Dóńgelengen dúnıe-aı...

1 – Myna kúnniń azynaýyn-aı!.. – dep kirdi Sovethan ózimen birge daladan ere kelgen bir qushaq sýyqty saý etkizip bosaǵadan ótkize berip. Qonyshy qa­ıyrylǵan, muz qatqan sary pımasyn bir-birine qaqqyshtap jatyp, tórgi úıden beri qaraı syǵalaǵan, júzinde: «Bul kim?» – degen áýestik taby bar alty-jeti jasar ulǵa: «Áı, balaqaı, haliń qalaı-eı? Assalaý qaıda?» dedi kóńil­di únmen. Saýsaǵy sııa-sııa balanyń sonda ǵana esine tússe kerek, qolyndaǵy qalamsa­byn tastaı salyp, bosaǵadan beri ozyp, syrt kıimin sheship jatqan qońqaq muryndy qara kisige: «Salaýmalıkim!» dep qos qolyn usyndy. «Ýaı, malades, mine, jigit!» dedi anaý eńkeıip súıkimdi kishkentaı Ásettiń betinen súıip jatyp. Aýzynan ashy sýdyń ıisi burq ete qalsa kerek, bala betin tyr­jıtty. Oǵan mán bergen Sovethan joq. – Iá, den saý, mal-jan aman ba? – dep dańǵyrlap as úıdegi erteńgi shaıyn iship otyrǵan úı ıeleri Jubandyq pen Gúlsim­ge amandasa kirdi. – Jaqsy, kel tórge shyq. Tań atpaı myna qystyń kózi qyraýda neǵyp júrsiń? – dedi otaǵasy ózine ilik-shatysy bar alys aǵa­ıyn bolyp keletin Sovethannyń sálemin alǵan soń. – Ýaı, sol ókimettiń jumysy da baıaǵy, – dedi tórge shyǵyp jaıǵas­qan ol. – Inińniń ýshetshık bolǵa­nyn bilesiz. Sodan beri úıde otyr­maıtyn boldyq qoı, – dedi aldyna kelgen ystyq shaıdy qolyna alyp. – Birinshi fermadan ana joly júz sentner shóp suratqamyz. Bikibaı qys­­taýyn­daǵy malǵa dep. Sonyń ju­mysymen ketip bara jatqanym ǵoı aq qar, kók muzda. Sosyn ózderińniń aman­dyq­­ta­ryń­dy bileıin dep burylǵan betim osy. Jylynyp, kóńilin demdegen Sovethan ejelden adamnyń yńǵaıyn tapqysh, erkin minezine salyp, Gúlsim jeńgesin maqtaýǵa kóshti deısiń. Áńgimesin aıtyp otyryp, «jeńgeı, so jolǵy pisirgen toqashyń-aı!», «so jolǵy tuzdalǵan qııaryńnyń dámi aýyzdan ketpeıdi-aý, ketpeıdi!» dep qoıady jutqynshaǵyn bult-bult etkizip. Jyly jerge kirgesin be, aıaz sorǵan júzi qyzylkúreńdenip, qońqaq murnynyń ústi byrtıyp, qoshqyl tarta bastaǵan. Jubandyqtyń kóp sóılemeıtin, bir­toǵa minezin biletin ol endi keńshar ma­ly­nyń aqyryp turǵan bıylǵy myna qystan kúıli shyǵý-shyqpaýyn, qııandaǵy qys­taý­lardyń sharýasynyń jaı-kúıin sóz etip biraz otyrdy. «О́zińe, qorańdaǵy anaý qol­daǵy malyńa on sentner shóp túsirip bereıin», dedi bir ýaqytta ystyq shaıyn urt­tap qoıyp. Jubandyq ekeýiniń alys ta bol­sa týys-jekjat ekenin, qazir aǵa-baýyr­syz kún kórý qıyndyǵyn, ózi qudaıǵa shúkir, ýchetchık bolǵaly bireýden ilgeri, bireýden keıin, áıteýir kóshten qalmaı tirshilik etip jat­qanyn aıtyp, biraz jerge bardy. – Jeńgeı, – degen sodan soń kózi mólteńdep. – A, jeńgeı... Bir júz gramyń