Altyn kórgen perishte

...Maskúnemdikke salynǵan ákesi bul dúnıe­niń bar qyzyǵyn bir urttam araqqa satyp jiberetindeı beıshara halge jetkenine balaýsa qyz Álıma namystanyp, qara­daı jerge kire jazdaıtyn. Birneshe ret áke­sin qolynan tartyp, qoltyǵynan súıep jú­rip, úıine deıin súırelep jetkizgen. Biraq sonyń bárinde de kókeıin bir ǵana nárse tesken ákesi izdegeni úıden tabylmaıtynyn bilip dalaǵa qashatyn. Sodan soń kóshede bulǵańdap júrgen ákesin kóre qalsa, kórme­gendeı túr tanytyp óte shyǵýdan basqa Álımanyń amaly qalmaǵan. Anasynyń jalyn­ǵanyn da, týystarynyń birde aqyl­men, birde ashýmen aıtqan sózderin de máńgirip otyryp tyńdaıtyn ákesinen kóńi­li ábden qalyp, ishteı kúder úzgen bala kó­ńil áldebir jamandyqty sezgendeı alańdap júrgen. Sezimi aldamapty. Bir kúni aýyl shý ete tústi – araq satyp alatyn aqsha izdep, ákesi irgeles kórshisiniń úıine urlyqqa túsipti. Anasy sot zalynda kózimen jer shuqyp, basyn kótere almaı otyrǵan. Sodan soń aýla syrtyna shyǵa qalsa, tý syrtynan aıty­latyn sybyr-sybyr áńgimeden qorǵalaq­tap, kóshege attap baspaı qoıdy. Dúkennen usaq-túıek zat alý kerek bolsa, «meniń qolym tımeı jatyr» dep, qolyna tıyn-tebenin ustatyp, Álımany jiberedi. Sonda qoly tımeıtindeı eshteńe istep te jatqan joq. Shyndyǵynda istemeıdi emes, birde­ńeni bastaıdy da, áldebir oıdyń jetegine erip, bastaǵan sharýasyn umytyp ketedi. Álı­ma qasyna kelip: «Apa, ne istep otyr­syz?» degende, «a-ah?» dep selt ete túsedi. Osylaısha kún ótken saıyn buıyǵylana túsip, túsiniksiz kúı keshken anasy kóp uzamaı belgisiz bir dertke ushyrap, tósek tartyp jatyp qaldy. Kóńilin surap kelgen kórshi-qolańnyń aldynda tómenshiktep, bá­ri­niń aldynda aıypty sııaqty, aýyldas­tarynyń júzderine qaraýǵa dáti shydamaǵan arly áıeldiń jan kúızelisinen kóz jum­ǵanyn aýyldastary sezse de bir-birine lám-mım desken joq. Bálkim, kóbiniń osy qaza arqyly «arym – janymnyń sadaǵasy» degen sózdiń maǵynasyn túsingendikterinen bolar... Aǵaıynnyń qolkómegi men sózkómegi uzaqqa sozylǵan joq – marqumnyń qyrqy óte salysymen kelýshiler birte-birte aza­ıyp, aqyry sap tyıylǵan soń óz kúnderin ózderi kórýi kerektigin uqqan balalardyń úlkeni Álıma jumys izdeýge shyqty. Mine, sodan beri jaýtańdap qalǵan ini-sińlilerin asyrap-baǵý – óziniń de qabyrǵasy qatpaǵan Álımanyń moınynda. Qazirgi jumysyna kezdeısoq keldi. Posh­tashyǵa hat tasýǵa kómektesip júrge­ninde bir úıge kelgen shuǵyl jedelhatty aparatyn adam tabylmaı qalyp, bastyq Álımany jumsady. Tildeı qaǵazdyń bir úı­ge jaısyz habar ákel­genin bilip, alǵa basqan aıaǵy keri ketip, amalsyz kelgen Álıma