryp, zııankesterge qarsy qorǵanysh sharala­rynyń keshendi júıesin jasap, paıdalaný máselesin kókeıkesti másele etpek. Pestısıdterdi tótenshe jaǵdaı­da paıdalanýǵa baılanysty máse­leniń asa mándi ekenin eskere otyryp, Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstı­týty óziniń uzaq merzimdi bola­shaǵynda ósimdik qorǵaýdyń ekolo­gııalyq qaýipsiz amaldaryn jasap, damytýdy aldaǵy ýaqyttaǵy mindeti dep tapty. Qazirgi kezde ınstıtýt Qazaqstanda aýyl sharýashy­lyǵy óndirisindegi, sondaı-aq eldi meken­derdiń kóshelerindegi, son­daı-aq olar­dyń mańyndaǵy orman-baq aǵashtarynyń zııankes jándik­teri men kenelerdi bıologııalyq baqy­laý úshin bıologııalyq dár­mekter men bıologııalyq agentterdi jappaı óndirý jáne keń aýqymdy paıdalaný máselesin nasıhattaýda. Biraq Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýty kommer­sııa­lyq maqsat emes, aqsha­laı turǵyda túsindirý qıyn qorǵanysh sha­ralaryn ekolo­gııalan­dyrýǵa, Qa­zaq­stan halqynyń den­saýlyǵy men aınaladaǵy ortany saqtaýǵa ar­nalǵan bıologııalyq tásildi alǵa bastyrýdy kózdeıdi. Qazbek TО́LEÝBAEV, Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýty bas dırektorynyń orynbasary.