bolsa, sep bolatyn edi myna jaman qaı­nyńa... Sonaý birinshi fermaǵa jetkenshe qaı zaman. О́kimettiń maly dep júrip úsip ólip qalmaıyq degenim ǵoı... Jubandyq úndemedi. Sovethannyń syryn biletin Gúlsim eriksiz kúlip jiberdi. Ony paıdalanyp anaý da ár nárseni bir aıtyp, bastyrmalatyp qoıar emes. «Paı, paı, jeńgeı, osy kóńiliń-aı, kóńiliń!..» Abyr-dabyr daýys pen kúlkige eleń­dedi me, bir qolynda sýret salatyn dáp­teri, bir qolynda qalamsaby bar Áset asúıge kirip, ústeldiń basyna kelip otyr­dy. Sheshesi oǵan shaı quıyp jatqanda Sovethan: «E, mine, azamat bopty Áset te. Mynaýyń ne? Sýret pe? Káne, ákelshi, kóreıin», – dep kishkentaı uldyń dápterin alyp qaraı bastady. – Páli! Myna ul daıyn túrǵan hýdojnık qoı, a?.. Jubandyq aǵa, jeńgeı!.. Mynasy kádýeski súgiret. Iá súgiret! – dedi balanyń ónerine qaıran qalyp. – E, ol sýret salǵandy jaqsy kóredi ózi. Qoly sııa-sııa bolyp kún uzaq tuq­shyńdap jatqany, – dedi Gúlsim ulynyń basynan sıpap. – Bunysy ber jaǵy. Taǵy bir dápteri bar, ákep kórsetshi aǵańa, Ásetjan, – dedi Jubandyq ulyna. – Kók sııamen salyp júr. Bizdiń dúkende sharık qalamnan basqa túk joq. Qaladan boıaý qaryndash aldyrý kerek edi. Bir yńǵaıy kelmeı júr, – dedi uly qul­dyrańdap tór úıge júgirip ketkende ákesi. – Oı, Jubandyq aǵa! Jeńgeı! Myna Ásetjan bolaıyn dep tur eken. Talanty bar bala bir jerden jaryp shyǵady, tek qana til-kózden saqtasyn... Osynyń azamat bolýy úshin, — dep «aıtqanyń kelsin­niń» astynda, Gúlsimniń ákelgen, Juban­dyqtyń quıǵan qyrly staqandaǵy araǵyn basyna kóterip, aýzyna quıa saldy Sovethan. Qonaq Ásettiń sýretke toly ekinshi albomyn aqtaryp otyryp, taǵy da biraz qoshemet, maqtaý sóz aıtty. «Boıaý qaryn­dasht­y qalaǵa baryp júrgen Vasıa dosyma tapsyryp, ózim aldyrtam», dedi bir kezde. Sosyn: «Bir toqtyny atadym Ásetke, qudaı buıyrtsa, mektepke barǵan toıyna ákelem», dedi taǵy da. Sút pisirimnen keıin birinshi fermadan Bikibaıdaǵy qystaýda jatqan malyna júz sentner shóp jazdyryp alsa, on sentnerin osy úıge túsirip ketpek bolǵan Sovethan: «Jol uzaq... tráktirdiń maıy qa­typ qalar... Sharýa kútip tur», – dep ketýge jınaldy. Sholaq tony men bosaǵada qalqıyp turǵan sary pımasyn kıip jatyp, esine tústi me, álde Ásettiń óneri­ne rıza bolǵany ma, jan qaltasyna qol saldy da áldeneni sýyryp aldy. Basy altyn tústi, ádemi, jýan qalamsap eken. – Áset-eı! – dep álginde tór úıge enip ketken balany shaqyryp aldy. – Myna altyn qalamsapty saǵan syıladym, úlken hýdojnık bol. Kózi jaınap, umsyna jetken balaǵa: «Tura tur!» – degen sonan soń. «Qazir», – dep, avtoqalamdy sıpady ma, úrledi me, teris qarap sál túrdy da, beri burylyp: – Aıtpaqshy, álgi