esik qońyraýyn júreksine basty. Ar jaqtan «qazir, qazir» degen jarqyn daýys shyǵyp, ile bireýdiń asyǵa basyp kele jat­qany estilgende, óziniń qandaı tap­syrma­men kelip tur­ǵanyn, endi ne bolatynyn oılap, júregi dúr­sildep ketti. Sol kezde ish jaqtan syrt-syrt etken dybystar estilip, ile esik ashyldy da kishkentaı balasyn kótergen ádemi kelinshek Álımaǵa tańyrqaı qarap: «Sa­ǵan ne kerek, siń­lim?» dep sura­dy. Jedelhatty únsiz usyna berip, áli qaı­ǵysynan arylmaǵan, júre­gindegi jarasy áli jazylmaǵan Álıma óksip jylap jiberdi. Shoshynyp, túri buzylyp ketken kelinshek qaǵazdaǵy jazýǵa kózi túskende ysh­qyna daýystap, eńirep jylap qoıa berdi. Kóterip turǵan balasy da sheshesine qarap, shyr ete tústi. – Qalqam, sińlim, men úıde jalǵyz edim. Kúıeýim issapardan búgin keshke oralady... Men bıletke baryp kelgenshe úıde balam­nyń qasynda otyra turasyń ba? Álıma basyn ızedi. Sol oqıǵadan keıin ol Perızat pen Jalǵas­tyń úıinde qalyp qoıdy. Alǵa­shynda ákesiniń mezgilsiz qazasynan keıin óz-ózine kele almaı qoıǵan kelinshegine úı sharýasyna kómektessin dep, úlken qyzmet isteıtin Jalǵas poshta bastyǵymen kelisip, Álımany birneshe kúnge surap alǵan. Kelisimdi ýaqyt ótken kezde úı sharýasyna zyr júgirip kómektesip, kishkentaı Jandosty oınatý, dalaǵa shyǵaryp qydyrtýdy óz mindetine alǵan Álımadan Perızattyń aıryl­ǵysy kelmeı qaldy. Qarshadaıynan taǵdyr taýqymeti basyna túsken jas qyzdyń óz úıinde júrgen kúnderde óńine qan júgirip, kózindegi muń taraı bastaǵanyn baıqaǵan Jalǵas ta ony qara sýyqta dirdektetip poshta tasýǵa jiberýge aıap júrgen. Kelinshegimen aqyldasyp, «bir amalyn tabarmyz, ázirshe úıde júre bersin» dep sheshti de, jumysynan múlde shyǵartyp aldy. Álıma úı qyzmetshisi degen aty bol­ǵanymen, osy úıdiń óz adamyndaı bolyp ketti. Kúniuzaqqa Perızatqa úı sharýasyna kómektesip, keshkisin nan men sút, sary maı men shujyq, keıde syr men tátti-mátti salynǵan dorbasyn myqshııa kóterip, úıine qaıtady. Al eki-úsh aptada bir ret et, kartop, makaron sııaqty azyq-túlikterdi Álımanyń úıine jetkizip turýdy Jalǵas aǵasy júr­gizýshisine tapsyryp qoıǵan. Sodan beri Álı­manyń ini-sińlileri de máz, úı ishiniń usaq-túıek jumysynan qoly bosaǵan Perızat ta rıza. Qurbylarymen bir sát boı jazýǵa jarap qalǵan ol anda-sanda teatrǵa, kon­sert­ke, tipti, basseın, saýnaǵa baratyn bol­dy. Keıde qurby­la­ryn úıge shaqyryp, qonaqasy beretin. Sondaı qonaqasy­lar­dyń birinde Perızat Jalǵastyń ózine taıaýda alyp bergen áshe­keı buıymdaryn qurbyla­ryna maqtana kórsetken. Kelinshekter ah uryp, tańdaılaryn qaǵyp, birese alqasyn, birese