Altyn uıa

Qyrdaǵy qazaq balasynyń bilim alýyn murat tutqan uly aǵar­týshy Ybyraı Altynsarın al­ǵash­­qy qońyraýdy Torǵaıda soq­qany belgili. 1864 jylǵy 8 qań­tarda ashylǵan bul bilim orda­syna 14 qazaq balasy qabyl­dan­ǵan eken. Sodan beri bir jarym ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de ult ustazy soqqan dala qońyraýynyń úni úzilgen emes. Sodan beri «Álippe» degen áıdik kitaptyń álemi: «Kel, balalar, oqylyq!» dep bastalady. Kári tarıh ótken ǵasyrdyń ba­syndaǵy kolhozdastyrý jyl­da­ryn­da Torǵaı aýdanynda bir orta, eki ortalaý mekteptiń bol­ǵanyn ras­taıdy. Allanyń meıirimi hám pendeniń peıili túskeni shyǵar, sol jeti jyldyq mek­teptiń biri 1933 jyldyń qońyr kúzinde meniń týǵan aýylym Kó­kalatta ashylǵan. Alǵashqy mektep úıi aýyl turǵyn­darynyń kú­shimen boı kóterip, oǵan Albar­bóget esimi berilipti. Sodan beri bul ataý bizdiń aýyl­dyń turǵyn­darynyń júregine tym jaqyn hám tym ystyq. Bizdiń oqýshy kezimizde aýyl aqsaqaldarymen bolatyn kezdesýler jıi ótkizilip turatyn. Áli kúnge esimizde, Qabden Jalǵas­ba­ev, Baıdos Bekmuratov, Qabdı Syz­­dyqbaev syndy soǵys ardagerleri tórimizden tabylatyn. Beıbit za­man­nyń baldyrǵandary keýdesi orden-medalge toly quı­maqulaq shaldarǵa qyzyǵa qarar edik. Olar da bir kezderi biz sı­ıaq­ty oqýshy bolyp, osy mektepte bilim alǵan birinshi túlekter ekenin maqta­nysh­pen aıtar edi. Tek, olardyń bizden aıyrmashylyǵy – jeti jyldyqty bitirip, endi esin jıǵan shaqta qalamdy qarýǵa aıyrbas­taǵany. Bul kúnde olar­dyń bári o dúnıelik. 1971 jyly orta mektep már­te­besin ıelengen bizdiń bilim uıamyz bastaýyn osylaı alǵan. Bul – Nazarbek aqyn jyrlap ót­ken «Ahmet ushqan altyn uıada­ǵy» bir ǵana mekteptiń qysqasha tarıhy. Muqa­ǵalı aqynsha qaı­yr­saq: «Tarydaı bolyp kirip, taý­daı bolyp shyq­qan», sol al­tyn uıadan attanǵa­ny­myzǵa bıyl 20 jyl. Al, biz bilim alǵan qara shańyraq – Albarbóget orta mektebi óz jylnamasynyń  40-shy jylyn paraqtady. Albarbóget orta mektebi ash­yl­ǵan jyly alǵashqy dırek­tor­lyq mindet Alpysbaı Temirbekov syndy tájirıbeli ustazǵa júkte­lipti. Odan keıin Balǵoja Aty­ǵa­ev, Ábdiǵalı Sádenov, Esqalı Baı­bosynov, Sapar Shahanov, Kú­lásh Batyrbekova, Syrym Ǵaryp­janov syndy mamandar ár jyl­dary jemisti eńbek etti. Mek­tep­tiń tizginin Esqalı Baıbosynuly ustaǵan ke­zeń­di jemisti jyldar deýge bo­la­dy. Albarbóget orta mektebi ult­tyq tárbıeni shákirt júregine uıalatýda «Atameken» baǵdarla­ma­synyń ulttyq jobasy baıqaýyna birneshe márte qaty­nasyp, aýdan­dyq, oblystyq baı­qaý­larda je­ńim­paz atandy. Eki ret respýb­lı­kalyq baıqaýǵa qa­ty­syp, baǵaly syılyqtar men maqtaý qaǵazda­ryna ıe boldy. Osy mektepke basshylyq ja­sa­­ǵandardyń ishindegi eń jasy Sy­rym Ǵarypjanov bolatyn. Bo­la­sha­ǵynan kóp úmit kúttirgen ma­man jas ta bolsa bas bola bildi. Tórt jyldaı ýaqyt dırek­tor­lyq qyz­met­ti abyroımen atqar­dy. Alaıda, tótelep kelge ajalǵa arasha qaı­dan bolsyn, nebári 29 jasynda ómirden ozdy. Syrym­nyń aldyna qoıǵan maqsaty da kóp edi. Aýylǵa jolymyz tús­ken­de armanyn aqta­ryp aıtar edi. Amal ne, artynda josparlap júrgen tyń ıdeıalary atqaryl­maı qaldy. Ustazdyq – uly uǵym. Biz bul qasıetti Túıebaı Maqajanov, Edires Álimov, Shaǵıp Ońjanov, Sú­leımen Qoıanbaev, Botagóz As­qa­rova, Esqalı Baıbosynov, Ty­nysh­kúl Bektemisova, Kádirshin Dúıse­nov syndy aǵa-apalary­myz­dyń bo­ıynan kórip óstik. О́kinishtisi sol, qazir Edires, Sha­ǵıp, Sú­leı­men aǵaılar aramyzda joq. Olar ómirden ótkenimen, ónegesi qaldy. Elde Edires aǵaıdyń esimin bilmeıtin shákirt kemde kem shy­ǵar. «Aıyby» – arý qala Al­ma­ty­­da qalmaı elge kelgendigi. Ta­laı­larǵa arman bolǵan QazMÝ-de