ózińniń qalamyńdy ber ma­ǵan. Men eshteńe jaza almaı qalam ǵoı. Ýshet­shikke de rýsh­ke kerek, aına­laıyn, – dedi. Ásettiń kádimgi, qara­pa­ıym qala­myn alyp, «al jaq­sy» dep Sovethan da jónel­di. Bala aǵasyna aıyrbas jasaǵan altyn tústi qalammen sýret sal­maqqa kirisip ketti. Kóp bógel­gen joq, birazdan soń as úıde ydys-aıaq jýyp jatqan sheshesi men gazet qaraýǵa yńǵaı­lanǵan ákesine kelip: – Kóke-aý, myna qalam durys buralmaıdy ǵoı, qara­shy, – dedi. Jubandyq «altyn qalamdy» alyp ary bir, beri bir qarady da: – О́ı, mynaýyń synyq qoı. Rezvisi ketken, qalaı bural­syn. Saýdasy bitipti ǵoı, – dedi. Gúlsim de ne bolyp qal­dy degendeı qalamdy us­tap, úńilip qarady da, únsiz basyn shaıqady. – Aldap ketti me meni Sovethan aǵa? – dedi Áset áke-sheshesine kezek-kezek qarap, kóńili áli senbeı. Únsizdikti Jubandyqtyń daýysy buz­dy: – О́ziń jóndep... adam qusap, by­laı, qarap almaısyń ba aıyrbas jasa­ǵa­syn, — dep zilsiz zekidi ulyna. Sóıtti de balaǵa orynsyz urysqanyna yńǵaısyz­dan­dy ma, álde Sovethannyń myna qyly­ǵyna degen renishi endi ǵana burq ete qal­dy ma, bıdaı óńi qyzaryp, kúpáıkesin ústi­ne asyǵys jamylǵan kúıi syrtqa shyǵyp ketti. 2 Ásettiń qara kózi jáýdirep, kishkentaı aýzy ashylyp, ne isterin bilmeı, ańyryp qalǵan jańaǵy turysy kóz aldyna kelip, Jubandyqtyń júrek tusy shym ete qal­ǵany. Keshe kúni boıy japalaqtap jaýyp, qas qaraıa áreń basylyp, tizeden túsken qalyń qardy kúrep tastamaq bolyp qo­raǵa bet alǵanda... Esine tústi. Bala kezi. Sol bala kezindegi bir oqıǵa. 3 Soǵystan keıingi ýaqyt. Elýinshi jyl­dardyń basy edi. Qıyn kez. Tarshy­lyq zaman. El ishi júdeý. О́zi ishte jatqanda ketken áke soǵystan qaıtpaǵan. Úmit kesilmegen sııaqty: qara qaǵaz kelmegen edi. Onyń ústine qyrǵynnyń bitkenine qansha jyl ótse de habar-osharsyz ketti degen birdi-ekili azamattyń tabylyp, elge oral­ǵany bar. Sony medet tutqan Jubandyq úmit úzbeıtin edi. Sheshe – tań bozynan qara keshke deıin fermanyń sıyryn saýyp, shóbin shaýyp, bir tynym tappaı­tyn. Úıde aýrýshań áje ǵana bar. Anasy tań­ǵy tátti uıqynyń qusha­ǵyn­da jatqa­nyn­da muny bir ıiskep, ińir qarań­ǵy­syn­da aýyr jumystan qajyp kelgende, uly­nyń kún uzaqqa oıynnan sharshap, uı­qyǵa bas qoıǵanynda bir ıiskep ketedi eken. Árıne, ony keıin biletin bolady Jubandyq. Mektep úıi kórshi aýylda bolyp, jetý qıyn bolǵan soń, eń bastysy – aıaqqa suǵar, ústige kıer kıim tabylmaı, Jubandyq on jasyna deıin oqýǵa bara almady. Bala ǵoı, oǵan asa qaıǵyra qoıǵan joq. Áıtse de, bir aıaq kıimniń zary jaman ótip edi. Oıyn oı­naý qaıda, qysta dalaǵa shyǵa almaı, qama­lyp otyrar edi tar úıde. Sol jyly tabany kús-kús