bilezigin, birese syrǵasy men júzik­terin taǵyp kórip, biraz shýyldasty. Jáne de, áshekeıdi qaı áıel taqsa da, áldebir sıqyr áser etkendeı birden ózgerip, ózgeshe shyraılanyp shyǵa keletinin qaıtersiń. Qyz emes pe, ádemi áshekeılerge dastar­han­dy jınastyryp júrgen Álımanyń da kózi tústi. Biraq onyń nazaryn aýdarǵan jurttyń bári tamashalap jatqan buıymdar emes, kógildir tastary jaryqqa shaǵylysyp, myń qubylyp jatqan júzik edi. Janaryn arbaǵan júzikti qolyna bir ustap kórgisi kelip otyrǵandarǵa taqap kelgenin baıqamaı da qaldy. Aýzy ashylyp, kózi kógildir tasty júzikti tesip bara jatqan Álımaǵa Perızat erkelete til qatty: – Qalaı, Álımash, unaı ma saǵan? Álıma basyn ızedi. – Saǵan qaısysy unaıdy? Qane, qolyńa taǵyp kórshi. Álıma kóz jaýyn alǵan júzikke qolyn sozdy: «Mine, mynaý...» Áıelder shý ete qaldy: «Ý-ý-ý, qarashy ózin!». «Qazirgi jastar biz sııaqty emes, olardyń talǵamy basqa...» Kelesi kúni Perızat bir sharýalarymen syrt­qa shyǵyp ketkende Álıma altyn bu­ıymdar salynǵan qobdıshany ashyp, kógildir tasty júzikti qolyna taǵy da taǵyp kórdi. Bul joly ol sonshalyqty úlken de emes sııaqty kórindi, saýsaǵy sál tolyssa, dup-durys bo­laıyn dep tur eken. Áp-ádemi bolyp, saý­saǵyna jarasa ketkeni sonsha, Álı­ma júzikti ázer sheshti. Qobdıshany ornyna qoıǵan soń da, birdeńesin joǵaltyp alǵandaı sol bólmege qaıta-qaıta kirgisi kelip, kúnuzaqqa ózimen ózi arpalysýmen boldy. Sodan beri kóz arbaǵan kógildir júzik kúndiz Álımanyń esinen, túnde túsinen ketpeı qoıdy. Bul boıjetkenshe, turmysqa shyq­­qansha qashan? Al júzikti dál qazir taǵar ma edi, shirkin! Keshe óz kózimen kórgendeı, júzik taqqan kezde bul da Perızat tátesiniń qurbylaryndaı sulýlanyp ketetin shyǵar-aq! Sonda ózine mensinbeı qaraıtyn synyp­tastaryna bul da nemquraıly kóz tastap, boıyn asqaq ustap júrer edi-aý! Álımanyń qııalyn bir daýys buzdy. Alǵashynda anasy eken dep qalǵan, sóıtse óziniń ishki daýsy eken. «Bálesin qara óziniń! Qalaı alasyń? Ur­lap pa? Sosyn Perızat táteńniń betine qalaı qaraısyń? Jo-joq, bolmaıdy. Bolmaı­dy urlaýǵa!» Ishki daýsy zildi edi. Qarsy sózdi qabyl­damaıtynyn bildirip úzildi-kesildi aıtyp, Álımany toqtatyp tastady. Biraq sálden keıin, baǵanaǵy tátti elesterdiń áserinen áli arylmaǵan alyp-ushpa kóńili qorǵanshaq ún­men, tolyp jatqan dálelder keltirip, jańaǵy zildi daýysqa báseń qarsylyq tanytty: «Nege urlap alamyn? Jaı ǵana alamyn ǵoı. Ýaqytsha. Ol tipti meniń alǵanymdy bilmeı de qalýy múmkin. Alyp, birneshe kún taǵamyn da, qaıtadan ornyna qoıamyn. Bul urlyq emes qoı. Bar bolǵany bir-eki kúnge ala turamyn. Sosyn