Dúbirge toly dúnıe

Ońtústik Sýdan – jańa memleket Afrıkada jańa memleket paıda boldy. Qurlyqtaǵy eń jeri úlken memleket – Sýdannan onyń ońtústigi bólinip shyǵyp, jańa Ońtústik Sýdan óziniń táýelsizdigin jarııa­lady. Osyǵan oraı el astanasy Djýbe qalasynda saltanat­ty sharalar ótti. Jańa mem­le­ket­­­tiń dúnıege kel­genin parlament spı­keri Djeıms Vanı Igga jarııa etti. Bu­dan soń ja­ńa mem­lekettiń pre­zı­denti Salvatore Kıır Maıardıt ant qa­byl­dady. Shyn máninde ol bul qyzmetti alty jyl boıy at­qaryp keledi. Uzaq­qa sozylǵan azattyq soǵystan keıin kóte­ri­lisshiler men Sýdan­nyń ortalyq úkimeti kelisimge ke­lip, Salvo Kıır Sýdannyń vıse-prezıdenti qyzmetimen qosa Ońtústik Sýdannyń prezıdenti ataldy. Jalpy, bul eldiń táýelsizdik alýynda birshama jańalyq ta bar, ol basqalar úshin de aıtar­lyqtaı sabaq ta bolsa jón-aq. Sýdannyń soltústigi men oń­tús­tigi arasyn­daǵy soǵys birazdan beri sozylyp keledi. Árıne, eshbir el óziniń bir bóliginen aıy­rylǵandy qalamaı­dy. El bas­shylyǵy, ásirese, ońtús­tik­tegi munaıly aımaǵyn qıǵysy kelmegen. Biraq bul soǵystan ná­tı­je shyqpasyna, ol aldaǵy ýa­qyt­ta da orynsyz qurbandyqqa ushy­­ratatynyna kózi jetken or­ta­lyq úkimet kóterilisshiler­men ke­lis­sózge kelýdi jón dep tapty. Onsyz da bul qaqtyǵys­tan qy­ryl­ǵan halyq sany mıllıonnan assa, bosqyndar odan da kóp edi. Sóıtip, 2005 jyly úlken kelisimge qol jetti. Táýelsizdikti referendým jolymen sheshýge ýaǵda jasaldy. Bul referendým osydan jarty jyl buryn ótip, ońtústik­tegi halyqtyń basym kóp­shiligi táýelsizdikti jaqtap shyqty. So­nyń arqasynda el táýel­sizdigi sal­tanatty túrde jarııalanyp, jańa memleket shańyraǵyn kóterdi. Basqaǵa sabaq bolar degende, Sý­dan res­pýb­lık­a­sy­nyń ózinen bó­lin­gen Ońtústik Sý­dan­­nyń táýel­siz­di­gin birinshi bolyp tanýy da aıtar­lyq­taı oqı­ǵa. Ádette kóp elder ózi­nen bólingen­der­di tany­maq tú­gili, oǵan únemi qar­sy bolyp keledi. Ońtústik Sý­dan­dy tanı­tyn­dar qatary kóp bo­la­tyny da ańǵa­ry­lyp otyr. Alǵash­qy kúni-aq ony AQSh, Egıpet, Japonııa, Re­seı sııaq­ty elder ta­nyp úlgerdi. Táýel­­­sizdik sharasy­na BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn­nyń qaty­sýyna qarap-aq, kóp uza­maı bul eldiń álem memleketteri qaýym­das­tyǵyna qabylda­na­ty­ny­na kú­mán joq sekildi. Ońtústik Sýdannyń bólinip shy­­ǵýyna baılanysty myna jaı­dy da aıta ketken jón bolar. Bó­li­ný­diń negizinde eldiń soltústi­gin­degi aq násildi musylman qaýy­my (70 paıyz) men qıyr ońtús­tiktegi qara násildi jergilikti dindi us­ta­nýshy­lar (25 paıyz) jáne hrıs­tıan qaýy­my (5 paıyz) ara­syn­­daǵy qaq­ty­­ǵystar jatqany anyq. Sol oń­tús­tikte eldiń negizgi baılyǵy mu­naı kóp bolǵanymen, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy óte tómen. Biraz adamnyń kóńi­lin­de sol munaı­dan túser paıda ha­lyq­tyń turmy­syn jaqsartady de­gen úmit bar. Biraq oǵan jetý qıyn. Ashtyqtan qu­tylyp, toıa tamaq ishýdiń ózi arman bolyp turǵanda, halyq saýat­syz, densaý­lyq saqtaý isi nashar. Qaıta bu­ryn ortalyq úkimet bu­lar­ǵa bıýd­jetten azyn- aýlaq qarjy bólip kelse, endi ondaı qarjyny ta­ba qoıý da ońaı emes. Tek álem jurt­shylyǵy