bolyp, baıaǵysha ala jazdaı oıyn sońynda júre berer me edi, qaıter edi, na­ǵa­shysy kelmegende. Sol kezde otaý ıesi azamat bolǵan, soǵan oraı úıdegi shıetteı ini-qaryndasyn jetkizý qamymen, mektepti tastap, kolhozdyń aýyr jumysyna jegilgen on bes jasar Al­dońǵar naǵashysy: «Sen, Ju­bandyq oıyndy qoı», – degen. «Jigit bol­dyń. Mektepke barýyń kerek. Qur júr­gen­she tyshqan, kúzen aýla. Terisin jıyp, kúzde Bekendegi lápkege aparyp aıyr­bas­tap, ózińe aıaqkıim alasyń», – degen. О́zi muny ertip, eki-úsh kún júrip, sur tyshqan men sasyq kúzenge, qosaıaq pen sary­shu­naq­q­a qaqpan men tordy qalaı qurý keregin kór­setip berdi. Jubandyqqa ásirese, in aýzy­na shelektep sý quıyp, birazdan soń qur-r etken dybys shyqqasyn aýzy yr­sıyp, ústi sý bolyp atyp shyqqan sary­shunaqty qaıyń taıaqpen bastan uryp qulatatyn oıyn unady. Jańa ermek tabyldy. Sáskede ájesi­niń qýyryp bergen bir ýys bıdaıyn ys­tyq sýmen soǵyp alǵan soń Jubandyq tysh­qan aýlaýǵa ketedi. Uıysa bitken qa­lyń qara­ǵan­nyń túbin, oıpańda syǵylysa ósken, at­ty kisiniń boıyndaı bıik shıler­diń arasyn qarap, joǵalyp ketýshi edi. Kún besinnen aýǵanda shóldep, ózegi talyp áreń oralady. Qyzyq edi tyshqan aýlaý. Túgi tyqyraıǵan kúzen terisi, júni jetilmegen qosaıaqtiki az-azdap bolsa da jınala bastady. Ájesi men sheshesi áýelde tańyrqaǵan, keıin úndemedi. Sheshesi kúrsindi, ájesi kózine jas aldy. Árıne, muny keıin biletin bolady Jubandyq. Bir kúni tús áletinde irgedegi ózenge bes-alty jasar jalańbuttarmen birge sýǵa túsip, beti jarylyp, basynan kún ótip, sharshap kelip, úıde jatqan kezde bireý syrttan aıqaı salmasyn ba: – Ýa, qaısyń bar úıde?! – dep. Jubandyq asyǵa-úsige atyp shyqty dalaǵa. Baýyry terlegen, esik pen tórdeı tory attyń ústinde soraıǵan jaǵyn túk basqan, sýyq óńdi bir kisi otyr. Ne derin bilmeı ańyryp qalǵan Jubandyqqa: – Áı, bala, kim bar úıde? – dedi. – Ájem bar. Attan yrǵatyla, asyqpaı túsken jańaǵy kisi shylbyrdy beldeýge baılap, qaqyry­nyp-túkirinip, japyraıǵan quba­tó­bel úıdiń bıik tabaldyryǵynan attap, aýyzǵy ból­me­ge kirdi. Syǵyraıǵan kishkene jaman terezeden sebezgilegen jaryǵy bar, alakóleńke úıge kózi úırenbeı biraz turdy. Bul kezde bir buryshta búk túsip jatqan aýrýshań, kári áje de basyn kóterip, úrpıe qarap: – Qaı balasyń, shyraǵym? – dedi kımeshegin túzep jatyp. – Men ýákilmin aýdannan kelgen. Ortalyqqa qaıta jol júrip bara jatyr­myn asa mańyzdy jumyspen. Sýsyn bar ma úıde, apa? Shóldep kelemin. Susty kisi otyrǵan joq. Ter sińgen, qyzyl jaǵaly kıiminen tanaýdy jarǵan áldenendeı bir ótkir ıis shyǵady. – E, sýsyn tabylady ǵoı, óziń tize búkseńshi, qaraǵym. Ájesi qıralańdaı