bildirmeı ǵana ornyna qoıamyn.» «Ruqsatsyz alǵanyń – urla­ǵanyń. Urlyq jasaýǵa bol­maıdy!» «Múlde alatyn bolsa ǵana urlyq deıdi. Al men qaıtadan ornyna qoıamyn ǵoı. Onyń nesi urlyq? Esesine barlyq maq­tan­shaq qyz­dardyń ishteri jary­lyp ketetin shyǵar. О́z­derinshe meni mensinbeýshi edi, endi kelip ma­ǵan jalynyp «oı, Álıma, júzigińdi bere tur­shy, taǵyp kóreıinshi» dep suraıtyn shyǵar...» Osy jerge kelgende ishki oıynyń úzildi-kesildi daýsy sál jumsardy. «Shyndyǵynda, kózderine ilmeı­tin­der­diń ishteri bir kúıer edi. Shirkin, jalynyp, máı­móń­kelep sóılegen­derin uldar da kórse ǵoı...» Ekinshi daýysqa keregi sol eken – ekpindeı sóıledi: «Kórmeı she? Kóredi. Tipti, «Saýsa­ǵyńa qalaı jarasyp tur! Qolyń qandaı ádemi!» dep suqtanyp, bári seni aınal­shyqtap júretinin elestetshi...» «Marat ta kórse, «júzigiń qandaı ádemi, búgin óziń de erekshe qul­py­ryp ketipsiń ǵoı. Júr, úıge birge qaıtaıyq» dese...» Maratty oılaǵanda Álımanyń balapan júregi shym ete qaldy. Marat – synyptaǵy eń ádemi bala bolatyn. Tipti mekteptegi... álem­degi... eń ádemi bala sol sııaqty kóri­netin Álımaǵa. Tolqyndanǵan shashyn qaıy­ra tarap júretin, muǵalimderdiń maqtanyshy, ózi quralpy qyzdardyń júregin lúp-lúp soq­tyrǵan súıkimdi Marat ózine jáýdirep kóp qaraıtyn buǵan kóz qıyǵyn da salmastan, qasynan mańǵazdana óte shyǵatyn edi. Endi, mine, júziktiń adamdy sulýlandyryp jiberetin ǵajaıyp kúshi oǵan da áser etip, ásheıinde kózine ilmeıtin qyzǵa ózi ıilip turǵanyn qarashy... Álıma taǵy da qııalynyń jetegine erip, túsetin aıaldamasynan ótip ketipti. Dor­basynyń aýyrlyǵyn endi ǵana sezindi. Zildeı dorbasyn ázer kóterip kele jatyp, o, ǵajap, «ne sala bergen sonsha?» dep Perızatqa jyny keldi. Ásheıinde ol dorbasyna tátti-dámdini sala bastaǵanda ishi eljirep, qushaqtap súıgisi kep ketetin. Qazir júregi ol sezimnen jurdaı. «Nemenege tyqpalaı beredi, tap bir biz ashtan óleıin dep jatqandaı» dep oılady qaqpadan kire berip. Esik aldynda oınap júrgen inisi men sińlisi dorbasyn bas salǵanda da ashýly oıynan qaıtqan joq. Sol ashýymen táýekelge bel býdy. Uıqyǵa da «Qalaıda alý kerek júzikti» degen oımen jatty... ...Mine, oıyn júzege asyrýdyń sáti de túsken sııaqty... Álıma sol úıde qonatyn syńaıly. Jalǵas aǵasy joq, sirá, issaparǵa ketken-aý... О́zine salynǵan jup-jumsaq tósek­tiń nelikten sonshalyqty jaısyz ekendigine túsinbeı-aq qoıdy. Uıqysy keler emes. Tóseginde ári-beri aýnaqshyp, aqyry kópten qurǵan josparyn júzege asyrý úshin aıaǵynyń ushymen basyp, dálizge shyqty. Perızat zalda, televızordyń aldynda uıyqtap qalypty. Munysy jaqsy