bilim al­ǵan Edires aǵaı Elbasyna da sabaq beripti. Stýdent kezinde ón­diristik tájirıbemen bala Nur­sul­tan oqı­tyn mektepke kelgen. Bo­la­shaq Pre­zıdent pen bizdiń usta­zy­myzdy taǵdyr osylaı jolyq­tyrǵan. Birneshe urpaq tálimin alyp, tár­bıesin kórgen Málik Baıma­ǵam­betov, Kenjesary Bekqojına, Maı­­ra Ánýarbekova syndy ustaz­dar keıingi býyn úshin ardagerler sa­nal­­ǵanymen kúni búginge deıin shá­kirt sanasyna sáýle quıyp keledi. Endi osy mekteptiń alǵashqy túlekteri týraly qysqasha baıan. Tuńǵyshtar tuǵyrynda Qazaq­stan­­nyń halyq aqyny Qonysbaı Ábil bastaǵan  kileń marqasqalar tur. Aza­mat Maǵzumov – Sol­tús­tik Qa­zaq­stan oblystyq aýrýha­nasy bas dárigeriniń orynbasary, Tóleýhan Imanqulov – elimizge belgili matematık, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Memlekettik ult­­tyq ýnıversı­te­tiniń ustazy, Sapar Ábilkákimov – tálimger jýrnalıst, tanymal baspager. Bul tizimdi mektepti ár jyldary bitirgen túlektermen tolyqtyra tússek artyq etpes. Elge tutqa bolarlyq olardyń bári Táýel­siz­digimizdiń tuǵyrly bolýy jolyn­da aıanbaı ter tógip júr. Qara­ǵandyda turatyn hırýrg dári­ger Marat Ábeýovtiń esimi elimizge tanymal. Nemis tiliniń bilikti mamany ómirden erte ketken Ar­ǵynbek Bekmuratovty aýyldas­ta­ry saǵynyshpen eske alady. Qa­zirgi tańda el basqaryp júrgen Túbekbaı Áýbákirov te bizdiń mekteptiń maqtanyshy. Aqmola ob­lysy Aqkól aýdany Keńes orta mektebiniń dırektory Meshitbaı Júnisov bala tárbıesinde jańa­shyl­dyǵymen erekshelenip júr. Qostanaılyq belgili kásipker Qa­sym Baımaǵambetov osydan birer jyl buryn Kókalattaǵy qo­rymdy qorshap, Shákir batyrdyń basyna kesene turǵyzdy. Osy mekteptiń taǵy bir shákirti Hamıt Shakın degen azamat aýylǵa meshit salyp berip, jamaǵattyń alǵysyn aldy. Keıingi býynnyń arasynan shyq­qan Berik Áýbá­kirov, Muhıt Ámir­janovtar Jangeldın aýda­nyn­daǵy bilim sha­ńy­raqtaryn bas­qarady. Baqytjan Torybaev Aq­shy­ǵanaq aýylynyń ákimi. Qan kórip, ot keshken urpaq­tyń esteligi tárbıege taptyrmas qural bolatyn. Amal ne, bizdiń aýyldaǵy Uly Otan soǵysynyń sońǵy ardageri  osydan eki-úsh jyl buryn dúnıeden ozdy. Áıt­se de, aýyl ardagersiz emes. Aý­ǵanstanda ınter­na­sıonaldyq bo­ryshyn ótegen Roman Tólegenov te bizdiń mektepten qanat qaqqan. Aýyl jastaryna otanshyl rýh, patrıottyq sezim týraly endigi áńgimeni Roman aǵa aıtyp júr. Jeltoqsan qarlyǵashtarynyń biri Baqytgúl Myrzaǵazınanyń osy Albarbóget orta mektebinde oqyǵanyn jas urpaq bile bermeıdi. QazPI-diń fılologııa fakýl­te­tiniń 3-kýrsynda oqyp júrgen ony Jeltoqsan oqıǵasyna qatys­tyń dep oqýdan shyǵarady. Ba­qyt­gúl 1986 jyldyń 17 jeltoq­sa­nyn­da qamaýǵa alynyp, 18-25 jel­toqsan kúnderi tergeý ızo­lıa­to­ry­nyń tas edeninde jalańash es-tússiz jatyp qalǵan. Jendetter ıtke talatqan. Keıin sonyń zar­da­bynan aýyr naýqasqa ushy­rap, 1994 jyly ózi týǵan Torǵaı ob­ly­sy Jangeldın aýdanynyń Kókalat aýylynda qaıtys boldy. Mektep sońǵy jyldary Ult­tyq biryńǵaı testte jaqsy nátı­jelerge qol jetkizip júr. Jyl saıynǵy ortasha kórsetkish 75-80 balldy qurap keledi. Osydan birer jyl buryn oblystaǵy birinshi ondyqqa da kirgen jaıy bar. Bı­ylǵy synaqta osy mekteptiń 11-synyp oqýshysy, aýyldastary bo­la­shaǵynan zor úmit kútip otyrǵan Tańsholpan Ábdiǵalıeva 104 ball aldy degen súıinshi habardy estip qýandyq. Osydan 20 jyl buryn qoly­myz­ǵa attestat alyp, Almatyǵa attanǵanda sát sapar tilegen me­niń qara shańyraǵym osyndaı qa­ra­paıym qasıetterge baı. Bıyl onyń qyrqynshy túlekteri qanat qaqty. Joldaryń ashylyp, ar­man­­daryń oryndalsyn talapkerler! Muharbek MAHAMBET, Qorǵanys mınıstrligi baspasóz qyzmetiniń qyzmetkeri, podpolkovnık.