turyp, dastarqan jaıa bastady. – Oǵan áýre bolmaı-aq qoıyńyz. Maǵan sýsyn bolsa, boldy. – E, nege, aınalaıyn, qazir-aq, mine... Tek, bıdaı kóje ǵana qalyp edi úıde... – Póıdet. Kelesi aýylǵa – «Lenın jolyna» deıin jetsem boldy. Onda bárin daıyndaıdy ǵoı. Barymen bazar... Sýyt júrip bara jatqan ýákil tórge taqaý jaıǵasyp, bıdaı kójege bas qoıdy. Jubandyq qonaqtyń joǵary-tómen jú­gir­gen jutqynshaǵyna qarap qalypty. Eki-úsh tostaqty tóńkergesin, mańdaı terin súrtip, qaıys belbeýin bir yrǵap qoıyp: – Bul aýyldaǵynyń bári jumysta-aý deımin, – dedi ájesine qarap. – Shóp basynda ǵoı bári. Osy on bes úıli aýyldyń bala-shaǵasy men kárileri ǵana qalady munda shyraǵym. – Dur-res. Bul kimniń úıi bolady sonymen? – dedi biraz únsizdikten soń. – Jánibektiń shańyraǵy. – Qaı Jánibek? Mámetektiń Jánibegi me? – Ie, ıe. Kózimniń qarashyǵy – jal­ǵy­zym, Jánibegim, keshegi zulmatta habarsyz ketti. Kelip qalar dep alańdap otyramyn. Ýákildiń júzi qubylyp sál otyrdy da: – Nıshaýa, – dedi. – Nıshaýa! Aıdaýdan aman qaıtqan, jany siri Mámetek bı kári súıegin saýdyratyp, óz qystaýyna jetip ólgende, Jánibek te jer astynan shyǵa keler bir kúni... Sodan keıin únsiz kúlgen. Ájesi ýákilge býaldyr kózin syǵyraıta qarap, aýyr kúrsińdi de qoıdy. – «Úmitsiz shaıtan», – degen. Aman-saý oralady áli, – dedi birazdan soń asa ma­ńyz­dy ýákil betoramalymen jelpinip otyryp. Ájesi «ý-ýh!» dep kúrsine, aıaǵyn súırete basyp, syrtqa shyǵyp ketkende, shóli qanyp, boıy sergıin dese kerek, asa mańyzdy ýákil de qaıtý­ǵa yńǵaılanyp, ornynan túregeldi. Túregelgende kózi tústi. Jubandyqtyń ala jazdaı júrip túsir­gen oljasyna. Saryshunaq pen qosaıaqtyń, kúzenniń terisine. – Balaqan, mynaý óziń­niń terileriń be? – dedi sodan soń. – О́zimdiki, ózim aýla­ǵam, – dedi Ju­bandyq. – Oı, azamat! Muny qaıtpeksiń? – Bátińkege aıyrbas qylam. Asa mańyzdy ýákil Jubandyqtyń sıraǵy jaryl­ǵan, tabany kús-kús aıaǵyn endi kórgendeı qarap qalypty. – Dur-res, – dedi sonan soń. – Jón, jón. – Men saǵan kómek jasaıyn, balaqan, – dedi sálden keıin asa mańyzdy ýákil tyqyr terini sıpalap turyp. – Ne kómek, aǵa? – О́ziń jete almaısyń. Men myna terińdi alyp, Bekenniń, áıtpese ary asyp, Kókterektiń ózine baryp, saǵan aıaq kıim ákep bereıin. Tabany bujyr-bujyr, qa­lyń, qonyshy bıik, ultaraǵy jumsaq, aıaq­qa jaıly, mynaýskıı degen bátińke! Kók­terekte pirkoroldyń balasy ǵana kıedi ondaı bátińkeni. Jaraı ma? Jubandyq alǵashynda túsinbeı qal­ǵan. Kúndiz-túni zar ılep, bir qudaıdan suraǵan jalǵyz ǵana tileýi – tabany bu­jyr-bujyr, qonyshy jumsaq, pirko­rol­dyń balasy ǵana kıetin, biraq ózi kór­me­gen bátińkeni kóz aldyna keltire almaǵan. Terige