ja­ńa memleketke jedel de qomaqty kómek berýi qajet bolyp tur. Fashıstik ıdeıalardan jaqsylyq izdeıtinder bar Reseı men Japonııa arasynda kópten sozylyp kele jatqan daý bar, ol – Kýrıl araldary. Ekinshi dúnıe­jú­zilik soǵystan keıin ol KSRO-ǵa berilgen. Al Japonııa ony zańsyz sanaıdy. «Berliner Zei­tung» gazetiniń ja­zýy­na qaraǵanda, qo­­­ǵamdyq pikirler­di anyqtaý qory ót­kizgen saýalnama bo­­­ıynsha Berlın qa­lasynyń árbir se­­gi­zinshi turǵyny fashıstik ıdeıa­­lar­dyń da jaqsy jaqtary bar dep esepteıdi eken. Ádette, mundaı saýalnama saı­laý aldynda júrgizilip, jurt­tyń kóńil-kúıin, túrli partııa­lar­dyń qoldaýshylaryn anyqtaýdy maq­sat etedi. Germanııada kádimgi fashıstik ıdeıany ashyq nasıhat­taıtyn ultshyl-sosıalıstik par­tııa­lar joq, olarǵa tyıym salyn­ǵan. Ondaı ıdeıany jaqtaı­tyn­dar bıýlletendegi «basqa par­tııa­lar» degen aıdardy paıda­lanady. Endi saýalnamanyń jeke su­raq­taryndaǵy jaýaptarǵa toqta­la­ıyq. Jaýap berýshilerdiń 13 paıy­zy, ıaǵnı árbir jetinshi adam «ult­shyl-sosıalısterdiń de jaq­sy jaqtary bolǵan» degendi aıtypty. Sondaı-aq, elde oryn alyp otyr­ǵan birshama qıyn­dyqtardy eske ala otyryp, árbir segizinshi berlındik «barlyq Germanııa azamat­tary­nyń ıgiligi úshin eldi temirdeı tártippen basqaratyn fıýrer kerek-aq» deıtin kórinedi. Al ár­bir toǵyzynshy adamnyń pikirinshe, elde «baǵa­ly» jáne «qajet­siz» adamdar bar eken. Iаǵnı, qajet­sizderin joıýǵa bolatyndaı. Birshama berlındikter Ger­ma­­nııa­nyń basqa elderden ar­tyq­shy­lyǵy týraly ıdeıaǵa nyq senimdi. Artyq bolǵan soń irgeden basqalardan joǵary turýy qajet degen fashıstik ıdeıa sy­ǵalaı­ty­ny bar. Bul ıdeıa ótken ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda Germanııa­ny jarǵa jyqqany belgili. Jalpy, biraz jer­de ásire ult­shyl­dyq kóz­qa­ras­tyń beleń alyp otyr­ǵany belgili. Onyń jaqsy­lyq­qa aparmaıtynyn da ýaqyt kór­se­tip otyr. Oǵan aıqyn mysal – Serbııa. Bul eldegi ásire ultshyl kúsh­ter azshylyq etnostardy yǵys­­ty­rý jolymen serbterdiń quqy­ǵyn, úlesin kótermek bol­ǵan áreketteri ultqa da, jalpy Serbııaǵa qııanat bolyp tıdi. Serbııa Kosovo sekildi ólkesi­nen, 2 mıllıondaı halqynan aı­rylyp, onyń memlekettigine úl­ken nuqsan keldi. Memleket qurýshy ult ókil­deriniń astamshylyq kózqarasy ústemdik qurǵan jerde qashanda azshylyq ult ókilderiniń múd­de­sine qııanat jasalady jáne elde ultaralyq qaıshylyq beleń alyp, ol memlekettiń saıası já­ne ekonomıkalyq damýyna keri áser etedi. Kerisinshe, jeke bir ult múd­desi emes, memlekettik, jalpy ha­lyq­t­yq múdde birinshi kezekke qo­ıyl­ǵan jerde barlyq ult ókil­deri­niń damýyna jaǵdaı jasa­lýymen qatar, memlekettiń qaryshtap da­mýyna jol ashyla­dy. Buǵan da mysal kóp. Aıta­lyq, Sıngapýr Respýblıka­syn­da halyqtyń 77 pa­ıyzy qytaı­lar ekeni, olardyń bas­qalarǵa óktemdigi týraly eshkim áń­gime aıtpaıdy. Aıtylatyn áńgi­me – bul eldiń joǵary ekonomıkalyq deńgeıge kóterilgeni, barsha halyq­tyń turmysynyń jaq­sar­ǵany – basty múdde. Ásire ultshyldyqtyń ar ja­ǵy­nan fashızm ıdeıalary syǵa­lap turady. Ulttan ulttyń ar­tyqtyǵy da, kemdigi de joq ekenin árkez eske salyp otyrǵan da jón-aý. Mamadııar JAQYP.