boldy, óıtkeni qobdısha olardyń jatyn bólmesinde ǵoı. Sál turdy da, demin ishine tartyp, dálizge shyqty. Myna qyzyqty qarańyz: Álımanyń kún saıyn júz ret júgirip ótetin dálizdiń shetine jete almaı-aq qoıǵany. Áli keledi, áli keledi... dálizdiń jatyn bólmege burylar jeri bul attaǵan saıyn qashyqtap bara jatqan sııaqty. Áldene dúrs-dúrs etedi, joǵaryda tura­tyndardyń bireýi edendi soqqylap jatqandaı ma? Álde kóshede bireý sý tolty­rylǵan bóshkeni urǵylap jatyr ma? Ony nege urǵylap jatyr eken? Gúmp-gúmp etip tyıylatyn túri joq qoı. Álıma toqtap, tyńdap kórip edi, gúmpildep, daǵaradaı dálizdi jańǵyryqtyryp turǵan óz júreginiń dúrsili eken... Perızatty oıatyp almaý úshin demin shy­ǵar­maı, dybysyn bildirmeı júrip keledi. Bul úıdiń qaltarys, burylystarynyń bárin jatqa biletini mundaı jaqsy bolar ma? Mine, sol qol jaqta esik qalyp barady, bul – jýynatyn bólme, ıaǵnı oń jaqta jatyn bólmeniń esigi bar degen sóz. Álıma tabaldyryqtan attaı bergende tóseginde jatqan Jandos qyńqyldady. Ásheıinde bolsa ushyp qasyna barar edi, dál qazir oǵan kóńil bóletin shamasy joq. Júzikti qobdıshadan tez alyp, bólmeden shyǵýy kerek. Áıtpese balanyń jylaǵa­nynan sheshesi oıanyp ketýi múmkin. Onda bári de qurıdy... Tez qımyldaýy kerek. Álımaǵa júregi «tez, tez, tez» dep soǵyp turǵandaı kórindi. Tula boıy kúrt ysyp, denesin ter jýyp ketkendeı boldy. Sonda da aıaǵyn sanap basyp, shkaf turǵan jerge qaraı jaqyndap keledi. Kıim shkafynyń esigin ashyp, joǵary sórede turatyn qobdıshaǵa qol sozdy. О́tkende osylaısha qolyn sozyp, tez-aq ala qoıǵan. Qarańǵyda esikti shatastyrdy ma, qobdıshany sóredegi ornynan taba almady. О́kshesin kóterip, qolyn soza tústi – qolyna eshteńe ilikpedi. Tula boıy bir ysyp, bir sýyp, denesi qaltyrap ketti – qobdısha joq! Dúrs-dúrs etken júregi aýzynan shyǵyp keterdeı, eki qulaǵy bitip qalǵan sııaqty, samaı tusy shanshyp, júregi aınyp ketti... Bir sátte aıaq-qolynan ál ketip, qulap bara jatqandaı bolǵan soń, jan degen tátti ǵoı, áldeneden shap berip ustaı aldy. Sóıtse, baǵanadan áýre bolyp izdep júrgen qobdıshanyń qulaqshasy eken! Sirá, Perızat áshekeılerin taǵyp kórgen soń úıren­shikti ornyna emes, tómengi sórege qoıa salǵan sııaqty. Basy aınalyp qulap bara jatqan Álıma qobdıshany ózine qaraı tarta qulady. Qaqpaǵy bekitýli emes eken, aıqaryla ashylǵan qobdısha gúrs etip jerge soǵylyp, ishindegi buıymdar saldyr-gúldir etip shashylyp qaldy... – Munyń ne, júgirmek? – dedi tórgi úıden júgirip kelgen Perızat sińlisiniń daýsyndaı shińkildek únmen. – Jına ja­nyńnyń barynda! Cosyn jańaǵy qaharly daýsyn kúrt jumsartyp, jylamsyraı