bir qarap, asa mańyzdy ýákilge bir qarap, úndemedi. – E-he-he, balaqan! Sen senbeı tur­syń-aý deımin, – dedi asa mańyzdy ýákil júzi jadyrap. – Árbir sovet balasyn kıindirip, toıyndyryp, oqytý – bizdiń mindetimiz. Partııa solaı deıdi. О́kimet aldynda biz jaýap beremiz. Bala aıtqan sózdi uqpaı túr dep oılasa kerek, ýákil Jubandyqtyń aldyna kelip, júreleı otyrdy. «Bylaı. On kúnnen keıin men taǵy bir sroshnyı jumyspen qaı­typ oralam. Osyndaǵy kolhozdardy ta­ǵy bir aralaımyn. Sol kezde saǵan Kók­t­e­rek­ten jyly bátińke ala kelem. Jaraı ma?» Talaıdan beri kókeıde bulyqsyp jat­qan armanyn jaratqannyń ózi bere sal­ǵandaı keýdesin qýanysh kernep, kóńili alaburtqan bala júrginshige kúlimdep basyn ızegen. – Qaraǵym-aý, bunysyn ne ǵylaıyn demekshisiń? – degen aıaǵyn súıretip jetken ájesi bir qap terini atynyń qan­jy­ǵa­syna baılap jatqan ýákilge. – Myna nemereńe, apa, bir aıaq kıim ákep bereıin dep otyrmyn. On kúnnen keıin oralam, sol kezde ala kelem! – Qoı, shyraǵym, bala shirkin ne bilsin. Ol teri ózimizge kerek. Netip... Tastap kete qoı, jaryǵym. Sóıt, jaryǵym!.. – dedi ájesi abdyrap. – Sovet balasyn kıindirý — bizdiń borysh, apa... Tak shto mazasyzdanbańyz. Asa mańyzdy ýákil atyna minip, tebinip qaldy. – Buıyrtsa, on kúnnen soń oralam dedim ǵoı!.. – Qoı, aınalaıyn, keregi joq... Aıaq kıimi qurysyn. Tastap ket! Asa mańyzdy ýákil jele jortyp áýdem jerge uzaı bergen. – Áı, Júko, tastap ket de ana kisige! Estimeı bara ma, nemene?! Ájesi aıǵaı salǵan. Jubandyq sol kezde ǵana birdeńe sezse kerek, salt attyny qýa jónelgen. – Aǵa, bátińkeniń keregi joq. Terimdi tastap ket! Aǵa, aǵataı!.. Soraıǵan jaǵyn túk basqan, adyraq kóz, asa mańyzdy ýákil oqshyraıa bir qa­rap, atyn qamshylap jiberip, shoqyta jónel­gen. – Tastap ket terimdi! Aǵataı!.. 4 Odan beri ne zaman ótti. Áke soǵysta ólgen. «Qulynym, jalǵyzym», dep uly­nyń qazasyna kóńili senbeı ótken áje de baqılyqqa attanǵan. Sheshesi ulyn jetkizip, kelinin túsirip, endi nemere qyzyǵyn kórem be degende, oqystan jazylmas dertke ushy­rap, ana bir jyly kóz jumdy. Erte ketti. Endi, mine, ózi de elýden asqan. Úıli-baran­dy, balaly-sha­ǵa­ly. El aman, zaman tynysh. Iá... Dese de, sol salt atty úlbiregen bala kóńiline jara salyp ketipti. Al... Sovethannyń búgingi qylyǵy mynaý. Jubandyq jerge shyrt túkirdi. Sonan soń en dalaǵa kóz tastaǵan. Qyrdyń bul­dyr kókjıekpen astasyp, siresip jat­qan kúmis qary kún sáýlesimen shaǵylysyp, kózdiń jaýyn alyp jarq-júrq etedi. «О́mir degen osy da», – dedi ishteı kúbir­legen Jubandyq. Kóz aldynda ózi kórgen eki kórinis. О́mirdegi kýáger bolǵan eki sýret... Nurjan QÝANTAIULY. О́skemen.