sóılep, muny julqylaı bastady – «Tur, turshy, oıanshy Álıma!» Basyn kótergen Álıma túkke túsinbeı, jylamsyrap turǵan sińlisine ańtaryla qarady. Inisi bólmeniń ortasynda shókelep otyryp, keseler men tárelkelerdiń qıraǵan synyqtaryn jantalasa jınastyryp jatyr eken. Joǵaryda turatyn kámpıt-pechene salynǵan vazany alamyn dep oryndyqtan aıaǵy taıyp ketip, ydys-aıaq jınalǵan só­reni ala qulaǵan tárizdi. Ydystardy shaǵyp tastaǵanyna qorqyp, ári urlyǵy áshke­relenip qalǵanyna uıalyp, qystyǵa jylap turǵan inisin kórgende baryp, Álıma esin jıǵandaı boldy. Ásheıinde bulardyń bárine erkelep, aıtqanyn istetip, aıdaǵa­nyna júrgizetin inisi kámpıt urlaımyn dep pushaıman kúıge túsipti de qalypty. Kenet, tap sol sátte, Álımanyń esine ákesi sottalǵan kúni anasynyń bir sózdi kúbirlep qaıtalap aıta bergeni tústi. «Urlyq túbi – qorlyq» dep edi-aý sonda. Sony qalaısha umytyp ketken? Umytqany sondaı, baýyryna tartyp, qamqorlyq jasap júrgen jannyń zatyn urlamaqshy boldy-aý! Sumdyq-aı! Aram pıǵylyna arbal­ǵany sonsha, urlyq istemek jospary kúndiz oıyna on oralyp, túnde túsine kiretin boldy... Sumdyq-aı! Sonda bul nege urlaǵysy keledi? Álde bul tuqym qýalaıtyn aýrý ma? Áıtpese urlyq túbi – qorlyq ekenin sanasyna sińirip-aq ketip edi ǵoı anasy. Álıma inisin aıap tursa da syr bermeı, túsin sýyta qarady da, tez kıinip úıden shyǵyp ketti. Júrip bara jatqan avtobýsqa jarmasyp minip, qalanyń ortalyq bóli­ginde turatyn Jalǵas aǵasynyń úıine jetkende túnniń bir ýaǵy bolyp qalǵan edi. Esikti tańdana ashqan Perızat tátesin qushaq­taı alyp, onyń júzigin sondaı unatqanyn, taqqysy kelgen soń almaq bolǵanyn, biraq ornyna qoıǵanmen de ruqsatsyz alýdyń urlyq ekenin túsingenin aıtyp, al kep jylasyn. Túkke túsinbegen Perızat bastapqyda tańyrqap qalsa da, sálden keıin bir oı kelgendeı Álımany qolynan jetekteı jóneldi. Áli de óksigin basa almaı turǵan qyzdy óz bólmesine ertip aparyp, qobdıshany ashyp, aldyna qoıdy. – Qaı júzikti aıtyp otyrsyń? Álıma kógildir tasy myń qubylyp turǵan júzikke qaraı saýsaǵyn shoshaıtty. Perızat júzikti alyp, Álımanyń qolyna ustatty. – Ala ǵoı. Bul – bıjýterııa, «Svarovskı» degen ataqty fırma bar, solar shyǵarǵan. Asa sheber jasalǵandyqtan keıbireýler olardy tabıǵı tastarmen shatas­tyryp ta jatady. Kóz jaýyn alyp jyl­tyra­ǵanymen baǵasy mynaý asyl tasty altyn-kúmis buıymdardan áldeneshe ese arzan. Solaı dedi de, sonaý ózine jedelhat ákelgen kúndegideı sostıyp turǵan Álı­many baýyryna tartyp: «Jyltyraǵannyń bári birdeı asyl bolmaıdy, sony umytpa» dedi jaı ǵana. Álımanyń beti dý ete tústi. Kamal ÁLPEIISOVA.